adhyāyaḥ 10
lomaharṣaṇa uvāca:
budhasya tu muniśreṣṭhā vidvān putraḥ purūravāḥ . tejasvī dānaśīlaś ca yajvā vipuladakṣiṇaḥ
||1||बुधस्य तु मुनिश्रेष्ठा विद्वान् पुत्रः पुरूरवाः । तेजस्वी दानशीलश् च यज्वा विपुलदक्षिणः
brahmavādī parākrāntaḥ śatrubhir yudhi durdamaḥ . āhartā cāgnihotrasya yajñānāṃ ca mahīpatiḥ
||2||ब्रह्मवादी पराक्रान्तः शत्रुभिर् युधि दुर्दमः । आहर्ता चाग्निहोत्रस्य यज्ञानां च महीपतिः
satyavādī puṇyamatiḥ samyaksaṃvṛtamaithunaḥ . atīva triṣu lokeṣu yaśasāpratimaḥ sadā
||3||सत्यवादी पुण्यमतिः सम्यक्संवृतमैथुनः । अतीव त्रिषु लोकेषु यशसाप्रतिमः सदा
taṃ brahmavādinaṃ śāntaṃ dharmajñaṃ satyavādinam . urvaśī varayām āsa hitvā mānaṃ yaśasvinī
||4||तं ब्रह्मवादिनं शान्तं धर्मज्ञं सत्यवादिनम् । उर्वशी वरयाम् आस हित्वा मानं यशस्विनी
tayā sahāvasad rājā daśa varṣāṇi pañca ca . ṣaṭ pañca sapta cāṣṭau ca daśa cāṣṭau ca bho dvijāḥ
||5||तया सहावसद् राजा दश वर्षाणि पञ्च च । षट् पञ्च सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ च भो द्विजाः
vane caitrarathe ramye tathā mandākinītaṭe . alakāyāṃ viśālāyāṃ nandane ca vanottame
||6||वने चैत्ररथे रम्ये तथा मन्दाकिनीतटे । अलकायां विशालायां नन्दने च वनोत्तमे
uttarān sa kurūn prāpya manoramaphaladrumān . gandhamādanapādeṣu meruśṛṅge tathottare
||7||उत्तरान् स कुरून् प्राप्य मनोरमफलद्रुमान् । गन्धमादनपादेषु मेरुशृङ्गे तथोत्तरे
eteṣu vanamukhyeṣu surair ācariteṣu ca . urvaśyā sahito rājā reme paramayā mudā
||8||एतेषु वनमुख्येषु सुरैर् आचरितेषु च । उर्वश्या सहितो राजा रेमे परमया मुदा
deśe puṇyatame caiva maharṣibhir abhiṣṭute . rājyaṃ sa kārayām āsa prayāge pṛthivīpatiḥ
||9||देशे पुण्यतमे चैव महर्षिभिर् अभिष्टुते । राज्यं स कारयाम् आस प्रयागे पृथिवीपतिः
evamprabhāvo rājāsīd ailas tu narasattamaḥ . uttare jāhnavītīre pratiṣṭhāne mahāyaśāḥ
||10||एवम्प्रभावो राजासीद् ऐलस् तु नरसत्तमः । उत्तरे जाह्नवीतीरे प्रतिष्ठाने महायशाः
lomaharṣaṇa uvāca:
ailaputrā babhūvus te sapta devasutopamāḥ . gandharvaloke viditā āyur dhīmān amāvasuḥ
||11||ऐलपुत्रा बभूवुस् ते सप्त देवसुतोपमाः । गन्धर्वलोके विदिता आयुर् धीमान् अमावसुः
viśvāyuś caiva dharmātmā śrutāyuś ca tathāparaḥ . dṛḍhāyuś ca vanāyuś ca bahvāyuś corvaśīsutāḥ
||12||विश्वायुश् चैव धर्मात्मा श्रुतायुश् च तथापरः । दृढायुश् च वनायुश् च बह्वायुश् चोर्वशीसुताः
amāvasos tu dāyādo bhīmo rājātha rājarāṭ . śrīmān bhīmasya dāyādo rājāsīt kāñcanaprabhaḥ
||13||अमावसोस् तु दायादो भीमो राजाथ राजराट् । श्रीमान् भीमस्य दायादो राजासीत् काञ्चनप्रभः
vidvāṃs tu kāñcanasyāpi suhotro'bhūn mahābalaḥ . suhotrasyābhavaj jahnuḥ keśinyā garbhasambhavaḥ
||14||विद्वांस् तु काञ्चनस्यापि सुहोत्रोऽभून् महाबलः । सुहोत्रस्याभवज् जह्नुः केशिन्या गर्भसम्भवः
ājahre yo mahat sattraṃ sarpamedhaṃ mahāmakham . patilobhena yaṃ gaṅgā patitvena sasāra ha
||15||आजह्रे यो महत् सत्त्रं सर्पमेधं महामखम् । पतिलोभेन यं गङ्गा पतित्वेन ससार ह
necchataḥ plāvayām āsa tasya gaṅgā tadā sadaḥ . sa tayā plāvitaṃ dṛṣṭvā yajñavāṭaṃ samantataḥ
||16||नेच्छतः प्लावयाम् आस तस्य गङ्गा तदा सदः । स तया प्लावितं दृष्ट्वा यज्ञवाटं समन्ततः
sauhotrir aśapad gaṅgāṃ kruddho rājā dvijottamāḥ . eṣa te viphalaṃ yatnaṃ pibann ambhaḥ karomy aham
||17||सौहोत्रिर् अशपद् गङ्गां क्रुद्धो राजा द्विजोत्तमाः । एष ते विफलं यत्नं पिबन्न् अम्भः करोम्य् अहम्
asya gaṅge'valepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi . jahnurājarṣiṇā pītāṃ gaṅgāṃ dṛṣṭvā maharṣayaḥ
||18||अस्य गङ्गेऽवलेपस्य सद्यः फलम् अवाप्नुहि । जह्नुराजर्षिणा पीतां गङ्गां दृष्ट्वा महर्षयः
upaninyur mahābhāgāṃ duhitṛtvena jāhnavīm . yuvanāśvasya putrīṃ tu kāverīṃ jahnur āvahat
||19||उपनिन्युर् महाभागां दुहितृत्वेन जाह्नवीम् । युवनाश्वस्य पुत्रीं तु कावेरीं जह्नुर् आवहत्
yuvanāśvasya śāpena gaṅgārdhena vinirgatā . kāverīṃ saritāṃ śreṣṭhāṃ jahnor bhāryām aninditām
||20||युवनाश्वस्य शापेन गङ्गार्धेन विनिर्गता । कावेरीं सरितां श्रेष्ठां जह्नोर् भार्याम् अनिन्दिताम्
jahnus tu dayitaṃ putraṃ sunadyaṃ nāma dhārmikam . kāveryāṃ janayām āsa ajakas tasya cātmajaḥ
||21||जह्नुस् तु दयितं पुत्रं सुनद्यं नाम धार्मिकम् । कावेर्यां जनयाम् आस अजकस् तस्य चात्मजः
ajakasya tu dāyādo balākāśvo mahīpatiḥ . babhūva mṛgayāśīlaḥ kuśas tasyātmajo'bhavat
||22||अजकस्य तु दायादो बलाकाश्वो महीपतिः । बभूव मृगयाशीलः कुशस् तस्यात्मजोऽभवत्
kuśaputrā babhūvur hi catvāro devavarcasaḥ . kuśikaḥ kuśanābhaś ca kuśāmbo mūrtimāṃs tathā
||23||कुशपुत्रा बभूवुर् हि चत्वारो देववर्चसः । कुशिकः कुशनाभश् च कुशाम्बो मूर्तिमांस् तथा
ballavaiḥ saha saṃvṛddho rājā vanacaraḥ sadā . kuśikas tu tapas tepe putram indrasamaṃ prabhuḥ
||24||बल्लवैः सह संवृद्धो राजा वनचरः सदा । कुशिकस् तु तपस् तेपे पुत्रम् इन्द्रसमं प्रभुः
labheyam iti taṃ śakras trāsād abhyetya jajñivān . pūrṇe varṣasahasre vai tataḥ śakro hy apaśyata
||25||लभेयम् इति तं शक्रस् त्रासाद् अभ्येत्य जज्ञिवान् । पूर्णे वर्षसहस्रे वै ततः शक्रो ह्य् अपश्यत
atyugratapasaṃ dṛṣṭvā sahasrākṣaḥ purandaraḥ . samarthaḥ putrajanane svayam evāsya śāśvataḥ
||26||अत्युग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः । समर्थः पुत्रजनने स्वयम् एवास्य शाश्वतः
putrārthaṃ kalpayām āsa devendraḥ surasattamaḥ . sa gādhir abhavad rājā maghavān kauśikaḥ svayam
||27||पुत्रार्थं कल्पयाम् आस देवेन्द्रः सुरसत्तमः । स गाधिर् अभवद् राजा मघवान् कौशिकः स्वयम्
paurā yasyābhavad bhāryā gādhis tasyām ajāyata . gādheḥ kanyā mahābhāgā nāmnā satyavatī śubhā
||28||पौरा यस्याभवद् भार्या गाधिस् तस्याम् अजायत । गाधेः कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा
tāṃ gādhiḥ kāvyaputrāya ṛcīkāya dadau prabhuḥ . tasyāḥ prītaḥ sa vai bhartā bhārgavo bhṛgunandanaḥ
||29||तां गाधिः काव्यपुत्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः । तस्याः प्रीतः स वै भर्ता भार्गवो भृगुनन्दनः
putrārthaṃ sādhayām āsa caruṃ gādhes tathaiva ca . uvācāhūya tāṃ bhāryām ṛcīko bhārgavas tadā
||30||पुत्रार्थं साधयाम् आस चरुं गाधेस् तथैव च । उवाचाहूय तां भार्याम् ऋचीको भार्गवस् तदा
upayojyaś carur ayaṃ tvayā mātrā svayaṃ śubhe . tasyāṃ janiṣyate putro dīptimān kṣatriyarṣabhaḥ
||31||उपयोज्यश् चरुर् अयं त्वया मात्रा स्वयं शुभे । तस्यां जनिष्यते पुत्रो दीप्तिमान् क्षत्रियर्षभः
ajeyaḥ kṣatriyair loke kṣatriyarṣabhasūdanaḥ . tavāpi putraṃ kalyāṇi dhṛtimantaṃ tapodhanam
||32||अजेयः क्षत्रियैर् लोके क्षत्रियर्षभसूदनः । तवापि पुत्रं कल्याणि धृतिमन्तं तपोधनम्
śamātmakaṃ dvijaśreṣṭhaṃ carur eṣa vidhāsyati . evam uktvā tu tāṃ bhāryām ṛcīko bhṛgunandanaḥ
||33||शमात्मकं द्विजश्रेष्ठं चरुर् एष विधास्यति । एवम् उक्त्वा तु तां भार्याम् ऋचीको भृगुनन्दनः
tapasy abhirato nityam araṇyaṃ praviveśa ha . gādhiḥ sadāras tu tadā ṛcīkāśramam abhyagāt
||34||तपस्य् अभिरतो नित्यम् अरण्यं प्रविवेश ह । गाधिः सदारस् तु तदा ऋचीकाश्रमम् अभ्यगात्
tīrthayātrāprasaṅgena sutāṃ draṣṭuṃ nareśvaraḥ . carudvayaṃ gṛhītvā sā ṛṣeḥ satyavatī tadā
||35||तीर्थयात्राप्रसङ्गेन सुतां द्रष्टुं नरेश्वरः । चरुद्वयं गृहीत्वा सा ऋषेः सत्यवती तदा
carum ādāya yatnena sā tu mātre nyavedayat . mātā tu tasyā daivena duhitre svaṃ caruṃ dadau
||36||चरुम् आदाय यत्नेन सा तु मात्रे न्यवेदयत् । माता तु तस्या दैवेन दुहित्रे स्वं चरुं ददौ
tasyāś carum athājñānād ātmasaṃsthaṃ cakāra ha . atha satyavatī sarvaṃ kṣatriyāntakaraṃ tadā
||37||तस्याश् चरुम् अथाज्ञानाद् आत्मसंस्थं चकार ह । अथ सत्यवती सर्वं क्षत्रियान्तकरं तदा
dhārayām āsa dīptena vapuṣā ghoradarśanā . tām ṛcīkas tato dṛṣṭvā yogenābhyupasṛtya ca
||38||धारयाम् आस दीप्तेन वपुषा घोरदर्शना । ताम् ऋचीकस् ततो दृष्ट्वा योगेनाभ्युपसृत्य च
tato'bravīd dvijaśreṣṭhaḥ svāṃ bhāryāṃ varavarṇinīm . mātrāsi vañcitā bhadre caruvyatyāsahetunā
||39||ततोऽब्रवीद् द्विजश्रेष्ठः स्वां भार्यां वरवर्णिनीम् । मात्रासि वञ्चिता भद्रे चरुव्यत्यासहेतुना
janayiṣyati hi putras te krūrakarmātidāruṇaḥ . bhrātā janiṣyate cāpi brahmabhūtas tapodhanaḥ
||40||जनयिष्यति हि पुत्रस् ते क्रूरकर्मातिदारुणः । भ्राता जनिष्यते चापि ब्रह्मभूतस् तपोधनः
viśvaṃ hi brahma tapasā mayā tasmin samarpitam . evam uktā mahābhāgā bhartrā satyavatī tadā
||41||विश्वं हि ब्रह्म तपसा मया तस्मिन् समर्पितम् । एवम् उक्ता महाभागा भर्त्रा सत्यवती तदा
prasādayām āsa patiṃ putro me nedṛśo bhavet . brāhmaṇāpasadas tvatta ity ukto munir abravīt
||42||प्रसादयाम् आस पतिं पुत्रो मे नेदृशो भवेत् । ब्राह्मणापसदस् त्वत्त इत्य् उक्तो मुनिर् अब्रवीत्
ṛcīka uvāca:
naiṣa saṅkalpitaḥ kāmo mayā bhadre tathāstv iti . ugrakarmā bhavet putraḥ pitur mātuś ca kāraṇāt
||43||नैष सङ्कल्पितः कामो मया भद्रे तथास्त्व् इति । उग्रकर्मा भवेत् पुत्रः पितुर् मातुश् च कारणात्
punaḥ satyavatī vākyam evam uktvābravīd idam . icchaṃl lokān api mune sṛjethāḥ kiṃ punaḥ sutam
||44||पुनः सत्यवती वाक्यम् एवम् उक्त्वाब्रवीद् इदम् । इच्छंल् लोकान् अपि मुने सृजेथाः किं पुनः सुतम्
śamātmakam ṛjuṃ tvaṃ me putraṃ dātum ihārhasi . kāmam evaṃvidhaḥ pautro mama syāt tava ca prabho
||45||शमात्मकम् ऋजुं त्वं मे पुत्रं दातुम् इहार्हसि । कामम् एवंविधः पौत्रो मम स्यात् तव च प्रभो
yady anyathā na śakyaṃ vai kartum etad dvijottama . tataḥ prasādam akarot sa tasyās tapaso balāt
||46||यद्य् अन्यथा न शक्यं वै कर्तुम् एतद् द्विजोत्तम । ततः प्रसादम् अकरोत् स तस्यास् तपसो बलात्
putre nāsti viśeṣo me pautre vā varavarṇini . tvayā yathoktaṃ vacanaṃ tathā bhadre bhaviṣyati
||47||पुत्रे नास्ति विशेषो मे पौत्रे वा वरवर्णिनि । त्वया यथोक्तं वचनं तथा भद्रे भविष्यति
tataḥ satyavatī putraṃ janayām āsa bhārgavam . tapasy abhirataṃ dāntaṃ jamadagniṃ samātmakam
||48||ततः सत्यवती पुत्रं जनयाम् आस भार्गवम् । तपस्य् अभिरतं दान्तं जमदग्निं समात्मकम्
bhṛgor jagatyāṃ vaṃśe'smiñ . jamadagnir ajāyata . sā hi satyavatī puṇyā satyadharmaparāyaṇā
||49||भृगोर् जगत्यां वंशेऽस्मिञ् । जमदग्निर् अजायत । सा हि सत्यवती पुण्या सत्यधर्मपरायणा
kauśikīti samākhyātā pravṛtteyaṃ mahānadī . ikṣvākuvaṃśaprabhavo reṇur nāma narādhipaḥ
||50||कौशिकीति समाख्याता प्रवृत्तेयं महानदी । इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रेणुर् नाम नराधिपः
tasya kanyā mahābhāgā kāmalī nāma reṇukā . reṇukāyāṃ tu kāmalyāṃ tapovidyāsamanvitaḥ
||51||तस्य कन्या महाभागा कामली नाम रेणुका । रेणुकायां तु कामल्यां तपोविद्यासमन्वितः
ārcīko janayām āsa jāmadagnyaṃ sudāruṇam . sarvavidyāntagaṃ śreṣṭhaṃ dhanurvedasya pāragam
||52||आर्चीको जनयाम् आस जामदग्न्यं सुदारुणम् । सर्वविद्यान्तगं श्रेष्ठं धनुर्वेदस्य पारगम्
rāmaṃ kṣatriyahantāraṃ pradīptam iva pāvakam . aurvasyaivam ṛcīkasya satyavatyāṃ mahāyaśāḥ
||53||रामं क्षत्रियहन्तारं प्रदीप्तम् इव पावकम् । और्वस्यैवम् ऋचीकस्य सत्यवत्यां महायशाः
jamadagnis tapovīryāj jajñe brahmavidāṃ varaḥ . madhyamaś ca śunaḥśephaḥ śunaḥpucchaḥ kaniṣṭhakaḥ
||54||जमदग्निस् तपोवीर्याज् जज्ञे ब्रह्मविदां वरः । मध्यमश् च शुनःशेफः शुनःपुच्छः कनिष्ठकः
viśvāmitraṃ tu dāyādaṃ gādhiḥ kuśikanandanaḥ . janayām āsa putraṃ tu tapovidyāśamātmakam
||55||विश्वामित्रं तु दायादं गाधिः कुशिकनन्दनः । जनयाम् आस पुत्रं तु तपोविद्याशमात्मकम्
prāpya brahmarṣisamatāṃ yo'yaṃ brahmarṣitāṃ gataḥ . viśvāmitras tu dharmātmā nāmnā viśvarathaḥ smṛtaḥ
||56||प्राप्य ब्रह्मर्षिसमतां योऽयं ब्रह्मर्षितां गतः । विश्वामित्रस् तु धर्मात्मा नाम्ना विश्वरथः स्मृतः
jajñe bhṛguprasādena kauśikād vaṃśavardhanaḥ . viśvāmitrasya ca sutā devarātādayaḥ smṛtāḥ
||57||जज्ञे भृगुप्रसादेन कौशिकाद् वंशवर्धनः । विश्वामित्रस्य च सुता देवरातादयः स्मृताः
prakhyātās triṣu lokeṣu teṣāṃ nāmāny ataḥparam . devarātaḥ katiś caiva yasmāt kātyāyanāḥ smṛtāḥ
||58||प्रख्यातास् त्रिषु लोकेषु तेषां नामान्य् अतःपरम् । देवरातः कतिश् चैव यस्मात् कात्यायनाः स्मृताः
śālāvatyāṃ hiraṇyākṣo reṇur jajñe'tha reṇukaḥ . sāṅkṛtir gālavaś caiva mudgalaś caiva viśrutaḥ
||59||शालावत्यां हिरण्याक्षो रेणुर् जज्ञेऽथ रेणुकः । साङ्कृतिर् गालवश् चैव मुद्गलश् चैव विश्रुतः
madhucchando jayaś caiva devalaś ca tathāṣṭakaḥ . kacchapo hāritaś caiva viśvāmitrasya te sutāḥ
||60||मधुच्छन्दो जयश् चैव देवलश् च तथाष्टकः । कच्छपो हारितश् चैव विश्वामित्रस्य ते सुताः
teṣāṃ khyātāni gotrāṇi kauśikānāṃ mahātmanām . pāṇino babhravaś caiva dhyānajapyās tathaiva ca
||61||तेषां ख्यातानि गोत्राणि कौशिकानां महात्मनाम् । पाणिनो बभ्रवश् चैव ध्यानजप्यास् तथैव च
pārthivā devarātāś ca śālaṅkāyanabāṣkalāḥ . lohitā yamadūtāś ca tathā kārūṣakāḥ smṛtāḥ
||62||पार्थिवा देवराताश् च शालङ्कायनबाष्कलाः । लोहिता यमदूताश् च तथा कारूषकाः स्मृताः
pauravasya muniśreṣṭhā brahmarṣeḥ kauśikasya ca . sambandho'py asya vaṃśe'smin brahmakṣatrasya viśrutaḥ
||63||पौरवस्य मुनिश्रेष्ठा ब्रह्मर्षेः कौशिकस्य च । सम्बन्धोऽप्य् अस्य वंशेऽस्मिन् ब्रह्मक्षत्रस्य विश्रुतः
viśvāmitrātmajānāṃ tu śunaḥśepho'grajaḥ smṛtaḥ . bhārgavaḥ kauśikatvaṃ hi prāptaḥ sa munisattamaḥ
||64||विश्वामित्रात्मजानां तु शुनःशेफोऽग्रजः स्मृतः । भार्गवः कौशिकत्वं हि प्राप्तः स मुनिसत्तमः
viśvāmitrasya putras tu śunaḥśepho'bhavat kila . haridaśvasya yajñe tu paśutve viniyojitaḥ
||65||विश्वामित्रस्य पुत्रस् तु शुनःशेफोऽभवत् किल । हरिदश्वस्य यज्ञे तु पशुत्वे विनियोजितः
devair dattaḥ śunaḥśepho viśvāmitrāya vai punaḥ . devair dattaḥ sa vai yasmād devarātas tato'bhavat
||66||देवैर् दत्तः शुनःशेफो विश्वामित्राय वै पुनः । देवैर् दत्तः स वै यस्माद् देवरातस् ततोऽभवत्
devarātādayaḥ sapta viśvāmitrasya vai sutāḥ . dṛṣadvatīsutaś cāpi vaiśvāmitras tathāṣṭakaḥ
||67||देवरातादयः सप्त विश्वामित्रस्य वै सुताः । दृषद्वतीसुतश् चापि वैश्वामित्रस् तथाष्टकः
aṣṭakasya suto lauhiḥ prokto jahnugaṇo mayā . ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi vaṃśam āyor mahātmanaḥ
||68||अष्टकस्य सुतो लौहिः प्रोक्तो जह्नुगणो मया । अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वंशम् आयोर् महात्मनः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).