Brahmapurāṇam, adhyāya 178: Kaṇḍu-episode — Purāṇāni

tasmin kṣetre muniśreṣṭhāḥ sarvasattvasukhāvahe . dharmārthakāmamokṣāṇāṃ phalade puruṣottame

||1||

तस्मिन् क्षेत्रे मुनिश्रेष्ठाः सर्वसत्त्वसुखावहे । धर्मार्थकाममोक्षाणां फलदे पुरुषोत्तमे

kaṇḍur nāma mahātejā ṛṣiḥ paramadhārmikaḥ . satyavādī śucir dāntaḥ sarvabhūtahite rataḥ

||2||

कण्डुर् नाम महातेजा ऋषिः परमधार्मिकः । सत्यवादी शुचिर् दान्तः सर्वभूतहिते रतः

jitendriyo jitakrodho vedavedāṅgapāragaḥ . avāpa paramāṃ siddhim ārādhya puruṣottamam

||3||

जितेन्द्रियो जितक्रोधो वेदवेदाङ्गपारगः । अवाप परमां सिद्धिम् आराध्य पुरुषोत्तमम्

anye'pi tatra saṃsiddhā munayaḥ saṃśitavratāḥ . sarvabhūtahitā dāntā jitakrodhā vimatsarāḥ

||4||

अन्येऽपि तत्र संसिद्धा मुनयः संशितव्रताः । सर्वभूतहिता दान्ता जितक्रोधा विमत्सराः

ko'sau kaṇḍuḥ kathaṃ tatra jagāma paramāṃ gatim . śrotum icchāmahe tasya caritaṃ brūhi sattama

||5||

कोऽसौ कण्डुः कथं तत्र जगाम परमां गतिम् । श्रोतुम् इच्छामहे तस्य चरितं ब्रूहि सत्तम

śṛṇudhvaṃ muniśārdūlāḥ kathāṃ tasya manoharām . pravakṣyāmi samāsena munes tasya viceṣṭitam

||6||

शृणुध्वं मुनिशार्दूलाः कथां तस्य मनोहराम् । प्रवक्ष्यामि समासेन मुनेस् तस्य विचेष्टितम्

pavitre gomatītīre vijane sumanohare . kandamūlaphalaiḥ pūrṇe samitpuṣpakuśānvitaiḥ

||7||

पवित्रे गोमतीतीरे विजने सुमनोहरे । कन्दमूलफलैः पूर्णे समित्पुष्पकुशान्वितैः

nānādrumalatākīrṇe nānāpuṣpopaśobhite . nānāpakṣirute ramye nānāmṛgagaṇānvite

||8||

नानाद्रुमलताकीर्णे नानापुष्पोपशोभिते । नानापक्षिरुते रम्ये नानामृगगणान्विते

tatrāśramapadaṃ kaṇḍor babhūva munisattamāḥ . sarvartuphalapuṣpāḍhyaṃ kadalīkhaṇḍamaṇḍitam

||9||

तत्राश्रमपदं कण्डोर् बभूव मुनिसत्तमाः । सर्वर्तुफलपुष्पाढ्यं कदलीखण्डमण्डितम्

tapas tepe munis tatra sumahat paramādbhutam . vratopavāsair niyamaiḥ snānamaunasusaṃyamaiḥ

||10||

तपस् तेपे मुनिस् तत्र सुमहत् परमाद्भुतम् । व्रतोपवासैर् नियमैः स्नानमौनसुसंयमैः

grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsu sthaṇḍileśayaḥ . ārdravāsās tu hemante sa tepe sumahat tapaḥ

||11||

ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षासु स्थण्डिलेशयः । आर्द्रवासास् तु हेमन्ते स तेपे सुमहत् तपः

dṛṣṭvā tu tapaso vīryaṃ munes tasya suvismitāḥ . babhūvur devagandharvāḥ siddhavidyādharās tathā

||12||

दृष्ट्वा तु तपसो वीर्यं मुनेस् तस्य सुविस्मिताः । बभूवुर् देवगन्धर्वाः सिद्धविद्याधरास् तथा

bhūmiṃ tathāntarikṣaṃ ca divaṃ ca munisattamāḥ . kaṇḍuḥ santāpayām āsa trailokyaṃ tapaso balāt

||13||

भूमिं तथान्तरिक्षं च दिवं च मुनिसत्तमाः । कण्डुः सन्तापयाम् आस त्रैलोक्यं तपसो बलात्

aho'sya paramaṃ dhairyam aho'sya paramaṃ tapaḥ . ity abruvaṃs tadā dṛṣṭvā devās taṃ tapasi sthitam

||14||

अहोऽस्य परमं धैर्यम् अहोऽस्य परमं तपः । इत्य् अब्रुवंस् तदा दृष्ट्वा देवास् तं तपसि स्थितम्

mantrayām āsur avyagrāḥ śakreṇa sahitās tadā . bhayāt tasya samudvignās tapovighnam abhīpsavaḥ

||15||

मन्त्रयाम् आसुर् अव्यग्राः शक्रेण सहितास् तदा । भयात् तस्य समुद्विग्नास् तपोविघ्नम् अभीप्सवः

jñātvā teṣām abhiprāyaṃ śakras tribhuvaneśvaraḥ . pramlocākhyāṃ varārohāṃ rūpayauvanagarvitām

||16||

ज्ञात्वा तेषाम् अभिप्रायं शक्रस् त्रिभुवनेश्वरः । प्रम्लोचाख्यां वरारोहां रूपयौवनगर्विताम्

sumadhyāṃ cārujaṅghāṃ tāṃ pīnaśroṇipayodharām . sarvalakṣaṇasampannāṃ provāca phalasūdanaḥ

||17||

सुमध्यां चारुजङ्घां तां पीनश्रोणिपयोधराम् । सर्वलक्षणसम्पन्नां प्रोवाच फलसूदनः

pramloce gaccha śīghraṃ tvaṃ yadāsau tapyate muniḥ . vighnārthaṃ tasya tapasaḥ kṣobhayasvāṃśu suprabhe

||18||

प्रम्लोचे गच्छ शीघ्रं त्वं यदासौ तप्यते मुनिः । विघ्नार्थं तस्य तपसः क्षोभयस्वांशु सुप्रभे

tava vākyaṃ suraśreṣṭha karomi satataṃ prabho . kintu śaṅkā mamaivātra jīvitasya ca saṃśayaḥ

||19||

तव वाक्यं सुरश्रेष्ठ करोमि सततं प्रभो । किन्तु शङ्का ममैवात्र जीवितस्य च संशयः

bibhemi taṃ munivaraṃ brahmacaryavrate sthitam . atyugraṃ dīptatapasaṃ jvalanārkasamaprabham

||20||

बिभेमि तं मुनिवरं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितम् । अत्युग्रं दीप्ततपसं ज्वलनार्कसमप्रभम्

jñātvā māṃ sa muniḥ krodhād vighnārthaṃ samupāgatām . kaṇḍuḥ paramatejasvī śāpaṃ dāsyati duḥsaham

||21||

ज्ञात्वा मां स मुनिः क्रोधाद् विघ्नार्थं समुपागताम् । कण्डुः परमतेजस्वी शापं दास्यति दुःसहम्

urvaśī menakā rambhā ghṛtācī puñjikasthalā . viśvācī sahajanyā ca pūrvacittis tilottamā

||22||

उर्वशी मेनका रम्भा घृताची पुञ्जिकस्थला । विश्वाची सहजन्या च पूर्वचित्तिस् तिलोत्तमा

alambuṣā miśrakeśī śaśilekhā ca vāmanā . anyāś cāpsarasaḥ santi rūpayauvanagarvitāḥ

||23||

अलम्बुषा मिश्रकेशी शशिलेखा च वामना । अन्याश् चाप्सरसः सन्ति रूपयौवनगर्विताः

sumadhyāś cāruvadanāḥ pīnonnatapayodharāḥ . kāmapradhānakuśalās tās tatra sanniyojaya

||24||

सुमध्याश् चारुवदनाः पीनोन्नतपयोधराः । कामप्रधानकुशलास् तास् तत्र सन्नियोजय

tasyās tad vacanaṃ śrutvā punaḥ prāha śacīpatiḥ . tiṣṭhantu nāma cānyās tās tvaṃ cātra kuśalā śubhe

||25||

तस्यास् तद् वचनं श्रुत्वा पुनः प्राह शचीपतिः । तिष्ठन्तु नाम चान्यास् तास् त्वं चात्र कुशला शुभे

kāmaṃ vasantaṃ vāyuṃ ca sahāyārthe dadāmi te . taiḥ sārdhaṃ gaccha suśroṇi yatrāste sa mahāmuniḥ

||26||

कामं वसन्तं वायुं च सहायार्थे ददामि ते । तैः सार्धं गच्छ सुश्रोणि यत्रास्ते स महामुनिः

śakrasya vacanaṃ śrutvā tadā sā cārulocanā . jagāmākāśamārgeṇa taiḥ sārdhaṃ cāśramaṃ muneḥ

||27||

शक्रस्य वचनं श्रुत्वा तदा सा चारुलोचना । जगामाकाशमार्गेण तैः सार्धं चाश्रमं मुनेः

gatvā sā tatra ruciraṃ dadarśa vanam uttamam . muniṃ ca dīptatapasam āśramastham akalmaṣam

||28||

गत्वा सा तत्र रुचिरं ददर्श वनम् उत्तमम् । मुनिं च दीप्ततपसम् आश्रमस्थम् अकल्मषम्

apaśyat sā vanaṃ ramyaṃ taiḥ sārdhaṃ nandanopamam . sarvartuvarapuṣpāḍhyaṃ śākhāmṛgagaṇākulam

||29||

अपश्यत् सा वनं रम्यं तैः सार्धं नन्दनोपमम् । सर्वर्तुवरपुष्पाढ्यं शाखामृगगणाकुलम्

puṇyaṃ padmabalopetaṃ sapallavamahābalam . śrotraramyān sumadhurāñ śabdān khagamukheritān

||30||

पुण्यं पद्मबलोपेतं सपल्लवमहाबलम् । श्रोत्ररम्यान् सुमधुराञ् शब्दान् खगमुखेरितान्

sarvartuphalabhārāḍhyān sarvartukusumojjvalān . apaśyat pādapāṃś caiva vihaṅgair anunāditān

||31||

सर्वर्तुफलभाराढ्यान् सर्वर्तुकुसुमोज्ज्वलान् । अपश्यत् पादपांश् चैव विहङ्गैर् अनुनादितान्

āmrān āmrātakān bhavyān nārikerān satindukān . atha bilvāṃs tathā jīvān dāḍimān bījapūrakān

||32||

आम्रान् आम्रातकान् भव्यान् नारिकेरान् सतिन्दुकान् । अथ बिल्वांस् तथा जीवान् दाडिमान् बीजपूरकान्

panasāṃl lakucān nīpāñ śirīṣān sumanoharān . pārāvatāṃs tathā kolān arimedāmlavetasān

||33||

पनसांल् लकुचान् नीपाञ् शिरीषान् सुमनोहरान् । पारावतांस् तथा कोलान् अरिमेदाम्लवेतसान्

bhallātakān āmalakāñ śataparṇāṃś ca kiṃśukān . iṅgudān karavīrāṃś ca harītakīvibhītakān

||34||

भल्लातकान् आमलकाञ् शतपर्णांश् च किंशुकान् । इङ्गुदान् करवीरांश् च हरीतकीविभीतकान्

etān anyāṃś ca sā vṛkṣān dadarśa pṛthulocanā . tathaivāśokapunnāgaketakībakulān atha

||35||

एतान् अन्यांश् च सा वृक्षान् ददर्श पृथुलोचना । तथैवाशोकपुन्नागकेतकीबकुलान् अथ

pārijātān kovidārān mandārendīvarāṃs tathā . pāṭalāḥ puṣpitā ramyā devadārudrumāṃs tathā

||36||

पारिजातान् कोविदारान् मन्दारेन्दीवरांस् तथा । पाटलाः पुष्पिता रम्या देवदारुद्रुमांस् तथा

śālāṃs tālāṃs tamālāṃś ca niculāṃl lomakāṃs tathā . anyāṃś ca pādapaśreṣṭhān apaśyat phalapuṣpitān

||37||

शालांस् तालांस् तमालांश् च निचुलांल् लोमकांस् तथा । अन्यांश् च पादपश्रेष्ठान् अपश्यत् फलपुष्पितान्

cakoraiḥ śatapattraiś ca bhṛṅgarājais tathā śukaiḥ . kokilaiḥ kalaviṅkaiś ca hārītair jīvajīvakaiḥ

||38||

चकोरैः शतपत्त्रैश् च भृङ्गराजैस् तथा शुकैः । कोकिलैः कलविङ्कैश् च हारीतैर् जीवजीवकैः

priyaputraiś cātakaiś ca tathānyair vividhaiḥ khagaiḥ . śrotraramyaṃ sumadhuraṃ kūjadbhiś cāpy adhiṣṭhitam

||39||

प्रियपुत्रैश् चातकैश् च तथान्यैर् विविधैः खगैः । श्रोत्ररम्यं सुमधुरं कूजद्भिश् चाप्य् अधिष्ठितम्

sarāṃsi ca manojñāni prasannasalilāni ca . kumudaiḥ puṇḍarīkaiś ca tathā nīlotpalaiḥ śubhaiḥ

||40||

सरांसि च मनोज्ञानि प्रसन्नसलिलानि च । कुमुदैः पुण्डरीकैश् च तथा नीलोत्पलैः शुभैः

kahlāraiḥ kamalaiś caiva ācitāni samantataḥ . kādambaiś cakravākaiś ca tathaiva jalakukkuṭaiḥ

||41||

कह्लारैः कमलैश् चैव आचितानि समन्ततः । कादम्बैश् चक्रवाकैश् च तथैव जलकुक्कुटैः

kāraṇḍavair bakair haṃsaiḥ kūrmair madgubhir eva ca . etaiś cānyaiś ca kīrṇāni samantāj jalacāribhiḥ

||42||

कारण्डवैर् बकैर् हंसैः कूर्मैर् मद्गुभिर् एव च । एतैश् चान्यैश् च कीर्णानि समन्ताज् जलचारिभिः

krameṇaiva tathā sā tu vanaṃ babhrāma taiḥ saha . evaṃ dṛṣṭvā vanaṃ ramyaṃ taiḥ sārdhaṃ paramādbhutam

||43||

क्रमेणैव तथा सा तु वनं बभ्राम तैः सह । एवं दृष्ट्वा वनं रम्यं तैः सार्धं परमाद्भुतम्

vismayotphullanayanā sā babhūva varāṅganā . provāca vāyuṃ kāmaṃ ca vasantaṃ ca dvijottamāḥ

||44||

विस्मयोत्फुल्लनयना सा बभूव वराङ्गना । प्रोवाच वायुं कामं च वसन्तं च द्विजोत्तमाः

kurudhvaṃ mama sāhāyyaṃ yūyaṃ sarve pṛthak pṛthak

||45||

कुरुध्वं मम साहाय्यं यूयं सर्वे पृथक् पृथक्

evam uktvā tadā sā tu tathety uktā surair dvijāḥ . pratyuvācādya yāsyāmi yatrāsau saṃsthito muniḥ

||46||

एवम् उक्त्वा तदा सा तु तथेत्य् उक्ता सुरैर् द्विजाः । प्रत्युवाचाद्य यास्यामि यत्रासौ संस्थितो मुनिः

adya taṃ dehayantāraṃ prayuktendriyavājinam . smaraśastragaladraśmiṃ kariṣyāmi kusārathim

||47||

अद्य तं देहयन्तारं प्रयुक्तेन्द्रियवाजिनम् । स्मरशस्त्रगलद्रश्मिं करिष्यामि कुसारथिम्

brahmā janārdano vāpi yadi vā nīlalohitaḥ . tathāpy adya kariṣyāmi kāmabāṇakṣatāntaram

||48||

ब्रह्मा जनार्दनो वापि यदि वा नीललोहितः । तथाप्य् अद्य करिष्यामि कामबाणक्षतान्तरम्

ity uktvā prayayau sātha yatrāsau tiṣṭhate muniḥ . munes tapaḥprabhāveṇa praśāntaśvāpadāśramam

||49||

इत्य् उक्त्वा प्रययौ साथ यत्रासौ तिष्ठते मुनिः । मुनेस् तपःप्रभावेण प्रशान्तश्वापदाश्रमम्

sā puṃskokilamādhurye nadītīre vyavasthitā . stokamātraṃ sthitā tasmād agāyata varāpsarāḥ

||50||

सा पुंस्कोकिलमाधुर्ये नदीतीरे व्यवस्थिता । स्तोकमात्रं स्थिता तस्माद् अगायत वराप्सराः

tato vasantaḥ sahasā balaṃ samakarot tadā . kokilārāvamadhuram akālikamanoharam

||51||

ततो वसन्तः सहसा बलं समकरोत् तदा । कोकिलारावमधुरम् अकालिकमनोहरम्

vavau gandhavahaś caiva malayādriniketanaḥ . puṣpān uccāvacān medhyān pātayaṃś ca śanaiḥ śanaiḥ

||52||

ववौ गन्धवहश् चैव मलयाद्रिनिकेतनः । पुष्पान् उच्चावचान् मेध्यान् पातयंश् च शनैः शनैः

puṣpabāṇadharaś caiva gatvā tasya samīpataḥ . muneś ca kṣobhayām āsa kāmas tasyāpi mānasam

||53||

पुष्पबाणधरश् चैव गत्वा तस्य समीपतः । मुनेश् च क्षोभयाम् आस कामस् तस्यापि मानसम्

tato gītadhvaniṃ śrutvā munir vismitamānasaḥ . jagāma yatra sā subhrūḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ

||54||

ततो गीतध्वनिं श्रुत्वा मुनिर् विस्मितमानसः । जगाम यत्र सा सुभ्रूः कामबाणप्रपीडितः

dṛṣṭvā tām āha sandṛṣṭo vismayotphullalocanaḥ . bhraṣṭottarīyo vikalaḥ pulakāñcitavigrahaḥ

||55||

दृष्ट्वा ताम् आह सन्दृष्टो विस्मयोत्फुल्ललोचनः । भ्रष्टोत्तरीयो विकलः पुलकाञ्चितविग्रहः

kāsi kasyāsi suśroṇi subhage cāruhāsini . mano harasi me subhru brūhi satyaṃ sumadhyame

||56||

कासि कस्यासि सुश्रोणि सुभगे चारुहासिनि । मनो हरसि मे सुभ्रु ब्रूहि सत्यं सुमध्यमे

tava karmakarā cāhaṃ puṣpārtham aham āgatā . ādeśaṃ dehi me kṣipraṃ kiṃ karomi tavājñayā

||57||

तव कर्मकरा चाहं पुष्पार्थम् अहम् आगता । आदेशं देहि मे क्षिप्रं किं करोमि तवाज्ञया

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasyās tyaktvā dhairyaṃ vimohitaḥ . ādāya haste tāṃ bālāṃ praviveśa svam āśramam

||58||

श्रुत्वैवं वचनं तस्यास् त्यक्त्वा धैर्यं विमोहितः । आदाय हस्ते तां बालां प्रविवेश स्वम् आश्रमम्

tataḥ kāmaś ca vāyuś ca vasantaś ca dvijottamāḥ . jagmur yathāgataṃ sarve kṛtakṛtyās triviṣṭapam

||59||

ततः कामश् च वायुश् च वसन्तश् च द्विजोत्तमाः । जग्मुर् यथागतं सर्वे कृतकृत्यास् त्रिविष्टपम्

śaśaṃsuś ca hariṃ gatvā tasyās tasya ca ceṣṭitam . śrutvā śakras tadā devāḥ prītāḥ sumanaso'bhavan

||60||

शशंसुश् च हरिं गत्वा तस्यास् तस्य च चेष्टितम् । श्रुत्वा शक्रस् तदा देवाः प्रीताः सुमनसोऽभवन्

sa ca kaṇḍus tayā sārdhaṃ praviśann eva cāśramam . ātmanaḥ paramaṃ rūpaṃ cakāra madanākṛti

||61||

स च कण्डुस् तया सार्धं प्रविशन्न् एव चाश्रमम् । आत्मनः परमं रूपं चकार मदनाकृति

rūpayauvanasampannam atīva sumanoharam . divyālaṅkārasaṃyuktaṃ ṣoḍaśavatsarākṛti

||62||

रूपयौवनसम्पन्नम् अतीव सुमनोहरम् । दिव्यालङ्कारसंयुक्तं षोडशवत्सराकृति

divyavastradharaṃ kāntaṃ divyasraggandhabhūṣitam . sarvopabhogasampannaṃ sahasā tapaso balāt

||63||

दिव्यवस्त्रधरं कान्तं दिव्यस्रग्गन्धभूषितम् । सर्वोपभोगसम्पन्नं सहसा तपसो बलात्

dṛṣṭvā sā tasya tad vīryaṃ paraṃ vismayam āgatā . aho'sya tapaso vīryam ity uktvā muditābhavat

||64||

दृष्ट्वा सा तस्य तद् वीर्यं परं विस्मयम् आगता । अहोऽस्य तपसो वीर्यम् इत्य् उक्त्वा मुदिताभवत्

snānaṃ sandhyāṃ japaṃ homaṃ svādhyāyaṃ devatārcanam . vratopavāsaniyamaṃ dhyānaṃ ca munisattamāḥ

||65||

स्नानं सन्ध्यां जपं होमं स्वाध्यायं देवतार्चनम् । व्रतोपवासनियमं ध्यानं च मुनिसत्तमाः

tyaktvā sa reme muditas tayā sārdham aharniśam . manmathāviṣṭahṛdayo na bubodha tapaḥkṣayam

||66||

त्यक्त्वा स रेमे मुदितस् तया सार्धम् अहर्निशम् । मन्मथाविष्टहृदयो न बुबोध तपःक्षयम्

sandhyārātridivāpakṣamāsartvayanahāyanam . na bubodha gataṃ kālaṃ viṣayāsaktamānasaḥ

||67||

सन्ध्यारात्रिदिवापक्षमासर्त्वयनहायनम् । न बुबोध गतं कालं विषयासक्तमानसः

sā ca taṃ kāmajair bhāvair vidagdhā rahasi dvijāḥ . varayām āsa suśroṇiḥ pralāpakuśalā tadā

||68||

सा च तं कामजैर् भावैर् विदग्धा रहसि द्विजाः । वरयाम् आस सुश्रोणिः प्रलापकुशला तदा

evaṃ kaṇḍus tayā sārdhaṃ varṣāṇām adhikaṃ śatam . atiṣṭhan mandaradroṇyāṃ grāmyadharmarato muniḥ

||69||

एवं कण्डुस् तया सार्धं वर्षाणाम् अधिकं शतम् । अतिष्ठन् मन्दरद्रोण्यां ग्राम्यधर्मरतो मुनिः

sā taṃ prāha mahābhāgaṃ gantum icchāmy ahaṃ divam . prasādasumukho brahmann anujñātuṃ tvam arhasi

||70||

सा तं प्राह महाभागं गन्तुम् इच्छाम्य् अहं दिवम् । प्रसादसुमुखो ब्रह्मन्न् अनुज्ञातुं त्वम् अर्हसि

tayaivam uktaḥ sa munis tasyām āsaktamānasaḥ . dināni katicid bhadre sthīyatām ity abhāṣata

||71||

तयैवम् उक्तः स मुनिस् तस्याम् आसक्तमानसः । दिनानि कतिचिद् भद्रे स्थीयताम् इत्य् अभाषत

evam uktā tatas tena sāgraṃ varṣaśataṃ punaḥ . bubhuje viṣayāṃs tanvī tena sārdhaṃ mahātmanā

||72||

एवम् उक्ता ततस् तेन साग्रं वर्षशतं पुनः । बुभुजे विषयांस् तन्वी तेन सार्धं महात्मना

anujñāṃ dehi bhagavan vrajāmi tridaśālayam . uktas tayeti sa punaḥ sthīyatām ity abhāṣata

||73||

अनुज्ञां देहि भगवन् व्रजामि त्रिदशालयम् । उक्तस् तयेति स पुनः स्थीयताम् इत्य् अभाषत

punar gate varṣaśate sādhike sā śubhānanā . yāmy ahaṃ tridivaṃ brahman praṇayasmitaśobhanam

||74||

पुनर् गते वर्षशते साधिके सा शुभानना । याम्य् अहं त्रिदिवं ब्रह्मन् प्रणयस्मितशोभनम्

uktas tayaivaṃ sa muniḥ punar āhāyatekṣaṇām . ihāsyatāṃ mayā subhru ciraṃ kālaṃ gamiṣyasi

||75||

उक्तस् तयैवं स मुनिः पुनर् आहायतेक्षणाम् । इहास्यतां मया सुभ्रु चिरं कालं गमिष्यसि

tacchāpabhītā suśroṇī saha tenarṣiṇā punaḥ . śatadvayaṃ kiñcid ūnaṃ varṣāṇāṃ samatiṣṭhata

||76||

तच्छापभीता सुश्रोणी सह तेनर्षिणा पुनः । शतद्वयं किञ्चिद् ऊनं वर्षाणां समतिष्ठत

gamanāya mahābhāgo devarājaniveśanam . proktaḥ proktas tayā tanvyā sthīyatām ity abhāṣata

||77||

गमनाय महाभागो देवराजनिवेशनम् । प्रोक्तः प्रोक्तस् तया तन्व्या स्थीयताम् इत्य् अभाषत

tasya śāpabhayād bhīrur dākṣiṇyena ca dakṣiṇā . proktā praṇayabhaṅgārtivedinī na jahau munim

||78||

तस्य शापभयाद् भीरुर् दाक्षिण्येन च दक्षिणा । प्रोक्ता प्रणयभङ्गार्तिवेदिनी न जहौ मुनिम्

tayā ca ramatas tasya paramarṣer aharniśam . navaṃ navam abhūt prema manmathāsaktacetasaḥ

||79||

तया च रमतस् तस्य परमर्षेर् अहर्निशम् । नवं नवम् अभूत् प्रेम मन्मथासक्तचेतसः

ekadā tu tvarāyukto niścakrāmoṭajān muniḥ . niṣkrāmantaṃ ca kutreti gamyate prāha sā śubhā

||80||

एकदा तु त्वरायुक्तो निश्चक्रामोटजान् मुनिः । निष्क्रामन्तं च कुत्रेति गम्यते प्राह सा शुभा

ity uktaḥ sa tayā prāha parivṛttam ahaḥ śubhe . sandhyopāstiṃ kariṣyāmi kriyālopo'nyathā bhavet

||81||

इत्य् उक्तः स तया प्राह परिवृत्तम् अहः शुभे । सन्ध्योपास्तिं करिष्यामि क्रियालोपोऽन्यथा भवेत्

tataḥ prahasya muditā sā taṃ prāha mahāmunim . kim adya sarvadharmajña parivṛttam ahas tava . gatam etan na kurute vismayaṃ kasya kathyate

||82||

ततः प्रहस्य मुदिता सा तं प्राह महामुनिम् । किम् अद्य सर्वधर्मज्ञ परिवृत्तम् अहस् तव । गतम् एतन् न कुरुते विस्मयं कस्य कथ्यते

prātas tvam āgatā bhadre nadītīram idaṃ śubham . mayā dṛṣṭāsi suśroṇi praviṣṭā ca mamāśramam

||83||

प्रातस् त्वम् आगता भद्रे नदीतीरम् इदं शुभम् । मया दृष्टासि सुश्रोणि प्रविष्टा च ममाश्रमम्

iyaṃ ca vartate sandhyā pariṇāmam aho gatam . avahāsaḥ kimartho'yaṃ sadbhāvaḥ kathyatāṃ mama

||84||

इयं च वर्तते सन्ध्या परिणामम् अहो गतम् । अवहासः किमर्थोऽयं सद्भावः कथ्यतां मम

pratyūṣasy āgatā brahman satyam etan na me mṛṣā . kintv adya tasya kālasya gatāny abdaśatāni te

||85||

प्रत्यूषस्य् आगता ब्रह्मन् सत्यम् एतन् न मे मृषा । किन्त्व् अद्य तस्य कालस्य गतान्य् अब्दशतानि ते

tataḥ sasādhvaso vipras tāṃ papracchāyatekṣaṇām . kathyatāṃ bhīru kaḥ kālas tvayā me ramataḥ sadā

||86||

ततः ससाध्वसो विप्रस् तां पप्रच्छायतेक्षणाम् । कथ्यतां भीरु कः कालस् त्वया मे रमतः सदा

saptottarāṇy atītāni navavarṣaśatāni ca . māsāś ca ṣaṭ tathaivānyat samatītaṃ dinatrayam

||87||

सप्तोत्तराण्य् अतीतानि नववर्षशतानि च । मासाश् च षट् तथैवान्यत् समतीतं दिनत्रयम्

satyaṃ bhīru vadasy etat parihāso'thavā śubhe . dinam ekam ahaṃ manye tvayā sārdham ihoṣitam

||88||

सत्यं भीरु वदस्य् एतत् परिहासोऽथवा शुभे । दिनम् एकम् अहं मन्ये त्वया सार्धम् इहोषितम्

vadiṣyāmy anṛtaṃ brahman katham atra tavāntike . viśeṣād adya bhavatā pṛṣṭā mārgānugāminā

||89||

वदिष्याम्य् अनृतं ब्रह्मन् कथम् अत्र तवान्तिके । विशेषाद् अद्य भवता पृष्टा मार्गानुगामिना

niśamya tad vacas tasyāḥ sa munir dvijasattamāḥ . dhig dhiṅ mām ity anācāraṃ vinindyātmānam ātmanā

||90||

निशम्य तद् वचस् तस्याः स मुनिर् द्विजसत्तमाः । धिग् धिङ् माम् इत्य् अनाचारं विनिन्द्यात्मानम् आत्मना

tapāṃsi mama naṣṭāni hataṃ brahmavidāṃ dhanam . hṛto vivekaḥ kenāpi yoṣin mohāya nirmitā

||91||

तपांसि मम नष्टानि हतं ब्रह्मविदां धनम् । हृतो विवेकः केनापि योषिन् मोहाय निर्मिता

ūrmiṣaṭkātigaṃ brahma jñeyam ātmajayena me . gatir eṣā kṛtā yena dhik taṃ kāmamahāgraham

||92||

ऊर्मिषट्कातिगं ब्रह्म ज्ञेयम् आत्मजयेन मे । गतिर् एषा कृता येन धिक् तं काममहाग्रहम्

vratāni sarvavedāś ca kāraṇāny akhilāni ca . narakagrāmamārgeṇa kāmenādya hatāni me

||93||

व्रतानि सर्ववेदाश् च कारणान्य् अखिलानि च । नरकग्राममार्गेण कामेनाद्य हतानि मे

vinindyetthaṃ sa dharmajñaḥ svayam ātmānam ātmanā . tām apsarasam āsīnām idaṃ vacanam abravīt .

||94||

विनिन्द्येत्थं स धर्मज्ञः स्वयम् आत्मानम् आत्मना । ताम् अप्सरसम् आसीनाम् इदं वचनम् अब्रवीत् ।

gaccha pāpe yathākāmaṃ yat kāryaṃ tat tvayā kṛtam . devarājasya yat kṣobhaṃ kurvantyā bhāvaceṣṭitaiḥ

||94||

गच्छ पापे यथाकामं यत् कार्यं तत् त्वया कृतम् । देवराजस्य यत् क्षोभं कुर्वन्त्या भावचेष्टितैः

na tvāṃ karomy ahaṃ bhasma krodhatīvreṇa vahninā . satāṃ sāptapadaṃ maitryam uṣito'haṃ tvayā saha

||95||

न त्वां करोम्य् अहं भस्म क्रोधतीव्रेण वह्निना । सतां साप्तपदं मैत्र्यम् उषितोऽहं त्वया सह

athavā tava doṣaḥ kaḥ kiṃ vā kuryām ahaṃ tava . mamaiva doṣo nitarāṃ yenāham ajitendriyaḥ

||96||

अथवा तव दोषः कः किं वा कुर्याम् अहं तव । ममैव दोषो नितरां येनाहम् अजितेन्द्रियः

yathā śakrapriyārthinyā kṛto mattapaso vyayaḥ . tvayā dṛṣṭimahāmohamanunāhaṃ jugupsitaḥ

||97||

यथा शक्रप्रियार्थिन्या कृतो मत्तपसो व्ययः । त्वया दृष्टिमहामोहमनुनाहं जुगुप्सितः

yāvad itthaṃ sa viprarṣis tāṃ bravīti sumadhyamām . tāvat skhalatsvedajalā sā babhūvātivepathuḥ

||98||

यावद् इत्थं स विप्रर्षिस् तां ब्रवीति सुमध्यमाम् । तावत् स्खलत्स्वेदजला सा बभूवातिवेपथुः

pravepamānāṃ sa ca tāṃ svinnagātralatāṃ satīm . gaccha gaccheti sakrodham uvāca munisattamaḥ

||99||

प्रवेपमानां स च तां स्विन्नगात्रलतां सतीम् । गच्छ गच्छेति सक्रोधम् उवाच मुनिसत्तमः

sā tu nirbhartsitā tena viniṣkramya tadāśramāt . ākāśagāminī svedaṃ mamārja tarupallavaiḥ

||100||

सा तु निर्भर्त्सिता तेन विनिष्क्रम्य तदाश्रमात् । आकाशगामिनी स्वेदं ममार्ज तरुपल्लवैः

vṛkṣād vṛkṣaṃ yayau bālā udagrāruṇapallavaiḥ . nirmamārja ca gātrāṇi galatsvedajalāni vai

||101||

वृक्षाद् वृक्षं ययौ बाला उदग्रारुणपल्लवैः । निर्ममार्ज च गात्राणि गलत्स्वेदजलानि वै

ṛṣiṇā yas tadā garbhas tasyā dehe samāhitaḥ . nirjagāma saromāñcasvedarūpī tadaṅgataḥ

||102||

ऋषिणा यस् तदा गर्भस् तस्या देहे समाहितः । निर्जगाम सरोमाञ्चस्वेदरूपी तदङ्गतः

taṃ vṛkṣā jagṛhur garbham ekaṃ cakre ca mārutaḥ . somenāpyāyito gobhiḥ sa tadā vavṛddhe śanaiḥ

||103||

तं वृक्षा जगृहुर् गर्भम् एकं चक्रे च मारुतः । सोमेनाप्यायितो गोभिः स तदा ववृद्धे शनैः

māriṣā nāma kanyābhūd vṛkṣāṇāṃ cārulocanā . prācetasānāṃ sā bhāryā dakṣasya jananī dvijāḥ

||104||

मारिषा नाम कन्याभूद् वृक्षाणां चारुलोचना । प्राचेतसानां सा भार्या दक्षस्य जननी द्विजाः

sa cāpi bhagavān kaṇḍuḥ kṣīṇe tapasi sattamaḥ . puruṣottamākhyaṃ bho viprā viṣṇor āyatanaṃ yayau

||105||

स चापि भगवान् कण्डुः क्षीणे तपसि सत्तमः । पुरुषोत्तमाख्यं भो विप्रा विष्णोर् आयतनं ययौ

dadarśa paramaṃ kṣetraṃ muktidaṃ bhuvi durlabham . dakṣiṇasyodadhes tīre sarvakāmaphalapradam

||106||

ददर्श परमं क्षेत्रं मुक्तिदं भुवि दुर्लभम् । दक्षिणस्योदधेस् तीरे सर्वकामफलप्रदम्

suramyaṃ vālukākīrṇaṃ ketakīvanaśobhitam . nānādrumalatākīrṇaṃ nānāpakṣirutaṃ śivam

||107||

सुरम्यं वालुकाकीर्णं केतकीवनशोभितम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापक्षिरुतं शिवम्

sarvatra sukhasañcāraṃ sarvartukusumānvitam . sarvasaukhyapradaṃ nṝṇāṃ dhanyaṃ sarvaguṇākaram

||108||

सर्वत्र सुखसञ्चारं सर्वर्तुकुसुमान्वितम् । सर्वसौख्यप्रदं नॄणां धन्यं सर्वगुणाकरम्

bhṛgvādyaiḥ sevitaṃ pūrvaṃ munisiddhavarais tathā . gandharvaiḥ kinnarair yakṣais tathānyair mokṣakāṅkṣibhiḥ

||109||

भृग्वाद्यैः सेवितं पूर्वं मुनिसिद्धवरैस् तथा । गन्धर्वैः किन्नरैर् यक्षैस् तथान्यैर् मोक्षकाङ्क्षिभिः

dadarśa ca hariṃ tatra devaiḥ sarvair alaṅkṛtam . brāhmaṇādyais tathā varṇair āśramasthair niṣevitam

||110||

ददर्श च हरिं तत्र देवैः सर्वैर् अलङ्कृतम् । ब्राह्मणाद्यैस् तथा वर्णैर् आश्रमस्थैर् निषेवितम्

dṛṣṭvaiva sa tadā kṣetraṃ devaṃ ca puruṣottamam . kṛtakṛtyam ivātmānaṃ mene sa munisattamaḥ

||111||

दृष्ट्वैव स तदा क्षेत्रं देवं च पुरुषोत्तमम् । कृतकृत्यम् इवात्मानं मेने स मुनिसत्तमः

tatraikāgramanā bhūtvā cakārārādhanaṃ hareḥ . brahmapāramayaṃ kurvañ japam ekāgramānasaḥ . ūrdhvabāhur mahāyogī sthitvāsau munisattamaḥ

||112||

तत्रैकाग्रमना भूत्वा चकाराराधनं हरेः । ब्रह्मपारमयं कुर्वञ् जपम् एकाग्रमानसः । ऊर्ध्वबाहुर् महायोगी स्थित्वासौ मुनिसत्तमः

brahmapāraṃ mune śrotum icchāmaḥ paramaṃ śubham . japatā kaṇḍunā devo yenārādhyata keśavaḥ

||113||

ब्रह्मपारं मुने श्रोतुम् इच्छामः परमं शुभम् । जपता कण्डुना देवो येनाराध्यत केशवः

pāraṃ paraṃ viṣṇur apārapāraḥ . paraḥ parebhyaḥ paramātmarūpaḥ . sa brahmapāraḥ parapārabhūtaḥ . paraḥ parāṇām api pārapāraḥ

||114||

पारं परं विष्णुर् अपारपारः । परः परेभ्यः परमात्मरूपः । स ब्रह्मपारः परपारभूतः । परः पराणाम् अपि पारपारः

sa kāraṇaṃ kāraṇasaṃśrito'pi . tasyāpi hetuḥ parahetuhetuḥ . rūpair anekair avatīha sarvam

||115||

स कारणं कारणसंश्रितोऽपि । तस्यापि हेतुः परहेतुहेतुः । रूपैर् अनेकैर् अवतीह सर्वम्

brahma prabhur brahma sa sarvabhūto . brahma prajānāṃ patir acyuto'sau . brahmāvyayaṃ nityam ajaṃ sa viṣṇur . apakṣayādyair akhilair asaṅgaḥ

||116||

ब्रह्म प्रभुर् ब्रह्म स सर्वभूतो । ब्रह्म प्रजानां पतिर् अच्युतोऽसौ । ब्रह्माव्ययं नित्यम् अजं स विष्णुर् । अपक्षयाद्यैर् अखिलैर् असङ्गः

brahmākṣaram ajaṃ nityaṃ yathāsau puruṣottamaḥ . tathā rāgādayo doṣāḥ prayāntu praśamaṃ mama

||117||

ब्रह्माक्षरम् अजं नित्यं यथासौ पुरुषोत्तमः । तथा रागादयो दोषाः प्रयान्तु प्रशमं मम

śrutvā tasya muner jāpyaṃ brahmapāraṃ dvijottamāḥ . bhaktiṃ ca paramāṃ jñātvā sudṛḍhāṃ puruṣottamaḥ

||118||

श्रुत्वा तस्य मुनेर् जाप्यं ब्रह्मपारं द्विजोत्तमाः । भक्तिं च परमां ज्ञात्वा सुदृढां पुरुषोत्तमः

prītyā sa parayā devas tadāsau bhaktavatsalaḥ . gatvā tasya samīpaṃ tu provāca madhusūdanaḥ

||119||

प्रीत्या स परया देवस् तदासौ भक्तवत्सलः । गत्वा तस्य समीपं तु प्रोवाच मधुसूदनः

meghagambhīrayā vācā diśaḥ sannādayann iva . āruhya garuḍaṃ viprā vinatākulanandanam

||120||

मेघगम्भीरया वाचा दिशः सन्नादयन्न् इव । आरुह्य गरुडं विप्रा विनताकुलनन्दनम्

mune brūhi paraṃ kāryaṃ yat te manasi vartate . varado'ham anuprāpto varaṃ varaya suvrata

||121||

मुने ब्रूहि परं कार्यं यत् ते मनसि वर्तते । वरदोऽहम् अनुप्राप्तो वरं वरय सुव्रत

śrutvaivaṃ vacanaṃ tasya devadevasya cakriṇaḥ . cakṣur unmīlya sahasā dadarśa purato harim

||122||

श्रुत्वैवं वचनं तस्य देवदेवस्य चक्रिणः । चक्षुर् उन्मील्य सहसा ददर्श पुरतो हरिम्

atasīpuṣpasaṅkāśaṃ padmapattrāyatekṣaṇam . śaṅkhacakragadāpāṇiṃ mukuṭāṅgadadhāriṇam

||123||

अतसीपुष्पसङ्काशं पद्मपत्त्रायतेक्षणम् । शङ्खचक्रगदापाणिं मुकुटाङ्गदधारिणम्

caturbāhum udārāṅgaṃ pītavastradharaṃ śubham . śrīvatsalakṣmasaṃyuktaṃ vanamālāvibhūṣitam

||124||

चतुर्बाहुम् उदाराङ्गं पीतवस्त्रधरं शुभम् । श्रीवत्सलक्ष्मसंयुक्तं वनमालाविभूषितम्

sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ sarvaratnavibhūṣitam . divyacandanaliptāṅgaṃ divyamālyavibhūṣitam

||125||

सर्वलक्षणसंयुक्तं सर्वरत्नविभूषितम् । दिव्यचन्दनलिप्ताङ्गं दिव्यमाल्यविभूषितम्

tataḥ sa vismayāviṣṭo romāñcitatanūruhaḥ . daṇḍavat praṇipatyorvyāṃ praṇāmam akarot tadā

||126||

ततः स विस्मयाविष्टो रोमाञ्चिततनूरुहः । दण्डवत् प्रणिपत्योर्व्यां प्रणामम् अकरोत् तदा

adya me saphalaṃ janma adya me saphalaṃ tapaḥ . ity uktvā muniśārdūlās taṃ stotum upacakrame

||127||

अद्य मे सफलं जन्म अद्य मे सफलं तपः । इत्य् उक्त्वा मुनिशार्दूलास् तं स्तोतुम् उपचक्रमे

nārāyaṇa hare kṛṣṇa śrīvatsāṅka jagatpate . jagadbīja jagaddhāma jagatsākṣin namo'stu te

||128||

नारायण हरे कृष्ण श्रीवत्साङ्क जगत्पते । जगद्बीज जगद्धाम जगत्साक्षिन् नमोऽस्तु ते

avyakta jiṣṇo prabhava pradhānapuruṣottama . puṇḍarīkākṣa govinda lokanātha namo'stu te

||129||

अव्यक्त जिष्णो प्रभव प्रधानपुरुषोत्तम । पुण्डरीकाक्ष गोविन्द लोकनाथ नमोऽस्तु ते

hiraṇyagarbha śrīnātha padmanātha sanātana . bhūgarbha dhruva īśāna hṛṣīkeśa namo'stu te

||130||

हिरण्यगर्भ श्रीनाथ पद्मनाथ सनातन । भूगर्भ ध्रुव ईशान हृषीकेश नमोऽस्तु ते

anādyantāmṛtājeya jaya tvaṃ jayatāṃ vara . ajitākhaṇḍa śrīkṛṣṇa śrīnivāsa namo'stu te

||131||

अनाद्यन्तामृताजेय जय त्वं जयतां वर । अजिताखण्ड श्रीकृष्ण श्रीनिवास नमोऽस्तु ते

parjanyadharmakartā ca duṣpāra duradhiṣṭhita . duḥkhārtināśana hare jalaśāyin namo'stu te

||132||

पर्जन्यधर्मकर्ता च दुष्पार दुरधिष्ठित । दुःखार्तिनाशन हरे जलशायिन् नमोऽस्तु ते

bhūtapāvyakta bhūteśa bhūtatattvair anākula . bhūtādhivāsa bhūtātman bhūtagarbha namo'stu te

||133||

भूतपाव्यक्त भूतेश भूततत्त्वैर् अनाकुल । भूताधिवास भूतात्मन् भूतगर्भ नमोऽस्तु ते

yajñayajvan yajñadhara yajñadhātābhayaprada . yajñagarbha hiraṇyāṅga pṛśnigarbha namo'stu te

||134||

यज्ञयज्वन् यज्ञधर यज्ञधाताभयप्रद । यज्ञगर्भ हिरण्याङ्ग पृश्निगर्भ नमोऽस्तु ते

kṣetrajñaḥ kṣetrabhṛt kṣetrī kṣetrahā kṣetrakṛd vaśī . kṣetrātman kṣetrarahita kṣetrasraṣṭre namo'stu te

||135||

क्षेत्रज्ञः क्षेत्रभृत् क्षेत्री क्षेत्रहा क्षेत्रकृद् वशी । क्षेत्रात्मन् क्षेत्ररहित क्षेत्रस्रष्ट्रे नमोऽस्तु ते

guṇālaya guṇāvāsa guṇāśraya guṇāvaha . guṇabhoktṛ guṇārāma guṇatyāgin namo'stu te

||136||

गुणालय गुणावास गुणाश्रय गुणावह । गुणभोक्तृ गुणाराम गुणत्यागिन् नमोऽस्तु ते

tvaṃ viṣṇus tvaṃ hariś cakrī tvaṃ jiṣṇus tvaṃ janārdanaḥ . tvaṃ bhūtas tvaṃ vaṣaṭkāras tvaṃ bhavyas tvaṃ bhavatprabhuḥ

||137||

त्वं विष्णुस् त्वं हरिश् चक्री त्वं जिष्णुस् त्वं जनार्दनः । त्वं भूतस् त्वं वषट्कारस् त्वं भव्यस् त्वं भवत्प्रभुः

tvaṃ bhūtakṛt tvam avyaktas tvaṃ bhavo bhūtabhṛd bhavān . tvaṃ bhūtabhāvano devas tvām āhur ajam īśvaram

||138||

त्वं भूतकृत् त्वम् अव्यक्तस् त्वं भवो भूतभृद् भवान् । त्वं भूतभावनो देवस् त्वाम् आहुर् अजम् ईश्वरम्

tvam anantaḥ kṛtajñas tvaṃ prakṛtis tvaṃ vṛṣākapiḥ . tvaṃ rudras tvaṃ durādharṣas tvam amoghas tvam īśvaraḥ

||139||

त्वम् अनन्तः कृतज्ञस् त्वं प्रकृतिस् त्वं वृषाकपिः । त्वं रुद्रस् त्वं दुराधर्षस् त्वम् अमोघस् त्वम् ईश्वरः

tvaṃ viśvakarmā jiṣṇus tvaṃ tvaṃ śambhus tvaṃ vṛṣākṛtiḥ . tvaṃ śaṅkaras tvam uśanā tvaṃ satyaṃ tvaṃ tapo janaḥ

||140||

त्वं विश्वकर्मा जिष्णुस् त्वं त्वं शम्भुस् त्वं वृषाकृतिः । त्वं शङ्करस् त्वम् उशना त्वं सत्यं त्वं तपो जनः

tvaṃ viśvajetā tvaṃ śarma tvaṃ śaraṇyas tvam akṣaram . tvaṃ śambhus tvaṃ svayambhūś ca tvaṃ jyeṣṭhas tvaṃ parāyaṇaḥ

||141||

त्वं विश्वजेता त्वं शर्म त्वं शरण्यस् त्वम् अक्षरम् । त्वं शम्भुस् त्वं स्वयम्भूश् च त्वं ज्येष्ठस् त्वं परायणः

tvam ādityas tvam oṅkāras tvaṃ prāṇas tvaṃ tamisrahā . tvaṃ parjanyas tvaṃ prathitas tvaṃ vedhās tvaṃ sureśvaraḥ

||142||

त्वम् आदित्यस् त्वम् ओङ्कारस् त्वं प्राणस् त्वं तमिस्रहा । त्वं पर्जन्यस् त्वं प्रथितस् त्वं वेधास् त्वं सुरेश्वरः

tvam ṛg yajuḥ sāma caiva tvam ātmā sammato bhavān . tvam agnis tvaṃ ca pavanas tvam āpo vasudhā bhavān

||143||

त्वम् ऋग् यजुः साम चैव त्वम् आत्मा सम्मतो भवान् । त्वम् अग्निस् त्वं च पवनस् त्वम् आपो वसुधा भवान्

tvaṃ sraṣṭā tvaṃ tathā bhoktā hotā tvaṃ ca haviḥ kratuḥ . tvaṃ prabhus tvaṃ vibhuḥ śreṣṭhas tvaṃ lokapatir acyutaḥ

||144||

त्वं स्रष्टा त्वं तथा भोक्ता होता त्वं च हविः क्रतुः । त्वं प्रभुस् त्वं विभुः श्रेष्ठस् त्वं लोकपतिर् अच्युतः

tvaṃ sarvadarśanaḥ śrīmāṃs tvaṃ sarvadamano'rihā . tvam ahas tvaṃ tathā rātris tvām āhur vatsaraṃ budhāḥ

||145||

त्वं सर्वदर्शनः श्रीमांस् त्वं सर्वदमनोऽरिहा । त्वम् अहस् त्वं तथा रात्रिस् त्वाम् आहुर् वत्सरं बुधाः

tvaṃ kālas tvaṃ kalā kāṣṭhā tvaṃ muhūrtaḥ kṣaṇā lavāḥ . tvaṃ bālas tvaṃ tathā vṛddhas tvaṃ pumān strī napuṃsakaḥ

||146||

त्वं कालस् त्वं कला काष्ठा त्वं मुहूर्तः क्षणा लवाः । त्वं बालस् त्वं तथा वृद्धस् त्वं पुमान् स्त्री नपुंसकः

tvaṃ viśvayonis tvaṃ cakṣus tvaṃ sthāṇus tvaṃ śuciśravāḥ . tvaṃ śāśvatas tvam ajitas tvam upendras tvam uttamaḥ

||147||

त्वं विश्वयोनिस् त्वं चक्षुस् त्वं स्थाणुस् त्वं शुचिश्रवाः । त्वं शाश्वतस् त्वम् अजितस् त्वम् उपेन्द्रस् त्वम् उत्तमः

tvaṃ sarvaviśvasukhadas tvaṃ vedāṅgaṃ tvam avyayaḥ . tvaṃ vedavedas tvaṃ dhātā vidhātā tvaṃ samāhitaḥ

||148||

त्वं सर्वविश्वसुखदस् त्वं वेदाङ्गं त्वम् अव्ययः । त्वं वेदवेदस् त्वं धाता विधाता त्वं समाहितः

tvaṃ jalanidhir āmūlaṃ tvaṃ dhātā tvaṃ punar vasuḥ . tvaṃ vaidyas tvaṃ dhṛtātmā ca tvam atīndriyagocaraḥ

||149||

त्वं जलनिधिर् आमूलं त्वं धाता त्वं पुनर् वसुः । त्वं वैद्यस् त्वं धृतात्मा च त्वम् अतीन्द्रियगोचरः

tvam agraṇīr grāmaṇīs tvaṃ tvaṃ suparṇas tvam ādimān . tvaṃ saṅgrahas tvaṃ sumahat tvaṃ dhṛtātmā tvam acyutaḥ

||150||

त्वम् अग्रणीर् ग्रामणीस् त्वं त्वं सुपर्णस् त्वम् आदिमान् । त्वं सङ्ग्रहस् त्वं सुमहत् त्वं धृतात्मा त्वम् अच्युतः

tvaṃ yamas tvaṃ ca niyamas tvaṃ prāṃśus tvaṃ caturbhujaḥ . tvam evānnāntarātmā tvaṃ paramātmā tvam ucyate

||151||

त्वं यमस् त्वं च नियमस् त्वं प्रांशुस् त्वं चतुर्भुजः । त्वम् एवान्नान्तरात्मा त्वं परमात्मा त्वम् उच्यते

tvaṃ gurus tvaṃ gurutamas tvaṃ vāmas tvaṃ pradakṣiṇaḥ . tvaṃ pippalas tvam agamas tvaṃ vyaktas tvaṃ prajāpatiḥ

||152||

त्वं गुरुस् त्वं गुरुतमस् त्वं वामस् त्वं प्रदक्षिणः । त्वं पिप्पलस् त्वम् अगमस् त्वं व्यक्तस् त्वं प्रजापतिः

hiraṇyanābhas tvaṃ devas tvaṃ śaśī tvaṃ prajāpatiḥ . anirdeśyavapus tvaṃ vai tvaṃ yamas tvaṃ surārihā

||153||

हिरण्यनाभस् त्वं देवस् त्वं शशी त्वं प्रजापतिः । अनिर्देश्यवपुस् त्वं वै त्वं यमस् त्वं सुरारिहा

tvaṃ ca saṅkarṣaṇo devas tvaṃ kartā tvaṃ sanātanaḥ . tvaṃ vāsudevo'meyātmā tvam eva guṇavarjitaḥ

||154||

त्वं च सङ्कर्षणो देवस् त्वं कर्ता त्वं सनातनः । त्वं वासुदेवोऽमेयात्मा त्वम् एव गुणवर्जितः

tvaṃ jyeṣṭhas tvaṃ variṣṭhas tvaṃ tvaṃ sahiṣṇuś ca mādhavaḥ . sahasraśīrṣā tvaṃ devas tvam avyaktaḥ sahasradṛk

||155||

त्वं ज्येष्ठस् त्वं वरिष्ठस् त्वं त्वं सहिष्णुश् च माधवः । सहस्रशीर्षा त्वं देवस् त्वम् अव्यक्तः सहस्रदृक्

sahasrapādas tvaṃ devas tvaṃ virāṭ tvaṃ suraprabhuḥ . tvam eva tiṣṭhase bhūyo devadeva daśāṅgulaḥ

||156||

सहस्रपादस् त्वं देवस् त्वं विराट् त्वं सुरप्रभुः । त्वम् एव तिष्ठसे भूयो देवदेव दशाङ्गुलः

yad bhūtaṃ tat tvam evoktaḥ puruṣaḥ śakra uttamaḥ . yad bhāvyaṃ tat tvam īśānas tvam ṛtas tvaṃ tathāmṛtaḥ

||157||

यद् भूतं तत् त्वम् एवोक्तः पुरुषः शक्र उत्तमः । यद् भाव्यं तत् त्वम् ईशानस् त्वम् ऋतस् त्वं तथामृतः

tvatto rohaty ayaṃ loko mahīyāṃs tvam anuttamaḥ . tvaṃ jyāyān puruṣas tvaṃ ca tvaṃ deva daśadhā sthitaḥ

||158||

त्वत्तो रोहत्य् अयं लोको महीयांस् त्वम् अनुत्तमः । त्वं ज्यायान् पुरुषस् त्वं च त्वं देव दशधा स्थितः

viśvabhūtaś caturbhāgo navabhāgo'mṛto divi . navabhāgo'ntarikṣasthaḥ pauruṣeyaḥ sanātanaḥ

||159||

विश्वभूतश् चतुर्भागो नवभागोऽमृतो दिवि । नवभागोऽन्तरिक्षस्थः पौरुषेयः सनातनः

bhāgadvayaṃ ca bhūsaṃsthaṃ caturbhāgo'py abhūd iha . tvatto yajñāḥ sambhavanti jagato vṛṣṭikāraṇam

||160||

भागद्वयं च भूसंस्थं चतुर्भागोऽप्य् अभूद् इह । त्वत्तो यज्ञाः सम्भवन्ति जगतो वृष्टिकारणम्

tvatto virāṭ samutpanno jagato hṛdi yaḥ pumān . so'tiricyata bhūtebhyas tejasā yaśasā śriyā

||161||

त्वत्तो विराट् समुत्पन्नो जगतो हृदि यः पुमान् । सोऽतिरिच्यत भूतेभ्यस् तेजसा यशसा श्रिया

tvattaḥ surāṇām āhāraḥ pṛṣadājyam ajāyata . grāmyāraṇyāś cauṣadhayas tvattaḥ paśumṛgādayaḥ

||162||

त्वत्तः सुराणाम् आहारः पृषदाज्यम् अजायत । ग्राम्यारण्याश् चौषधयस् त्वत्तः पशुमृगादयः

dhyeyadhyānaparas tvaṃ ca kṛtavān asi cauṣadhīḥ . tvaṃ devadeva saptāsya kālākhyo dīptavigrahaḥ

||163||

ध्येयध्यानपरस् त्वं च कृतवान् असि चौषधीः । त्वं देवदेव सप्तास्य कालाख्यो दीप्तविग्रहः

jaṅgamājaṅgamaṃ sarvaṃ jagad etac carācaram . tvattaḥ sarvam idaṃ jātaṃ tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

||164||

जङ्गमाजङ्गमं सर्वं जगद् एतच् चराचरम् । त्वत्तः सर्वम् इदं जातं त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

aniruddhas tvaṃ mādhavas tvaṃ pradyumnaḥ surārihā . deva sarvasuraśreṣṭha sarvalokaparāyaṇa

||165||

अनिरुद्धस् त्वं माधवस् त्वं प्रद्युम्नः सुरारिहा । देव सर्वसुरश्रेष्ठ सर्वलोकपरायण

trāhi mām aravindākṣa nārāyaṇa namo'stu te . namas te bhagavan viṣṇo namas te puruṣottama

||166||

त्राहि माम् अरविन्दाक्ष नारायण नमोऽस्तु ते । नमस् ते भगवन् विष्णो नमस् ते पुरुषोत्तम

namas te sarvalokeśa namas te kamalālaya . guṇālaya namas te'stu namas te'stu guṇākara

||167||

नमस् ते सर्वलोकेश नमस् ते कमलालय । गुणालय नमस् तेऽस्तु नमस् तेऽस्तु गुणाकर

vāsudeva namas te'stu namas te'stu surottama . janārdana namas te'stu namas te'stu sanātana

||168||

वासुदेव नमस् तेऽस्तु नमस् तेऽस्तु सुरोत्तम । जनार्दन नमस् तेऽस्तु नमस् तेऽस्तु सनातन

namas te yogināṃ gamya yogāvāsa namo'stu te . gopate śrīpate viṣṇo namas te'stu marutpate

||169||

नमस् ते योगिनां गम्य योगावास नमोऽस्तु ते । गोपते श्रीपते विष्णो नमस् तेऽस्तु मरुत्पते

jagatpate jagatsūte namas te jñānināṃ pate . divaspate namas te'stu namas te'stu mahīpate

||170||

जगत्पते जगत्सूते नमस् ते ज्ञानिनां पते । दिवस्पते नमस् तेऽस्तु नमस् तेऽस्तु महीपते

namas te madhuhantre ca namas te puṣkarekṣaṇa . kaiṭabhaghna namas te'stu subrahmaṇya namo'stu te

||171||

नमस् ते मधुहन्त्रे च नमस् ते पुष्करेक्षण । कैटभघ्न नमस् तेऽस्तु सुब्रह्मण्य नमोऽस्तु ते

namo'stu te mahāmīna śrutipṛṣṭhadharācyuta . samudrasalilakṣobha padmajāhlādakāriṇe

||172||

नमोऽस्तु ते महामीन श्रुतिपृष्ठधराच्युत । समुद्रसलिलक्षोभ पद्मजाह्लादकारिणे

aśvaśīrṣa mahāghoṇa mahāpuruṣavigraha . madhukaiṭabhahantre ca namas te turagānana

||173||

अश्वशीर्ष महाघोण महापुरुषविग्रह । मधुकैटभहन्त्रे च नमस् ते तुरगानन

mahākamaṭhabhogāya pṛthivyuddharaṇāya ca . vidhṛtādrisvarūpāya mahākūrmāya te namaḥ

||174||

महाकमठभोगाय पृथिव्युद्धरणाय च । विधृताद्रिस्वरूपाय महाकूर्माय ते नमः

namo mahāvarāhāya pṛthivyuddhārakāriṇe . namaś cādivarāhāya viśvarūpāya vedhase

||175||

नमो महावराहाय पृथिव्युद्धारकारिणे । नमश् चादिवराहाय विश्वरूपाय वेधसे

namo'nantāya sūkṣmāya mukhyāya ca varāya ca . paramāṇusvarūpāya yogigamyāya te namaḥ

||176||

नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय मुख्याय च वराय च । परमाणुस्वरूपाय योगिगम्याय ते नमः

tasmai namaḥ kāraṇakāraṇāya . yogīndravṛttanilayāya sudurvidāya . kṣīrārṇavāśritamahāhisutalpagāya . tubhyaṃ namaḥ kanakaratnasukuṇḍalāya

||177||

तस्मै नमः कारणकारणाय । योगीन्द्रवृत्तनिलयाय सुदुर्विदाय । क्षीरार्णवाश्रितमहाहिसुतल्पगाय । तुभ्यं नमः कनकरत्नसुकुण्डलाय

itthaṃ stutas tadā tena prītaḥ provāca mādhavaḥ . kṣipraṃ brūhi muniśreṣṭha matto yad abhivāñchasi

||178||

इत्थं स्तुतस् तदा तेन प्रीतः प्रोवाच माधवः । क्षिप्रं ब्रूहि मुनिश्रेष्ठ मत्तो यद् अभिवाञ्छसि

saṃsāre'smiñ jagannātha dustare lomaharṣaṇe . anitye duḥkhabahule kadalīdalasannibhe

||179||

संसारेऽस्मिञ् जगन्नाथ दुस्तरे लोमहर्षणे । अनित्ये दुःखबहुले कदलीदलसन्निभे

nirāśraye nirālambe jalabudbudacañcale . sarvopadravasaṃyukte dustare cātibhairave

||180||

निराश्रये निरालम्बे जलबुद्बुदचञ्चले । सर्वोपद्रवसंयुक्ते दुस्तरे चातिभैरवे

bhramāmi suciraṃ kālaṃ māyayā mohitas tava . na cāntam abhigacchāmi viṣayāsaktamānasaḥ

||181||

भ्रमामि सुचिरं कालं मायया मोहितस् तव । न चान्तम् अभिगच्छामि विषयासक्तमानसः

tvām ahaṃ cādya deveśa saṃsārabhayapīḍitaḥ . gato'smi śaraṇaṃ kṛṣṇa mām uddhara bhavārṇavāt

||182||

त्वाम् अहं चाद्य देवेश संसारभयपीडितः । गतोऽस्मि शरणं कृष्ण माम् उद्धर भवार्णवात्

gantum icchāmi paramaṃ padaṃ yat te sanātanam . prasādāt tava deveśa punarāvṛttidurlabham

||183||

गन्तुम् इच्छामि परमं पदं यत् ते सनातनम् । प्रसादात् तव देवेश पुनरावृत्तिदुर्लभम्

bhakto'si me muniśreṣṭha mām ārādhaya nityaśaḥ . matprasādād dhruvaṃ mokṣaṃ prāpyasi tvaṃ samīhitam

||184||

भक्तोऽसि मे मुनिश्रेष्ठ माम् आराधय नित्यशः । मत्प्रसादाद् ध्रुवं मोक्षं प्राप्यसि त्वं समीहितम्

madbhaktāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ striyaḥ śūdrāntyajātijāḥ . prāpnuvanti parāṃ siddhiṃ kiṃ punas tvaṃ dvijottama

||185||

मद्भक्ताः क्षत्रिया वैश्याः स्त्रियः शूद्रान्त्यजातिजाः । प्राप्नुवन्ति परां सिद्धिं किं पुनस् त्वं द्विजोत्तम

śvapāko'pi ca madbhaktaḥ samyak śraddhāsamanvitaḥ . prāpnoty abhimatāṃ siddhim anyeṣāṃ tatra kā kathā

||186||

श्वपाकोऽपि च मद्भक्तः सम्यक् श्रद्धासमन्वितः । प्राप्नोत्य् अभिमतां सिद्धिम् अन्येषां तत्र का कथा

evam uktvā tu taṃ viprāḥ sa devo bhaktavatsalaḥ . durvijñeyagatir viṣṇus tatraivāntaradhīyata

||187||

एवम् उक्त्वा तु तं विप्राः स देवो भक्तवत्सलः । दुर्विज्ञेयगतिर् विष्णुस् तत्रैवान्तरधीयत

gate tasmin muniśreṣṭhāḥ kaṇḍuḥ saṃhṛṣṭamānasaḥ . sarvān kāmān parityajya svasthacitto bhavat punaḥ

||188||

गते तस्मिन् मुनिश्रेष्ठाः कण्डुः संहृष्टमानसः । सर्वान् कामान् परित्यज्य स्वस्थचित्तो भवत् पुनः

sarvendriyāṇi saṃyamya nirmamo nirahaṅkṛtiḥ . ekāgramānasaḥ samyag dhyātvā taṃ puruṣottamam

||189||

सर्वेन्द्रियाणि संयम्य निर्ममो निरहङ्कृतिः । एकाग्रमानसः सम्यग् ध्यात्वा तं पुरुषोत्तमम्

nirlepaṃ nirguṇaṃ śāntaṃ sattāmātravyavasthitam . avāpa paramaṃ mokṣaṃ surāṇām api durlabham

||190||

निर्लेपं निर्गुणं शान्तं सत्तामात्रव्यवस्थितम् । अवाप परमं मोक्षं सुराणाम् अपि दुर्लभम्

yaḥ paṭhec chṛṇuyād vāpi kathāṃ kaṇḍor mahātmanaḥ . vimuktaḥ sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ sa gacchati

||191||

यः पठेच् छृणुयाद् वापि कथां कण्डोर् महात्मनः । विमुक्तः सर्वपापेभ्यः स्वर्गलोकं स गच्छति

evaṃ mayā muniśreṣṭhāḥ karmabhūmir udāhṛtā . mokṣakṣetraṃ ca paramaṃ devaṃ ca puruṣottamam

||192||

एवं मया मुनिश्रेष्ठाः कर्मभूमिर् उदाहृता । मोक्षक्षेत्रं च परमं देवं च पुरुषोत्तमम्

ye paśyanti vibhuṃ stuvanti varadaṃ dhyāyanti muktipradaṃ . bhaktyā śrīpuruṣottamākhyam ajaraṃ saṃsāraduḥkhāpaham

||193||

ये पश्यन्ति विभुं स्तुवन्ति वरदं ध्यायन्ति मुक्तिप्रदं । भक्त्या श्रीपुरुषोत्तमाख्यम् अजरं संसारदुःखापहम्

te bhuktvā manujendrabhogam amalāḥ svarge ca divyaṃ sukhaṃ . paścād yānti samastadoṣarahitāḥ sthānaṃ harer avyayam

||194||

ते भुक्त्वा मनुजेन्द्रभोगम् अमलाः स्वर्गे च दिव्यं सुखं । पश्चाद् यान्ति समस्तदोषरहिताः स्थानं हरेर् अव्ययम्