adhyāyaḥ 105
brahmovāca:
somatīrtham iti khyātaṃ pitṝṇāṃ prītivardhanam . tatra vṛttaṃ mahāpuṇyaṃ śṛṇu yatnena nārada
||1||सोमतीर्थम् इति ख्यातं पितॄणां प्रीतिवर्धनम् । तत्र वृत्तं महापुण्यं शृणु यत्नेन नारद
somo rājāmṛtamayo gandharvāṇāṃ purābhavat . na devānāṃ tadā devā mām abhyetyedam abruvan
||2||सोमो राजामृतमयो गन्धर्वाणां पुराभवत् । न देवानां तदा देवा माम् अभ्येत्येदम् अब्रुवन्
devā ūcuḥ:
gandharvair āhṛtaḥ somo devānāṃ prāṇadaḥ purā . tam adhyāyan suragaṇā ṛṣayas tv atiduḥkhitāḥ . yathā syāt somo hy asmākaṃ tathā nītir vidhīyatām
||3||गन्धर्वैर् आहृतः सोमो देवानां प्राणदः पुरा । तम् अध्यायन् सुरगणा ऋषयस् त्व् अतिदुःखिताः । यथा स्यात् सोमो ह्य् अस्माकं तथा नीतिर् विधीयताम्
brahmovāca:
tatra vāg vibudhān āha gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ . tebhyo dattvātha māṃ devāḥ somam āhartum arhatha
||4||तत्र वाग् विबुधान् आह गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः । तेभ्यो दत्त्वाथ मां देवाः सोमम् आहर्तुम् अर्हथ
vācaṃ pratyūcur amarās tvāṃ dātuṃ na kṣamā vayam . vinā tenāpi na sthātuṃ śakyaṃ naiva tvayā vinā
||5||वाचं प्रत्यूचुर् अमरास् त्वां दातुं न क्षमा वयम् । विना तेनापि न स्थातुं शक्यं नैव त्वया विना
punar vāg abravīd devān punar eṣyāmy ahaṃ tv iha . atra buddhir vidhātavyā kriyatāṃ kratur uttamaḥ
||6||पुनर् वाग् अब्रवीद् देवान् पुनर् एष्याम्य् अहं त्व् इह । अत्र बुद्धिर् विधातव्या क्रियतां क्रतुर् उत्तमः
gautamyā dakṣiṇe tīre bhaved devāgamo yadi . makhaṃ tu viṣayaṃ kṛtvā āyāntu surasattamāḥ
||7||गौतम्या दक्षिणे तीरे भवेद् देवागमो यदि । मखं तु विषयं कृत्वा आयान्तु सुरसत्तमाः
gandharvāḥ strīpriyā nityaṃ paṇadhvaṃ taṃ mayā saha . tathety uktvā suragaṇāḥ sarasvatyā vacaḥsthitāḥ
||8||गन्धर्वाः स्त्रीप्रिया नित्यं पणध्वं तं मया सह । तथेत्य् उक्त्वा सुरगणाः सरस्वत्या वचःस्थिताः
devadūtaiḥ pṛthag devān yakṣān gandharvapannagān . āhvānaṃ cakrire tatra puṇye devagirau tadā
||9||देवदूतैः पृथग् देवान् यक्षान् गन्धर्वपन्नगान् । आह्वानं चक्रिरे तत्र पुण्ये देवगिरौ तदा
tato devagirir nāma parvatasyābhavan mune . tatrāgaman suragaṇā gandharvā yakṣakinnarāḥ
||10||ततो देवगिरिर् नाम पर्वतस्याभवन् मुने । तत्रागमन् सुरगणा गन्धर्वा यक्षकिन्नराः
devāḥ siddhāś ca ṛṣayas tathāṣṭau devayonayaḥ . ṛṣibhir gautamītīre kriyamāṇe mahādhvare
||11||देवाः सिद्धाश् च ऋषयस् तथाष्टौ देवयोनयः । ऋषिभिर् गौतमीतीरे क्रियमाणे महाध्वरे
tatra devaiḥ parivṛtaḥ sahasrākṣo'bhyabhāṣata
||12||तत्र देवैः परिवृतः सहस्राक्षोऽभ्यभाषत
indra uvāca:
gandharvān atha sampūjya sarasvatyāḥ samīpataḥ . sarasvatyā paṇadhvaṃ no yuṣmākam amṛtātmanā
||13||गन्धर्वान् अथ सम्पूज्य सरस्वत्याः समीपतः । सरस्वत्या पणध्वं नो युष्माकम् अमृतात्मना
brahmovāca:
tac chakravacanāt te vai gandharvāḥ strīṣu kāmukāḥ . somaṃ dattvā surebhyas tu jagṛhus tāṃ sarasvatīm
||14||तच् छक्रवचनात् ते वै गन्धर्वाः स्त्रीषु कामुकाः । सोमं दत्त्वा सुरेभ्यस् तु जगृहुस् तां सरस्वतीम्
somo'bhavac cāmarāṇāṃ gandharvāṇāṃ sarasvatī . avasat tatra vāgīśā tathāpi ca surāntike
||15||सोमोऽभवच् चामराणां गन्धर्वाणां सरस्वती । अवसत् तत्र वागीशा तथापि च सुरान्तिके
āyāti ca raho nityam upāṃśu kriyatām iti . ata eva hi somasya krayo bhavati nārada
||16||आयाति च रहो नित्यम् उपांशु क्रियताम् इति । अत एव हि सोमस्य क्रयो भवति नारद
upāṃśunā vartitavyaṃ somakrayaṇa eva hi . tato'bhavad devatānāṃ somaś cāpi sarasvatī
||17||उपांशुना वर्तितव्यं सोमक्रयण एव हि । ततोऽभवद् देवतानां सोमश् चापि सरस्वती
gandharvāṇāṃ naiva somo naivāsīc ca sarasvatī . tatrāgaman sarva eva somārthaṃ gautamītaṭam
||18||गन्धर्वाणां नैव सोमो नैवासीच् च सरस्वती । तत्रागमन् सर्व एव सोमार्थं गौतमीतटम्
gāvo devāḥ parvatā yakṣarakṣāḥ . siddhāḥ sādhyā munayo guhyakāś ca . gandharvās te marutaḥ pannagāś ca . sarvauṣadhyo mātaro lokapālāḥ . rudrādityā vasavaś cāśvinau ca . ye'nye devā yajñabhāgasya yogyāḥ
||19||गावो देवाः पर्वता यक्षरक्षाः । सिद्धाः साध्या मुनयो गुह्यकाश् च । गन्धर्वास् ते मरुतः पन्नगाश् च । सर्वौषध्यो मातरो लोकपालाः । रुद्रादित्या वसवश् चाश्विनौ च । येऽन्ये देवा यज्ञभागस्य योग्याः
pañcaviṃśatinadyas tu gaṅgāyāṃ saṅgatā mune . pūrṇāhutir yatra dattā pūrṇākhyānaṃ tad ucyate
||20||पञ्चविंशतिनद्यस् तु गङ्गायां सङ्गता मुने । पूर्णाहुतिर् यत्र दत्ता पूर्णाख्यानं तद् उच्यते
gautamyāṃ saṅgatā yās tu sarvāś cāpi yathoditāḥ . tannāmadheyatīrthāni saṅkṣepāc chṛṇu nārada
||21||गौतम्यां सङ्गता यास् तु सर्वाश् चापि यथोदिताः । तन्नामधेयतीर्थानि सङ्क्षेपाच् छृणु नारद
somatīrthaṃ ca gāndharvaṃ devatīrtham ataḥ param . pūrṇātīrthaṃ tataḥ śālaṃ śrīparṇāsaṅgamaṃ tathā
||22||सोमतीर्थं च गान्धर्वं देवतीर्थम् अतः परम् । पूर्णातीर्थं ततः शालं श्रीपर्णासङ्गमं तथा
svāgatāsaṅgamaṃ puṇyaṃ kusumāyāś ca saṅgamam . puṣṭisaṅgamam ākhyātaṃ karṇikāsaṅgamaṃ śubham
||23||स्वागतासङ्गमं पुण्यं कुसुमायाश् च सङ्गमम् । पुष्टिसङ्गमम् आख्यातं कर्णिकासङ्गमं शुभम्
vaiṇavīsaṅgamaś caiva kṛśarāsaṅgamas tathā . vāsavīsaṅgamaś caiva śivaśaryā tathā śikhī
||24||वैणवीसङ्गमश् चैव कृशरासङ्गमस् तथा । वासवीसङ्गमश् चैव शिवशर्या तथा शिखी
kusumbhikā upārathyā śāntijā devajā tadā . ajo vṛddhaḥ suro bhadro gautamyā saha saṅgatāḥ
||25||कुसुम्भिका उपारथ्या शान्तिजा देवजा तदा । अजो वृद्धः सुरो भद्रो गौतम्या सह सङ्गताः
ete cānye ca bahavo nadīnadasahāyagāḥ . pṛthivyāṃ yāni tīrthāni hy agaman devaparvate
||26||एते चान्ये च बहवो नदीनदसहायगाः । पृथिव्यां यानि तीर्थानि ह्य् अगमन् देवपर्वते
somārthaṃ vai tathā cānye'py āgaman makhamaṇḍapam . tāni tīrthāni gaṅgāyāṃ saṅgatāni yathākramam
||27||सोमार्थं वै तथा चान्येऽप्य् आगमन् मखमण्डपम् । तानि तीर्थानि गङ्गायां सङ्गतानि यथाक्रमम्
nadīrūpeṇa kāny eva nadarūpeṇa kānicit . sarorūpeṇa kāny atra stavarūpeṇa kānicit
||28||नदीरूपेण कान्य् एव नदरूपेण कानिचित् । सरोरूपेण कान्य् अत्र स्तवरूपेण कानिचित्
tāny eva sarvatīrthāni vikhyātāni pṛthak pṛthak . teṣu snānaṃ japo homaḥ pitṛtarpaṇam eva ca
||29||तान्य् एव सर्वतीर्थानि विख्यातानि पृथक् पृथक् । तेषु स्नानं जपो होमः पितृतर्पणम् एव च
sarvakāmapradaṃ puṃsāṃ bhuktidaṃ muktibhājanam . eteṣāṃ paṭhanaṃ cāpi smaraṇaṃ vā karoti yaḥ . sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇupuraṃ janaḥ
||30||सर्वकामप्रदं पुंसां भुक्तिदं मुक्तिभाजनम् । एतेषां पठनं चापि स्मरणं वा करोति यः । सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णुपुरं जनः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).