adhyāyaḥ 196
vyāsa uvāca:
gārgyaṃ goṣṭhe dvijo śyālaḥ ṣaṇḍha ity uktavān dvijāḥ . yadūnāṃ sannidhau sarve jahasur yādavās tadā
||1||गार्ग्यं गोष्ठे द्विजो श्यालः षण्ढ इत्य् उक्तवान् द्विजाः । यदूनां सन्निधौ सर्वे जहसुर् यादवास् तदा
tataḥ kopasamāviṣṭo dakṣiṇāpatham etya saḥ . sutam icchaṃs tapas tepe yaducakrabhayāvaham
||2||ततः कोपसमाविष्टो दक्षिणापथम् एत्य सः । सुतम् इच्छंस् तपस् तेपे यदुचक्रभयावहम्
ārādhayan mahādevaṃ so'yaś cūrṇam abhakṣayat . dadau varaṃ ca tuṣṭo'sau varṣe dvādaśake haraḥ
||3||आराधयन् महादेवं सोऽयश् चूर्णम् अभक्षयत् । ददौ वरं च तुष्टोऽसौ वर्षे द्वादशके हरः
sambhāvayām āsa sa taṃ yavaneśo hy anātmajam . tadyoṣitsaṅgamāc cāsya putro'bhūd alisaprabhaḥ
||4||सम्भावयाम् आस स तं यवनेशो ह्य् अनात्मजम् । तद्योषित्सङ्गमाच् चास्य पुत्रोऽभूद् अलिसप्रभः
taṃ kālayavanaṃ nāma rājye sve yavaneśvaraḥ . abhiṣicya vanaṃ yāto vajrāgrakaṭhinorasam
||5||तं कालयवनं नाम राज्ये स्वे यवनेश्वरः । अभिषिच्य वनं यातो वज्राग्रकठिनोरसम्
sa tu vīryamadonmattaḥ pṛthivyāṃ balino nṛpān . papraccha nāradaś cāsmai kathayām āsa yādavān
||6||स तु वीर्यमदोन्मत्तः पृथिव्यां बलिनो नृपान् । पप्रच्छ नारदश् चास्मै कथयाम् आस यादवान्
mlecchakoṭisahasrāṇāṃ sahasraiḥ so'pi saṃvṛtaḥ . gajāśvarathasampannaiś cakāra paramodyamam
||7||म्लेच्छकोटिसहस्राणां सहस्रैः सोऽपि संवृतः । गजाश्वरथसम्पन्नैश् चकार परमोद्यमम्
prayayau cātavacchinnaiḥ prayāṇaiḥ sa dine dine . yādavān prati sāmarṣo munayo mathurāṃ purīm
||8||प्रययौ चातवच्छिन्नैः प्रयाणैः स दिने दिने । यादवान् प्रति सामर्षो मुनयो मथुरां पुरीम्
kṛṣṇo'pi cintayām āsa kṣapitaṃ yādavaṃ balam . yavanena samālokya māgadhaḥ samprayāsyati
||9||कृष्णोऽपि चिन्तयाम् आस क्षपितं यादवं बलम् । यवनेन समालोक्य मागधः सम्प्रयास्यति
māgadhasya balaṃ kṣīṇaṃ sa kālayavano balī . hantā tad idam āyātaṃ yadūnāṃ vyasanaṃ dvidhā
||10||मागधस्य बलं क्षीणं स कालयवनो बली । हन्ता तद् इदम् आयातं यदूनां व्यसनं द्विधा
tasmād durgaṃ kariṣyāmi yadūnām atidurjayam . striyo'pi yatra yudhyeyuḥ kiṃ punar vṛṣṇiyādavāḥ
||11||तस्माद् दुर्गं करिष्यामि यदूनाम् अतिदुर्जयम् । स्त्रियोऽपि यत्र युध्येयुः किं पुनर् वृष्णियादवाः
mayi matte pramatte vā supte pravasite'pi vā . yādavābhibhavaṃ duṣṭā mā kurvan vairiṇo'dhikam
||12||मयि मत्ते प्रमत्ते वा सुप्ते प्रवसितेऽपि वा । यादवाभिभवं दुष्टा मा कुर्वन् वैरिणोऽधिकम्
iti sañcintya govindo yojanāni mahodadhim . yayāce dvādaśa purīṃ dvārakāṃ tatra nirmame
||13||इति सञ्चिन्त्य गोविन्दो योजनानि महोदधिम् । ययाचे द्वादश पुरीं द्वारकां तत्र निर्ममे
mahodyānāṃ mahāvaprāṃ taḍāgaśataśobhitām . prākāraśatasambādhām indrasyevāmarāvatīm
||14||महोद्यानां महावप्रां तडागशतशोभिताम् । प्राकारशतसम्बाधाम् इन्द्रस्येवामरावतीम्
mathurāvāsinaṃ lokaṃ tatrānīya janārdanaḥ . āsanne kālayavane mathurāṃ ca svayaṃ yayau
||15||मथुरावासिनं लोकं तत्रानीय जनार्दनः । आसन्ने कालयवने मथुरां च स्वयं ययौ
bahir āvāsite sainye mathurāyā nirāyudhaḥ . nirjagāma sa govindo dadarśa yavanaś ca tam
||16||बहिर् आवासिते सैन्ये मथुराया निरायुधः । निर्जगाम स गोविन्दो ददर्श यवनश् च तम्
sa jñātvā vāsudevaṃ taṃ bāhupraharaṇo nṛpaḥ . anuyāto mahāyogicetobhiḥ prāpyate na yaḥ
||17||स ज्ञात्वा वासुदेवं तं बाहुप्रहरणो नृपः । अनुयातो महायोगिचेतोभिः प्राप्यते न यः
tenānuyātaḥ kṛṣṇo'pi praviveśa mahāguhām . yatra śete mahāvīryo mucukundo nareśvaraḥ
||18||तेनानुयातः कृष्णोऽपि प्रविवेश महागुहाम् । यत्र शेते महावीर्यो मुचुकुन्दो नरेश्वरः
so'pi praviṣṭo yavano dṛṣṭvā śayyāgataṃ naram . pādena tāḍayām āsa kṛṣṇaṃ matvā sa durmatiḥ
||19||सोऽपि प्रविष्टो यवनो दृष्ट्वा शय्यागतं नरम् । पादेन ताडयाम् आस कृष्णं मत्वा स दुर्मतिः
dṛṣṭamātraś ca tenāsau jajvāla yavano'gninā . tatkrodhajena munayo bhasmībhūtaś ca tatkṣaṇāt
||20||दृष्टमात्रश् च तेनासौ जज्वाल यवनोऽग्निना । तत्क्रोधजेन मुनयो भस्मीभूतश् च तत्क्षणात्
sa hi devāsure yuddhe gatvā jitvā mahāsurān . nidrārtaḥ sumahākālaṃ nidrāṃ vavre varaṃ surān
||21||स हि देवासुरे युद्धे गत्वा जित्वा महासुरान् । निद्रार्तः सुमहाकालं निद्रां वव्रे वरं सुरान्
proktaś ca devaiḥ saṃsuptaṃ yas tvām utthāpayiṣyati . dehajenāgninā sadyaḥ sa tu bhasmībhaviṣyati
||22||प्रोक्तश् च देवैः संसुप्तं यस् त्वाम् उत्थापयिष्यति । देहजेनाग्निना सद्यः स तु भस्मीभविष्यति
evaṃ dagdhvā sa taṃ pāpaṃ dṛṣṭvā ca madhusūdanam . kas tvam ity āha so'py āha jāto'haṃ śaśinaḥ kule
||23||एवं दग्ध्वा स तं पापं दृष्ट्वा च मधुसूदनम् । कस् त्वम् इत्य् आह सोऽप्य् आह जातोऽहं शशिनः कुले
vasudevasya tanayo yaduvaṃśasamudbhavaḥ . mucukundo'pi tac chrutvā vṛddhagārgyavacaḥ smaran
||24||वसुदेवस्य तनयो यदुवंशसमुद्भवः । मुचुकुन्दोऽपि तच् छ्रुत्वा वृद्धगार्ग्यवचः स्मरन्
saṃsmṛtya praṇipatyainaṃ sarvaṃ sarveśvaraṃ harim . prāha jñāto bhavān viṣṇor aṃśas tvaṃ parameśvaraḥ
||25||संस्मृत्य प्रणिपत्यैनं सर्वं सर्वेश्वरं हरिम् । प्राह ज्ञातो भवान् विष्णोर् अंशस् त्वं परमेश्वरः
purā gārgyeṇa kathitam aṣṭāviṃśatime yuge . dvāparānte harer janma yaduvaṃśe bhaviṣyati
||26||पुरा गार्ग्येण कथितम् अष्टाविंशतिमे युगे । द्वापरान्ते हरेर् जन्म यदुवंशे भविष्यति
sa tvaṃ prāpto na sandeho martyānām upakārakṛt . tathā hi sumahat tejo nālaṃ soḍhum ahaṃ tava
||27||स त्वं प्राप्तो न सन्देहो मर्त्यानाम् उपकारकृत् । तथा हि सुमहत् तेजो नालं सोढुम् अहं तव
tathā hi sumahāmbhodadhvanidhīrataraṃ tataḥ . vākyaṃ tam iti hovāca yuṣmatpādasulālitam
||28||तथा हि सुमहाम्भोदध्वनिधीरतरं ततः । वाक्यं तम् इति होवाच युष्मत्पादसुलालितम्
devāsure mahāyuddhe daityāś ca sumahābhaṭāḥ . na śekus te mahat tejas tat tejo na sahāmy aham
||29||देवासुरे महायुद्धे दैत्याश् च सुमहाभटाः । न शेकुस् ते महत् तेजस् तत् तेजो न सहाम्य् अहम्
saṃsārapatitasyaiko jantos tvaṃ śaraṇaṃ param . samprasīda prapannārtihartā hara mamāśubham
||30||संसारपतितस्यैको जन्तोस् त्वं शरणं परम् । सम्प्रसीद प्रपन्नार्तिहर्ता हर ममाशुभम्
tvaṃ payonidhayaḥ śailāḥ saritaś ca vanāni ca . medinī gaganaṃ vāyur āpo'gnis tvaṃ tathā pumān
||31||त्वं पयोनिधयः शैलाः सरितश् च वनानि च । मेदिनी गगनं वायुर् आपोऽग्निस् त्वं तथा पुमान्
puṃsaḥ parataraṃ sarvaṃ vyāpya janma vikalpavat . śabdādihīnam ajaraṃ vṛddhikṣayavivarjitam
||32||पुंसः परतरं सर्वं व्याप्य जन्म विकल्पवत् । शब्दादिहीनम् अजरं वृद्धिक्षयविवर्जितम्
tvatto'marās tu pitaro yakṣagandharvarākṣasāḥ . siddhāś cāpsarasas tvatto manuṣyāḥ paśavaḥ khagāḥ
||33||त्वत्तोऽमरास् तु पितरो यक्षगन्धर्वराक्षसाः । सिद्धाश् चाप्सरसस् त्वत्तो मनुष्याः पशवः खगाः
sarīsṛpā mṛgāḥ sarve tvattaś caiva mahīruhāḥ . yac ca bhūtaṃ bhaviṣyad vā kiñcid atra carācare
||34||सरीसृपा मृगाः सर्वे त्वत्तश् चैव महीरुहाः । यच् च भूतं भविष्यद् वा किञ्चिद् अत्र चराचरे
amūrtaṃ mūrtam athavā sthūlaṃ sūkṣmataraṃ tathā . tat sarvaṃ tvaṃ jagatkartar nāsti kiñcit tvayā vinā
||35||अमूर्तं मूर्तम् अथवा स्थूलं सूक्ष्मतरं तथा । तत् सर्वं त्वं जगत्कर्तर् नास्ति किञ्चित् त्वया विना
mayā saṃsāracakre'smin bhramatā bhagavan sadā . tāpatrayābhibhūtena na prāptā nirvṛtiḥ kvacit
||36||मया संसारचक्रेऽस्मिन् भ्रमता भगवन् सदा । तापत्रयाभिभूतेन न प्राप्ता निर्वृतिः क्वचित्
duḥkhāny eva sukhānīti mṛgatṛṣṇājalāśayaḥ . mayā nātha gṛhītāni tāni tāpāya me'bhavan
||37||दुःखान्य् एव सुखानीति मृगतृष्णाजलाशयः । मया नाथ गृहीतानि तानि तापाय मेऽभवन्
rājyam urvī balaṃ kośo mitrapakṣas tathātmajāḥ . bhāryā bhṛtyajanā ye ca śabdādyā viṣayāḥ prabho
||38||राज्यम् उर्वी बलं कोशो मित्रपक्षस् तथात्मजाः । भार्या भृत्यजना ये च शब्दाद्या विषयाः प्रभो
sukhabuddhyā mayā sarvaṃ gṛhītam idam avyaya . pariṇāme ca deveśa tāpātmakam abhūn mama
||39||सुखबुद्ध्या मया सर्वं गृहीतम् इदम् अव्यय । परिणामे च देवेश तापात्मकम् अभून् मम
devalokagatiṃ prāpto nātha devagaṇo'pi hi . mattaḥ sāhāyyakāmo'bhūc chāśvatī kutra nirvṛtiḥ
||40||देवलोकगतिं प्राप्तो नाथ देवगणोऽपि हि । मत्तः साहाय्यकामोऽभूच् छाश्वती कुत्र निर्वृतिः
tvām anārādhya jagatāṃ sarveṣāṃ prabhavāspadam . śāśvatī prāpyate kena parameśvara nirvṛtiḥ
||41||त्वाम् अनाराध्य जगतां सर्वेषां प्रभवास्पदम् । शाश्वती प्राप्यते केन परमेश्वर निर्वृतिः
tvanmāyāmūḍhamanaso janmamṛtyujarādikān . avāpya pāpān paśyanti pretarājānam antarā
||42||त्वन्मायामूढमनसो जन्ममृत्युजरादिकान् । अवाप्य पापान् पश्यन्ति प्रेतराजानम् अन्तरा
tataḥ pāśaśatair baddhā narakeṣv atidāruṇam . prāpnuvanti mahad duḥkhaṃ viśvarūpam idaṃ tava
||43||ततः पाशशतैर् बद्धा नरकेष्व् अतिदारुणम् । प्राप्नुवन्ति महद् दुःखं विश्वरूपम् इदं तव
aham atyantaviṣayī mohitas tava māyayā . mamatvāgādhagartānte bhramāmi parameśvara
||44||अहम् अत्यन्तविषयी मोहितस् तव मायया । ममत्वागाधगर्तान्ते भ्रमामि परमेश्वर
so'haṃ tvāṃ śaraṇam apāram īśam īḍyaṃ . samprāptaḥ paramapadaṃ yato na kiñcit . saṃsāraśramaparitāpataptacetā . nirviṇṇe pariṇatadhāmni sābhilāṣaḥ
||45||सोऽहं त्वां शरणम् अपारम् ईशम् ईड्यं । सम्प्राप्तः परमपदं यतो न किञ्चित् । संसारश्रमपरितापतप्तचेता । निर्विण्णे परिणतधाम्नि साभिलाषः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).