adhyāyaḥ 28
brahmovāca:
tatrāste bhārate varṣe dakṣiṇodadhisaṃsthitaḥ . oṇḍradeśa iti khyātaḥ svargamokṣapradāyakaḥ
||1||तत्रास्ते भारते वर्षे दक्षिणोदधिसंस्थितः । ओण्ड्रदेश इति ख्यातः स्वर्गमोक्षप्रदायकः
samudrād uttaraṃ tāvad yāvad virajamaṇḍalam . deśo'sau puṇyaśīlānāṃ guṇaiḥ sarvair alaṅkṛtaḥ
||2||समुद्राद् उत्तरं तावद् यावद् विरजमण्डलम् । देशोऽसौ पुण्यशीलानां गुणैः सर्वैर् अलङ्कृतः
tatra deśaprasūtā ye brāhmaṇāḥ saṃyatendriyāḥ . tapaḥsvādhyāyaniratā vandyāḥ pūjyāś ca te sadā
||3||तत्र देशप्रसूता ये ब्राह्मणाः संयतेन्द्रियाः । तपःस्वाध्यायनिरता वन्द्याः पूज्याश् च ते सदा
śrāddhe dāne vivāhe ca yajñe vācāryakarmaṇi . praśastāḥ sarvakāryeṣu tatradeśodbhavā dvijāḥ
||4||श्राद्धे दाने विवाहे च यज्ञे वाचार्यकर्मणि । प्रशस्ताः सर्वकार्येषु तत्रदेशोद्भवा द्विजाः
ṣaṭkarmaniratās tatra brāhmaṇā vedapāragāḥ . itihāsavidaś caiva purāṇārthaviśāradāḥ
||5||षट्कर्मनिरतास् तत्र ब्राह्मणा वेदपारगाः । इतिहासविदश् चैव पुराणार्थविशारदाः
sarvaśāstrārthakuśalā yajvāno vītamatsarāḥ . agnihotraratāḥ kecit kecit smārtāgnitatparāḥ
||6||सर्वशास्त्रार्थकुशला यज्वानो वीतमत्सराः । अग्निहोत्ररताः केचित् केचित् स्मार्ताग्नितत्पराः
putradāradhanair yuktā dātāraḥ satyavādinaḥ . nivasanty utkale puṇye yajñotsavavibhūṣite
||7||पुत्रदारधनैर् युक्ता दातारः सत्यवादिनः । निवसन्त्य् उत्कले पुण्ये यज्ञोत्सवविभूषिते
itare'pi trayo varṇāḥ kṣatriyādyāḥ susaṃyatāḥ . svakarmaniratāḥ śāntās tatra tiṣṭhanti dhārmikāḥ
||8||इतरेऽपि त्रयो वर्णाः क्षत्रियाद्याः सुसंयताः । स्वकर्मनिरताः शान्तास् तत्र तिष्ठन्ति धार्मिकाः
koṇāditya iti khyātas tasmin deśe vyavasthitaḥ . yaṃ dṛṣṭvā bhāskaraṃ martyaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate
||9||कोणादित्य इति ख्यातस् तस्मिन् देशे व्यवस्थितः । यं दृष्ट्वा भास्करं मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते
munaya ūcuḥ:
śrotum icchāma tad brūhi kṣetraṃ sūryasya sāmpratam . tasmin deśe suraśreṣṭha yatrāste sa divākaraḥ
||10||श्रोतुम् इच्छाम तद् ब्रूहि क्षेत्रं सूर्यस्य साम्प्रतम् । तस्मिन् देशे सुरश्रेष्ठ यत्रास्ते स दिवाकरः
brahmovāca:
lavaṇasyodadhes tīre pavitre sumanohare . sarvatra vālukākīrṇe deśe sarvaguṇānvite
||11||लवणस्योदधेस् तीरे पवित्रे सुमनोहरे । सर्वत्र वालुकाकीर्णे देशे सर्वगुणान्विते
campakāśokabakulaiḥ karavīraiḥ sapāṭalaiḥ . punnāgaiḥ karṇikāraiś ca bakulair nāgakesaraiḥ
||12||चम्पकाशोकबकुलैः करवीरैः सपाटलैः । पुन्नागैः कर्णिकारैश् च बकुलैर् नागकेसरैः
tagarair dhavabāṇaiś ca atimuktaiḥ sakubjakaiḥ . mālatīkundapuṣpaiś ca tathānyair mallikādibhiḥ
||13||तगरैर् धवबाणैश् च अतिमुक्तैः सकुब्जकैः । मालतीकुन्दपुष्पैश् च तथान्यैर् मल्लिकादिभिः
ketakīvanakhaṇḍaiś ca sarvartukusumojjvalaiḥ . kadambair lakucaiḥ śālaiḥ panasair devadārubhiḥ
||14||केतकीवनखण्डैश् च सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलैः । कदम्बैर् लकुचैः शालैः पनसैर् देवदारुभिः
saralair mucukundaiś ca candanaiś ca sitetaraiḥ . aśvatthaiḥ saptaparṇaiś ca āmrair āmrātakais tathā
||15||सरलैर् मुचुकुन्दैश् च चन्दनैश् च सितेतरैः । अश्वत्थैः सप्तपर्णैश् च आम्रैर् आम्रातकैस् तथा
tālaiḥ pūgaphalaiś caiva nārikeraiḥ kapitthakaiḥ . anyaiś ca vividhair vṛkṣaiḥ sarvataḥ samalaṅkṛtam
||16||तालैः पूगफलैश् चैव नारिकेरैः कपित्थकैः । अन्यैश् च विविधैर् वृक्षैः सर्वतः समलङ्कृतम्
kṣetraṃ tatra raveḥ puṇyam āste jagati viśrutam . samantād yojanaṃ sāgraṃ bhuktimuktiphalapradam
||17||क्षेत्रं तत्र रवेः पुण्यम् आस्ते जगति विश्रुतम् । समन्ताद् योजनं साग्रं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम्
āste tatra svayaṃ devaḥ sahasrāṃśur divākaraḥ . koṇāditya iti khyāto bhuktimuktiphalapradaḥ
||18||आस्ते तत्र स्वयं देवः सहस्रांशुर् दिवाकरः । कोणादित्य इति ख्यातो भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
māghe māsi site pakṣe saptamyāṃ saṃyatendriyaḥ . kṛtopavāso yatretya snātvā tu makarālaye
||19||माघे मासि सिते पक्षे सप्तम्यां संयतेन्द्रियः । कृतोपवासो यत्रेत्य स्नात्वा तु मकरालये
kṛtaśauco viśuddhātmā smaran devaṃ divākaram . sāgare vidhivat snātvā śarvaryante samāhitaḥ
||20||कृतशौचो विशुद्धात्मा स्मरन् देवं दिवाकरम् । सागरे विधिवत् स्नात्वा शर्वर्यन्ते समाहितः
devān ṛṣīn manuṣyāṃś ca pitṝn santarpya ca dvijāḥ . uttīrya vāsasī dhaute paridhāya sunirmale
||21||देवान् ऋषीन् मनुष्यांश् च पितॄन् सन्तर्प्य च द्विजाः । उत्तीर्य वाससी धौते परिधाय सुनिर्मले
ācamya prayato bhūtvā tīre tasya mahodadheḥ . upaviśyodaye kāle prāṅmukhaḥ savitus tadā
||22||आचम्य प्रयतो भूत्वा तीरे तस्य महोदधेः । उपविश्योदये काले प्राङ्मुखः सवितुस् तदा
vilikhya padmaṃ medhāvī raktacandanavāriṇā . aṣṭapattraṃ kesarāḍhyaṃ vartulaṃ cordhvakarṇikam
||23||विलिख्य पद्मं मेधावी रक्तचन्दनवारिणा । अष्टपत्त्रं केसराढ्यं वर्तुलं चोर्ध्वकर्णिकम्
tilataṇḍulatoyaṃ ca raktacandanasaṃyutam . raktapuṣpaṃ sadarbhaṃ ca prakṣipet tāmrabhājane
||24||तिलतण्डुलतोयं च रक्तचन्दनसंयुतम् । रक्तपुष्पं सदर्भं च प्रक्षिपेत् ताम्रभाजने
tāmrābhāve'rkapattrasya puṭe kṛtvā tilādikam . pidhāya tan muniśreṣṭhāḥ pātraṃ pātreṇa vinyaset
||25||ताम्राभावेऽर्कपत्त्रस्य पुटे कृत्वा तिलादिकम् । पिधाय तन् मुनिश्रेष्ठाः पात्रं पात्रेण विन्यसेत्
karanyāsāṅgavinyāsaṃ kṛtvāṅgair hṛdayādibhiḥ . ātmānaṃ bhāskaraṃ dhyātvā samyak śraddhāsamanvitaḥ
||26||करन्यासाङ्गविन्यासं कृत्वाङ्गैर् हृदयादिभिः । आत्मानं भास्करं ध्यात्वा सम्यक् श्रद्धासमन्वितः
madhye cāgnidale dhīmān nairṛte śvasane dale . kāmārigocare caiva punar madhye ca pūjayet
||27||मध्ये चाग्निदले धीमान् नैरृते श्वसने दले । कामारिगोचरे चैव पुनर् मध्ये च पूजयेत्
prabhūtaṃ vimalaṃ sāram ārādhyaṃ paramaṃ sukham . sampūjya padmam āvāhya gaganāt tatra bhāskaram
||28||प्रभूतं विमलं सारम् आराध्यं परमं सुखम् । सम्पूज्य पद्मम् आवाह्य गगनात् तत्र भास्करम्
karṇikopari saṃsthāpya tato mudrāṃ pradarśayet . kṛtvā snānādikaṃ sarvaṃ dhyātvā taṃ susamāhitaḥ
||29||कर्णिकोपरि संस्थाप्य ततो मुद्रां प्रदर्शयेत् । कृत्वा स्नानादिकं सर्वं ध्यात्वा तं सुसमाहितः
sitapadmopari raviṃ tejobimbe vyavasthitam . piṅgākṣaṃ dvibhujaṃ raktaṃ padmapattrāruṇāmbaram
||30||सितपद्मोपरि रविं तेजोबिम्बे व्यवस्थितम् । पिङ्गाक्षं द्विभुजं रक्तं पद्मपत्त्रारुणाम्बरम्
sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam . surūpaṃ varadaṃ śāntaṃ prabhāmaṇḍalamaṇḍitam
||31||सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् । सुरूपं वरदं शान्तं प्रभामण्डलमण्डितम्
udyantaṃ bhāskaraṃ dṛṣṭvā sāndrasindūrasannibham . tatas tat pātram ādāya jānubhyāṃ dharaṇīṃ gataḥ
||32||उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा सान्द्रसिन्दूरसन्निभम् । ततस् तत् पात्रम् आदाय जानुभ्यां धरणीं गतः
kṛtvā śirasi tat pātram ekacittas tu vāgyataḥ . tryakṣareṇa tu mantreṇa sūryāyārghyaṃ nivedayet
||33||कृत्वा शिरसि तत् पात्रम् एकचित्तस् तु वाग्यतः । त्र्यक्षरेण तु मन्त्रेण सूर्यायार्घ्यं निवेदयेत्
adīkṣitas tu tasyaiva nāmnaivārghaṃ prayacchati . śraddhayā bhāvayuktena bhaktigrāhyo ravir yataḥ
||34||अदीक्षितस् तु तस्यैव नाम्नैवार्घं प्रयच्छति । श्रद्धया भावयुक्तेन भक्तिग्राह्यो रविर् यतः
agninirṛtivāyvīśamadhyapūrvādidikṣu ca . hṛc chiraś ca śikhāvarmanetrāṇy astraṃ ca pūjayet
||35||अग्निनिरृतिवाय्वीशमध्यपूर्वादिदिक्षु च । हृच् छिरश् च शिखावर्मनेत्राण्य् अस्त्रं च पूजयेत्
dattvārghyaṃ gandhadhūpaṃ ca dīpaṃ naivedyam eva ca . japtvā stutvā namas kṛtvā mudrāṃ baddhvā visarjayet
||36||दत्त्वार्घ्यं गन्धधूपं च दीपं नैवेद्यम् एव च । जप्त्वा स्तुत्वा नमस् कृत्वा मुद्रां बद्ध्वा विसर्जयेत्
ye vārghyaṃ samprayacchanti sūryāya niyatendriyāḥ . brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāś ca saṃyatāḥ
||37||ये वार्घ्यं सम्प्रयच्छन्ति सूर्याय नियतेन्द्रियाः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्राश् च संयताः
bhaktibhāvena satataṃ viśuddhenāntarātmanā . te bhuktvābhimatān kāmān prāpnuvanti parāṃ gatim
||38||भक्तिभावेन सततं विशुद्धेनान्तरात्मना । ते भुक्त्वाभिमतान् कामान् प्राप्नुवन्ति परां गतिम्
trailokyadīpakaṃ devaṃ bhāskaraṃ gaganecaram . ye saṃśrayanti manujās te syuḥ sukhasya bhājanam
||39||त्रैलोक्यदीपकं देवं भास्करं गगनेचरम् । ये संश्रयन्ति मनुजास् ते स्युः सुखस्य भाजनम्
yāvan na dīyate cārghyaṃ bhāskarāya yathoditam . tāvan na pūjayed viṣṇuṃ śaṅkaraṃ vā sureśvaram
||40||यावन् न दीयते चार्घ्यं भास्कराय यथोदितम् । तावन् न पूजयेद् विष्णुं शङ्करं वा सुरेश्वरम्
tasmāt prayatnam āsthāya dadyād arghyaṃ dine dine . ādityāya śucir bhūtvā puṣpair gandhair manoramaiḥ
||41||तस्मात् प्रयत्नम् आस्थाय दद्याद् अर्घ्यं दिने दिने । आदित्याय शुचिर् भूत्वा पुष्पैर् गन्धैर् मनोरमैः
evaṃ dadāti yaś cārghyaṃ saptamyāṃ susamāhitaḥ . ādityāya śuciḥ snātaḥ sa labhed īpsitaṃ phalam
||42||एवं ददाति यश् चार्घ्यं सप्तम्यां सुसमाहितः । आदित्याय शुचिः स्नातः स लभेद् ईप्सितं फलम्
rogād vimucyate rogī vittārthī labhate dhanam . vidyāṃ prāpnoti vidyārthī sutārthī putravān bhavet
||43||रोगाद् विमुच्यते रोगी वित्तार्थी लभते धनम् । विद्यां प्राप्नोति विद्यार्थी सुतार्थी पुत्रवान् भवेत्
yaṃ yaṃ kāmam abhidhyāyan sūryāyārghyaṃ prayacchati . tasya tasya phalaṃ samyak prāpnoti puruṣaḥ sudhīḥ
||44||यं यं कामम् अभिध्यायन् सूर्यायार्घ्यं प्रयच्छति । तस्य तस्य फलं सम्यक् प्राप्नोति पुरुषः सुधीः
snātvā vai sāgare dattvā sūryāyārghyaṃ praṇamya ca . naro vā yadi vā nārī sarvakāmaphalaṃ labhet
||45||स्नात्वा वै सागरे दत्त्वा सूर्यायार्घ्यं प्रणम्य च । नरो वा यदि वा नारी सर्वकामफलं लभेत्
tataḥ sūryālayaṃ gacchet puṣpam ādāya vāgyataḥ . praviśya pūjayed bhānuṃ kṛtvā tu triḥ pradakṣiṇam
||46||ततः सूर्यालयं गच्छेत् पुष्पम् आदाय वाग्यतः । प्रविश्य पूजयेद् भानुं कृत्वा तु त्रिः प्रदक्षिणम्
pūjayet parayā bhaktyā koṇārkaṃ munisattamāḥ . gandhaiḥ puṣpais tathā dīpair dhūpair naivedyakair api
||47||पूजयेत् परया भक्त्या कोणार्कं मुनिसत्तमाः । गन्धैः पुष्पैस् तथा दीपैर् धूपैर् नैवेद्यकैर् अपि
daṇḍavat praṇipātaiś ca jayaśabdais tathā stavaiḥ . evaṃ sampūjya taṃ devaṃ sahasrāṃśuṃ jagatpatim
||48||दण्डवत् प्रणिपातैश् च जयशब्दैस् तथा स्तवैः । एवं सम्पूज्य तं देवं सहस्रांशुं जगत्पतिम्
daśānām aśvamedhānāṃ phalaṃ prāpnoti mānavaḥ . sarvapāpavinirmukto yuvā divyavapur naraḥ
||49||दशानाम् अश्वमेधानां फलं प्राप्नोति मानवः । सर्वपापविनिर्मुक्तो युवा दिव्यवपुर् नरः
saptāvarān sapta parān vaṃśān uddhṛtya bho dvijāḥ . vimānenārkavarṇena kāmagena suvarcasā
||50||सप्तावरान् सप्त परान् वंशान् उद्धृत्य भो द्विजाः । विमानेनार्कवर्णेन कामगेन सुवर्चसा
upagīyamāno gandharvaiḥ sūryalokaṃ sa gacchati . bhuktvā tatra varān bhogān yāvad ābhūtasamplavam
||51||उपगीयमानो गन्धर्वैः सूर्यलोकं स गच्छति । भुक्त्वा तत्र वरान् भोगान् यावद् आभूतसम्प्लवम्
puṇyakṣayād ihāyātaḥ pravare yogināṃ kule . caturvedo bhaved vipraḥ svadharmanirataḥ śuciḥ
||52||पुण्यक्षयाद् इहायातः प्रवरे योगिनां कुले । चतुर्वेदो भवेद् विप्रः स्वधर्मनिरतः शुचिः
yogaṃ vivasvataḥ prāpya tato mokṣam avāpnuyāt . caitre māsi site pakṣe yātrāṃ damanabhañjikām
||53||योगं विवस्वतः प्राप्य ततो मोक्षम् अवाप्नुयात् । चैत्रे मासि सिते पक्षे यात्रां दमनभञ्जिकाम्
yaḥ karoti naras tatra pūrvoktaṃ sa phalaṃ labhet . śayanotthāpane bhānoḥ saṅkrāntyāṃ viṣuvāyane
||54||यः करोति नरस् तत्र पूर्वोक्तं स फलं लभेत् । शयनोत्थापने भानोः सङ्क्रान्त्यां विषुवायने
vāre raves tithau caiva parvakāle'thavā dvijāḥ . ye tatra yātrāṃ kurvanti śraddhayā saṃyatendriyāḥ
||55||वारे रवेस् तिथौ चैव पर्वकालेऽथवा द्विजाः । ये तत्र यात्रां कुर्वन्ति श्रद्धया संयतेन्द्रियाः
vimānenārkavarṇena sūryalokaṃ vrajanti te . āste tatra mahādevas tīre nadanadīpateḥ
||56||विमानेनार्कवर्णेन सूर्यलोकं व्रजन्ति ते । आस्ते तत्र महादेवस् तीरे नदनदीपतेः
rāmeśvara iti khyātaḥ sarvakāmaphalapradaḥ . ye taṃ paśyanti kāmāriṃ snātvā samyaṅ mahodadhau
||57||रामेश्वर इति ख्यातः सर्वकामफलप्रदः । ये तं पश्यन्ति कामारिं स्नात्वा सम्यङ् महोदधौ
gandhaiḥ puṣpais tathā dhūpair dīpair naivedyakair varaiḥ . praṇipātais tathā stotrair gītair vādyair manoharaiḥ
||58||गन्धैः पुष्पैस् तथा धूपैर् दीपैर् नैवेद्यकैर् वरैः । प्रणिपातैस् तथा स्तोत्रैर् गीतैर् वाद्यैर् मनोहरैः
rājasūyaphalaṃ samyag vājimedhaphalaṃ tathā . prāpnuvanti mahātmānaḥ saṃsiddhiṃ paramāṃ tathā
||59||राजसूयफलं सम्यग् वाजिमेधफलं तथा । प्राप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां तथा
kāmagena vimānena kiṅkiṇījālamālinā . upagīyamānā gandharvaiḥ śivalokaṃ vrajanti te
||60||कामगेन विमानेन किङ्किणीजालमालिना । उपगीयमाना गन्धर्वैः शिवलोकं व्रजन्ति ते
āhūtasamplavaṃ yāvad bhuktvā bhogān manoramān . puṇyakṣayād ihāgatya cāturvedā bhavanti te
||61||आहूतसम्प्लवं यावद् भुक्त्वा भोगान् मनोरमान् । पुण्यक्षयाद् इहागत्य चातुर्वेदा भवन्ति ते
śāṅkaraṃ yogam āsthāya tato mokṣaṃ vrajanti te . yas tatra savituḥ kṣetre prāṇāṃs tyajati mānavaḥ
||62||शाङ्करं योगम् आस्थाय ततो मोक्षं व्रजन्ति ते । यस् तत्र सवितुः क्षेत्रे प्राणांस् त्यजति मानवः
sa sūryalokam āsthāya devavan modate divi . punar mānuṣatāṃ prāpya rājā bhavati dhārmikaḥ
||63||स सूर्यलोकम् आस्थाय देववन् मोदते दिवि । पुनर् मानुषतां प्राप्य राजा भवति धार्मिकः
yogaṃ raveḥ samāsādya tato mokṣam avāpnuyāt . evaṃ mayā muniśreṣṭhāḥ proktaṃ kṣetraṃ sudurlabham
||64||योगं रवेः समासाद्य ततो मोक्षम् अवाप्नुयात् । एवं मया मुनिश्रेष्ठाः प्रोक्तं क्षेत्रं सुदुर्लभम्
koṇārkasyodadhes tīre bhuktimuktiphalapradaḥ
||65||कोणार्कस्योदधेस् तीरे भुक्तिमुक्तिफलप्रदः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).