adhyāyaḥ 167
brahmovāca:
vipratīrtham iti khyātaṃ tathā nārāyaṇaṃ viduḥ . tasyākhyānaṃ pravakṣyāmi śṛṇu vismayakārakam
||1||विप्रतीर्थम् इति ख्यातं तथा नारायणं विदुः । तस्याख्यानं प्रवक्ष्यामि शृणु विस्मयकारकम्
antarvedyāṃ dvijaḥ kaścid brāhmaṇo vedapāragaḥ . tasya putrā mahāprājñā guṇarūpadayānvitāḥ
||2||अन्तर्वेद्यां द्विजः कश्चिद् ब्राह्मणो वेदपारगः । तस्य पुत्रा महाप्राज्ञा गुणरूपदयान्विताः
teṣāṃ kanīyān yo bhrātā śānto guṇagaṇair vṛtaḥ . āsandiva iti khyātaḥ sarvajñāno mahāmatiḥ
||3||तेषां कनीयान् यो भ्राता शान्तो गुणगणैर् वृतः । आसन्दिव इति ख्यातः सर्वज्ञानो महामतिः
vivāhāya pitā tasmāai āsandivāya yatnavān . etasminn antare rātrau suptaṃ taṃ dvijaputrakam
||4||विवाहाय पिता तस्माऐ आसन्दिवाय यत्नवान् । एतस्मिन्न् अन्तरे रात्रौ सुप्तं तं द्विजपुत्रकम्
aviṣṇusmaraṇaṃ saumyaśiraskam asamāhitam . āsandivaṃ krūrarūpā rākṣasī kāmarūpiṇī
||5||अविष्णुस्मरणं सौम्यशिरस्कम् असमाहितम् । आसन्दिवं क्रूररूपा राक्षसी कामरूपिणी
tam ādāyāgamac chīghraṃ gautamyā dakṣiṇe taṭe . śrīgirer uttare pāre bahubrāhmaṇasevitam
||6||तम् आदायागमच् छीघ्रं गौतम्या दक्षिणे तटे । श्रीगिरेर् उत्तरे पारे बहुब्राह्मणसेवितम्
nagaraṃ dharmanilayaṃ lakṣmyā nilayam eva ca . tatra rājā bṛhatkīrtiḥ sarvakṣatraguṇānvitaḥ
||7||नगरं धर्मनिलयं लक्ष्म्या निलयम् एव च । तत्र राजा बृहत्कीर्तिः सर्वक्षत्रगुणान्वितः
tasyāmitakṣemasubhikṣayuktaṃ . niśāvasāne dvijaputrayuktā . sā rākṣasī tat puram āsasāda . manojñarūpāṇi bibharti nityam
||8||तस्यामितक्षेमसुभिक्षयुक्तं । निशावसाने द्विजपुत्रयुक्ता । सा राक्षसी तत् पुरम् आससाद । मनोज्ञरूपाणि बिभर्ति नित्यम्
sā kāmarūpeṇa caraty aśeṣāṃ . mahīm imāṃ tena samaṃ dvijena . godāvarīdakṣiṇatīrabhāge . vṛddhākṛtis taṃ dvijam āha bhīmā
||9||सा कामरूपेण चरत्य् अशेषां । महीम् इमां तेन समं द्विजेन । गोदावरीदक्षिणतीरभागे । वृद्धाकृतिस् तं द्विजम् आह भीमा
rākṣasy uvāca:
eṣā tu gaṅgā dvijamukhya sandhyā . upāsyatāṃ vipravaraiḥ sametya . yathocitaṃ vipravarās tu kāle . nopāsate yatnata eva sandhyām
||10||एषा तु गङ्गा द्विजमुख्य सन्ध्या । उपास्यतां विप्रवरैः समेत्य । यथोचितं विप्रवरास् तु काले । नोपासते यत्नत एव सन्ध्याम्
nīcās ta evābhihitāḥ sureśair . antyāvasāyipravarās ta ete . ahaṃ janitrī tava ceti vācyaṃ . no ced idānīṃ tvam upaiṣi nāśam
||11||नीचास् त एवाभिहिताः सुरेशैर् । अन्त्यावसायिप्रवरास् त एते । अहं जनित्री तव चेति वाच्यं । नो चेद् इदानीं त्वम् उपैषि नाशम्
madvākyakartāsi yadi dvijendra . sukhaṃ kariṣye tava yat priyaṃ ca . punaś ca deśaṃ nilayaṃ gurūṃś ca . samprāpayiṣye nanu satyam etat
||12||मद्वाक्यकर्तासि यदि द्विजेन्द्र । सुखं करिष्ये तव यत् प्रियं च । पुनश् च देशं निलयं गुरूंश् च । सम्प्रापयिष्ये ननु सत्यम् एतत्
brahmovāca:
sa prāha kā tvaṃ dvijapuṅgavo'pi . sovāca taṃ rākṣasī kāmarūpā . viśvāsayantī śapathair anekais . taṃ bhrāntacittaṃ munirājaputram
||13||स प्राह का त्वं द्विजपुङ्गवोऽपि । सोवाच तं राक्षसी कामरूपा । विश्वासयन्ती शपथैर् अनेकैस् । तं भ्रान्तचित्तं मुनिराजपुत्रम्
kaṅkālinī nāma jagatprasiddhā . vipro'pi tām āha niveditaṃ yat . tad eva kartāsmi na saṃśayo'tra . yat tat priyaṃ vacmi karomi caiva
||14||कङ्कालिनी नाम जगत्प्रसिद्धा । विप्रोऽपि ताम् आह निवेदितं यत् । तद् एव कर्तास्मि न संशयोऽत्र । यत् तत् प्रियं वच्मि करोमि चैव
brahmovāca:
tad vipravacanaṃ śrutvā rākṣasī kāmarūpiṇī . vṛddhā tathāpi cārvaṅgī divyālaṅkārabhūṣaṇā
||15||तद् विप्रवचनं श्रुत्वा राक्षसी कामरूपिणी । वृद्धा तथापि चार्वङ्गी दिव्यालङ्कारभूषणा
dvijam ādāya sarvatra matsuto'yaṃ guṇākaraḥ . evaṃ vadantī sarvatra yāti vakti karoti ca
||16||द्विजम् आदाय सर्वत्र मत्सुतोऽयं गुणाकरः । एवं वदन्ती सर्वत्र याति वक्ति करोति च
taṃ vipraṃ rūpasaubhāgyavayovidyāvibhūṣitam . tāṃ ca vṛddhāṃ guṇopetām asya māteti menire
||17||तं विप्रं रूपसौभाग्यवयोविद्याविभूषितम् । तां च वृद्धां गुणोपेताम् अस्य मातेति मेनिरे
tatra dvijavaraḥ kaścit svāṃ kanyāṃ bhūṣaṇānvitām . rākṣasīṃ tāṃ puraskṛtya prādāt tasmai dvijātaye
||18||तत्र द्विजवरः कश्चित् स्वां कन्यां भूषणान्विताम् । राक्षसीं तां पुरस्कृत्य प्रादात् तस्मै द्विजातये
sā kanyā taṃ patiṃ prāpya kṛtārthāsmīty acintayat . sa dvijo'pi guṇair yuktāṃ patnīṃ dṛṣṭvā suduḥkhitaḥ
||19||सा कन्या तं पतिं प्राप्य कृतार्थास्मीत्य् अचिन्तयत् । स द्विजोऽपि गुणैर् युक्तां पत्नीं दृष्ट्वा सुदुःखितः
dvija uvāca:
mām iyaṃ bhakṣayed eva rākṣasī pāparūpiṇī . kiṃ karomi kva gacchāmi kasyaitat kathayāmi vā
||20||माम् इयं भक्षयेद् एव राक्षसी पापरूपिणी । किं करोमि क्व गच्छामि कस्यैतत् कथयामि वा
mahat saṅkaṭam āpannaṃ rakṣayiṣyati ko'tra mām . bhāryā mameyaṃ kalyāṇī guṇarūpavayoyutā . enām apy aśubhākasmād bhakṣayiṣyati rākṣasī
||21||महत् सङ्कटम् आपन्नं रक्षयिष्यति कोऽत्र माम् । भार्या ममेयं कल्याणी गुणरूपवयोयुता । एनाम् अप्य् अशुभाकस्माद् भक्षयिष्यति राक्षसी
brahmovāca:
etasminn antare tatra bhāryā sā guṇaśālinī . vṛddhāpy atidurādharṣā sā gatā kutracit tadā
||22||एतस्मिन्न् अन्तरे तत्र भार्या सा गुणशालिनी । वृद्धाप्य् अतिदुराधर्षा सा गता कुत्रचित् तदा
praśrayāvanatā bhūtvā bālā cāpi pativratā . bhartāraṃ duḥkhitaṃ jñātvā patiṃ prāha rahaḥ śanaiḥ
||23||प्रश्रयावनता भूत्वा बाला चापि पतिव्रता । भर्तारं दुःखितं ज्ञात्वा पतिं प्राह रहः शनैः
bhāryovāca:
kasmāt te duḥkham āpannaṃ svāmiṃs tattvaṃ vadasva me
||24||कस्मात् ते दुःखम् आपन्नं स्वामिंस् तत्त्वं वदस्व मे
brahmovāca:
śanaiḥ provāca tāṃ bhāryāṃ yathāvat pūrvavistaram . kim akathyaṃ priye mitre kulīnāyāṃ ca yoṣiti
||25||शनैः प्रोवाच तां भार्यां यथावत् पूर्वविस्तरम् । किम् अकथ्यं प्रिये मित्रे कुलीनायां च योषिति
bhartṛvākyaṃ niśamyedaṃ provāca vadatāṃ varā
||26||भर्तृवाक्यं निशम्येदं प्रोवाच वदतां वरा
bhāryovāca:
anātmanaḥ sarvato'pi bhayam asti gṛheṣv api . kuto bhayaṃ hy ātmavatāṃ kiṃ punar gautamītaṭe
||27||अनात्मनः सर्वतोऽपि भयम् अस्ति गृहेष्व् अपि । कुतो भयं ह्य् आत्मवतां किं पुनर् गौतमीतटे
vasatāṃ viṣṇubhaktānāṃ viraktānāṃ vivekinām . atra snātvā śucir bhūtvā stuhi devam anāmayam
||28||वसतां विष्णुभक्तानां विरक्तानां विवेकिनाम् । अत्र स्नात्वा शुचिर् भूत्वा स्तुहि देवम् अनामयम्
brahmovāca:
etad ākarṇya gaṅgāyāṃ snātvā vigatakalmaṣaḥ . tuṣṭāva gautamītīre dvijo nārāyaṇaṃ tathā
||29||एतद् आकर्ण्य गङ्गायां स्नात्वा विगतकल्मषः । तुष्टाव गौतमीतीरे द्विजो नारायणं तथा
dvija uvāca:
tvam antarātmā jagato'sya nātha . tvam eva kartāsya mukunda hartā . tvaṃ pālakaḥ pālayase na dīnam . anāthabandho narasiṃha kasmāt
||30||त्वम् अन्तरात्मा जगतोऽस्य नाथ । त्वम् एव कर्तास्य मुकुन्द हर्ता । त्वं पालकः पालयसे न दीनम् । अनाथबन्धो नरसिंह कस्मात्
śrutvaitat prārthanaṃ tasya jagacchokanivāraṇaḥ . nārāyaṇo'pi tāṃ pāpāṃ nijaghāna sa rākṣasīm
||31||श्रुत्वैतत् प्रार्थनं तस्य जगच्छोकनिवारणः । नारायणोऽपि तां पापां निजघान स राक्षसीम्
sudarśanena cakreṇa sahasrāreṇa bhāsvatā . tasmai prādād varān iṣṭān prāpayac ca guruṃ prabhuḥ
||32||सुदर्शनेन चक्रेण सहस्रारेण भास्वता । तस्मै प्रादाद् वरान् इष्टान् प्रापयच् च गुरुं प्रभुः
tataḥ prabhṛti tat tīrthaṃ vipraṃ nārāyaṇaṃ viduḥ . snānadānena pūjādyair yatra sidhyati vāñchitam
||33||ततः प्रभृति तत् तीर्थं विप्रं नारायणं विदुः । स्नानदानेन पूजाद्यैर् यत्र सिध्यति वाञ्छितम्
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).