adhyāyaḥ 5
ṛṣaya ūcuḥ:
manvantarāṇi sarvāṇi vistareṇa mahāmate . teṣāṃ pūrvavisṛṣṭiṃ ca lomaharṣaṇa kīrtaya
||1||मन्वन्तराणि सर्वाणि विस्तरेण महामते । तेषां पूर्वविसृष्टिं च लोमहर्षण कीर्तय
yāvanto manavaś caiva yāvantaṃ kālam eva ca . manvantarāṇi bhoḥ sūta śrotum icchāma tattvataḥ
||2||यावन्तो मनवश् चैव यावन्तं कालम् एव च । मन्वन्तराणि भोः सूत श्रोतुम् इच्छाम तत्त्वतः
lomaharṣaṇa uvāca:
na śakyo vistaro viprā vaktuṃ varṣaśatair api . manvantarāṇāṃ sarveṣāṃ saṅkṣepāc chṛṇuta dvijāḥ
||3||न शक्यो विस्तरो विप्रा वक्तुं वर्षशतैर् अपि । मन्वन्तराणां सर्वेषां सङ्क्षेपाच् छृणुत द्विजाः
svāyambhuvo manuḥ pūrvaṃ manuḥ svārociṣas tathā . uttamas tāmasaś caiva raivataś cākṣuṣas tathā
||4||स्वायम्भुवो मनुः पूर्वं मनुः स्वारोचिषस् तथा । उत्तमस् तामसश् चैव रैवतश् चाक्षुषस् तथा
vaivasvataś ca bho viprāḥ sāmprataṃ manur ucyate . sāvarṇiś ca manus tadvad raibhyo raucyas tathaiva ca
||5||वैवस्वतश् च भो विप्राः साम्प्रतं मनुर् उच्यते । सावर्णिश् च मनुस् तद्वद् रैभ्यो रौच्यस् तथैव च
tathaiva merusāvarṇyaś catvāro manavaḥ smṛtāḥ . atītā vartamānāś ca tathaivānāgatā dvijāḥ
||6||तथैव मेरुसावर्ण्यश् चत्वारो मनवः स्मृताः । अतीता वर्तमानाश् च तथैवानागता द्विजाः
kīrtitā manavas tubhyaṃ mayaivaite yathā śrutāḥ . ṛṣīṃs tv eṣāṃ pravakṣyāmi putrān devagaṇāṃs tathā
||7||कीर्तिता मनवस् तुभ्यं मयैवैते यथा श्रुताः । ऋषींस् त्व् एषां प्रवक्ष्यामि पुत्रान् देवगणांस् तथा
marīcir atrir bhagavān aṅgirāḥ pulahaḥ kratuḥ . pulastyaś ca vasiṣṭhaś ca saptaite brahmaṇaḥ sutāḥ
||8||मरीचिर् अत्रिर् भगवान् अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश् च वसिष्ठश् च सप्तैते ब्रह्मणः सुताः
uttarasyāṃ diśi tathā dvijāḥ saptarṣayas tathā . āgniidhraś cāgnibāhuś ca medhyo medhātithir vasuḥ
||9||उत्तरस्यां दिशि तथा द्विजाः सप्तर्षयस् तथा । आग्निइध्रश् चाग्निबाहुश् च मेध्यो मेधातिथिर् वसुः
jyotiṣmān dyutimān havyaḥ savalaḥ putrasañjñakaḥ . manoḥ svāyambhuvasyaite daśa putrā mahaujasaḥ
||10||ज्योतिष्मान् द्युतिमान् हव्यः सवलः पुत्रसञ्ज्ञकः । मनोः स्वायम्भुवस्यैते दश पुत्रा महौजसः
etad vai prathamaṃ viprā manvantaram udāhṛtam . aurvo vasiṣṭhaputraś ca stambaḥ kaśyapa eva ca
||11||एतद् वै प्रथमं विप्रा मन्वन्तरम् उदाहृतम् । और्वो वसिष्ठपुत्रश् च स्तम्बः कश्यप एव च
prāṇo bṛhaspatiś caiva datto'triccyavanas tathā . ete maharṣayo viprā vāyuproktā mahāvratāḥ
||12||प्राणो बृहस्पतिश् चैव दत्तोऽत्रिच्च्यवनस् तथा । एते महर्षयो विप्रा वायुप्रोक्ता महाव्रताः
devāś ca tuṣitā nāma smṛtāḥ svārociṣe'ntare . havighnaḥ sukṛtir jyotir āpo mūrtir api smṛtaḥ
||13||देवाश् च तुषिता नाम स्मृताः स्वारोचिषेऽन्तरे । हविघ्नः सुकृतिर् ज्योतिर् आपो मूर्तिर् अपि स्मृतः
pratītaś ca nabhasyaś ca nabha ūrjas tathaiva ca . svārociṣasya putrās te manor viprā mahātmanaḥ
||14||प्रतीतश् च नभस्यश् च नभ ऊर्जस् तथैव च । स्वारोचिषस्य पुत्रास् ते मनोर् विप्रा महात्मनः
kīrtitāḥ pṛthivīpālā mahāvīryaparākramāḥ . dvitīyam etat kathitaṃ viprā manvantaraṃ mayā
||15||कीर्तिताः पृथिवीपाला महावीर्यपराक्रमाः । द्वितीयम् एतत् कथितं विप्रा मन्वन्तरं मया
idaṃ tṛtīyaṃ vakṣyāmi tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ . vasiṣṭhaputrāḥ saptāsan vāsiṣṭhā iti viśrutāḥ
||16||इदं तृतीयं वक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः । वसिष्ठपुत्राः सप्तासन् वासिष्ठा इति विश्रुताः
hiraṇyagarbhasya sutā ūrjā jātāḥ sutejasaḥ . ṛṣayo'tra mayā proktāḥ kīrtyamānān nibodhata
||17||हिरण्यगर्भस्य सुता ऊर्जा जाताः सुतेजसः । ऋषयोऽत्र मया प्रोक्ताः कीर्त्यमानान् निबोधत
auttameyān muniśreṣṭhā daśa putrān manor imān . iṣa ūrjas tanūrjas tu madhur mādhava eva ca
||18||औत्तमेयान् मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रान् मनोर् इमान् । इष ऊर्जस् तनूर्जस् तु मधुर् माधव एव च
śuciḥ śukraḥ sahaś caiva nabhasyo nabha eva ca . bhānavas tatra devāś ca manvantaram udāhṛtam
||19||शुचिः शुक्रः सहश् चैव नभस्यो नभ एव च । भानवस् तत्र देवाश् च मन्वन्तरम् उदाहृतम्
manvantaraṃ caturthaṃ vaḥ kathayiṣyāmi sāmpratam . kāvyaḥ pṛthus tathaivāgnir jahnur dhātā dvijottamāḥ
||20||मन्वन्तरं चतुर्थं वः कथयिष्यामि साम्प्रतम् । काव्यः पृथुस् तथैवाग्निर् जह्नुर् धाता द्विजोत्तमाः
kapīvān akapīvāṃś ca tatra saptarṣayo dvijāḥ . purāṇe kīrtitā viprāḥ putrāḥ pautrāś ca bho dvijāḥ
||21||कपीवान् अकपीवांश् च तत्र सप्तर्षयो द्विजाः । पुराणे कीर्तिता विप्राः पुत्राः पौत्राश् च भो द्विजाः
tathā devagaṇāś caiva tāmasasyāntare manoḥ . dyutis tapasyaḥ sutapās tapobhūtaḥ sanātanaḥ
||22||तथा देवगणाश् चैव तामसस्यान्तरे मनोः । द्युतिस् तपस्यः सुतपास् तपोभूतः सनातनः
taporatir akalmāṣas tanvī dhanvī parantapaḥ . tāmasasya manor ete daśa putrāḥ prakīrtitāḥ
||23||तपोरतिर् अकल्माषस् तन्वी धन्वी परन्तपः । तामसस्य मनोर् एते दश पुत्राः प्रकीर्तिताः
vāyuproktā muniśreṣṭhāś caturthaṃ caitad antaram . devabāhur yadudhraś ca munir vedaśirās tathā
||24||वायुप्रोक्ता मुनिश्रेष्ठाश् चतुर्थं चैतद् अन्तरम् । देवबाहुर् यदुध्रश् च मुनिर् वेदशिरास् तथा
hiraṇyaromā parjanya ūrdhvabāhuś ca somajaḥ . satyanetras tathātreya ete saptarṣayo'pare
||25||हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्ध्वबाहुश् च सोमजः । सत्यनेत्रस् तथात्रेय एते सप्तर्षयोऽपरे
devāś cābhūtarajasas tathā prakṛtayaḥ smṛtāḥ . vāriplavaś ca raibhyaś ca manor antaram ucyate
||26||देवाश् चाभूतरजसस् तथा प्रकृतयः स्मृताः । वारिप्लवश् च रैभ्यश् च मनोर् अन्तरम् उच्यते
atha putrān imāṃs tasya budhyadhvaṃ gadato mama . dhṛtimān avyayo yuktas tattvadarśī nirutsukaḥ
||27||अथ पुत्रान् इमांस् तस्य बुध्यध्वं गदतो मम । धृतिमान् अव्ययो युक्तस् तत्त्वदर्शी निरुत्सुकः
āraṇyaś ca prakāśaś ca nirmohaḥ satyavāk kṛtī . raivatasya manoḥ putrāḥ pañcamaṃ caitad antaram
||28||आरण्यश् च प्रकाशश् च निर्मोहः सत्यवाक् कृती । रैवतस्य मनोः पुत्राः पञ्चमं चैतद् अन्तरम्
ṣaṣṭhaṃ tu sampravakṣyāmi tad budhyadhvaṃ dvijottamāḥ . bhṛgur nabho vivasvāṃś ca sudhāmā virajās tathā
||29||षष्ठं तु सम्प्रवक्ष्यामि तद् बुध्यध्वं द्विजोत्तमाः । भृगुर् नभो विवस्वांश् च सुधामा विरजास् तथा
atināmā sahiṣṇuś ca saptaite ca maharṣayaḥ . cākṣuṣasyāntare viprā manor devās tv ime smṛtāḥ
||30||अतिनामा सहिष्णुश् च सप्तैते च महर्षयः । चाक्षुषस्यान्तरे विप्रा मनोर् देवास् त्व् इमे स्मृताः
ābālaprathitās te vai pṛthaktvena divaukasaḥ . lekhāś ca nāmato viprāḥ pañca devagaṇāḥ smṛtāḥ
||31||आबालप्रथितास् ते वै पृथक्त्वेन दिवौकसः । लेखाश् च नामतो विप्राः पञ्च देवगणाः स्मृताः
ṛṣer aṅgirasaḥ putrā mahātmāno mahaujasaḥ . nāḍvaleyā muniśreṣṭhā daśa putrās tu viśrutāḥ
||32||ऋषेर् अङ्गिरसः पुत्रा महात्मानो महौजसः । नाड्वलेया मुनिश्रेष्ठा दश पुत्रास् तु विश्रुताः
ruruprabhṛtayo viprāś cākṣuṣasyāntare manoḥ . ṣaṣṭhaṃ manvantaraṃ proktaṃ saptamaṃ tu nibodhata
||33||रुरुप्रभृतयो विप्राश् चाक्षुषस्यान्तरे मनोः । षष्ठं मन्वन्तरं प्रोक्तं सप्तमं तु निबोधत
atrir vasiṣṭho bhagavān kaśyapaś ca mahān ṛṣiḥ . gautamo'tha bharadvājo viśvāmitras tathaiva ca
||34||अत्रिर् वसिष्ठो भगवान् कश्यपश् च महान् ऋषिः । गौतमोऽथ भरद्वाजो विश्वामित्रस् तथैव च
tathaiva putro bhagavān ṛcīkasya mahātmanaḥ . saptamo jamadagniś ca ṛṣayaḥ sāmprataṃ divi
||35||तथैव पुत्रो भगवान् ऋचीकस्य महात्मनः । सप्तमो जमदग्निश् च ऋषयः साम्प्रतं दिवि
sādhyā rudrāś ca viśve ca vasavo marutas tathā . ādityāś cāśvinau cāpi devau vaivasvatau smṛtau
||36||साध्या रुद्राश् च विश्वे च वसवो मरुतस् तथा । आदित्याश् चाश्विनौ चापि देवौ वैवस्वतौ स्मृतौ
manor vaivasvatasyaite vartante sāmprate'ntare . ikṣvākupramukhāś caiva daśa putrā mahātmanaḥ
||37||मनोर् वैवस्वतस्यैते वर्तन्ते साम्प्रतेऽन्तरे । इक्ष्वाकुप्रमुखाश् चैव दश पुत्रा महात्मनः
eteṣāṃ kīrtitānāṃ tu maharṣīṇāṃ mahaujasām . teṣāṃ putrāś ca pautrāś ca dikṣu sarvāsu bho dvijāḥ
||38||एतेषां कीर्तितानां तु महर्षीणां महौजसाम् । तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च दिक्षु सर्वासु भो द्विजाः
manvantareṣu sarveṣu prāg āsan sapta saptakāḥ . loke dharmavyavasthārthaṃ lokasaṃrakṣaṇāya ca
||39||मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्राग् आसन् सप्त सप्तकाः । लोके धर्मव्यवस्थार्थं लोकसंरक्षणाय च
manvantare vyatikrānte catvāraḥ saptakā gaṇāḥ . kṛtvā karma divaṃ yānti brahmalokam anāmayam
||40||मन्वन्तरे व्यतिक्रान्ते चत्वारः सप्तका गणाः । कृत्वा कर्म दिवं यान्ति ब्रह्मलोकम् अनामयम्
tato'nye tapasā yuktāḥ sthānaṃ tat pūrayanty uta . atītā vartamānāś ca krameṇaitena bho dvijāḥ
||41||ततोऽन्ये तपसा युक्ताः स्थानं तत् पूरयन्त्य् उत । अतीता वर्तमानाश् च क्रमेणैतेन भो द्विजाः
anāgatāś ca saptaite smṛtā divi maharṣayaḥ . manor antaram āsādya sāvarṇasyeha bho dvijāḥ
||42||अनागताश् च सप्तैते स्मृता दिवि महर्षयः । मनोर् अन्तरम् आसाद्य सावर्णस्येह भो द्विजाः
rāmo vyāsas tathātreyo dīptimanto bahuśrutāḥ . bhāradvājas tathā drauṇir aśvatthāmā mahādyutiḥ
||43||रामो व्यासस् तथात्रेयो दीप्तिमन्तो बहुश्रुताः । भारद्वाजस् तथा द्रौणिर् अश्वत्थामा महाद्युतिः
gautamaś cājaraś caiva śaradvān nāma gautamaḥ . kauśiko gālavaś caiva aurvaḥ kāśyapa eva ca
||44||गौतमश् चाजरश् चैव शरद्वान् नाम गौतमः । कौशिको गालवश् चैव और्वः काश्यप एव च
ete sapta mahātmāno bhaviṣyā munisattamāḥ . vairī caivādhvarīvāṃś ca śamano dhṛtimān vasuḥ
||45||एते सप्त महात्मानो भविष्या मुनिसत्तमाः । वैरी चैवाध्वरीवांश् च शमनो धृतिमान् वसुः
ariṣṭaś cāpy adhṛṣṭaś ca vājī sumatir eva ca . sāvarṇasya manoḥ putrā bhaviṣyā munisattamāḥ
||46||अरिष्टश् चाप्य् अधृष्टश् च वाजी सुमतिर् एव च । सावर्णस्य मनोः पुत्रा भविष्या मुनिसत्तमाः
eteṣāṃ kalyam utthāya kīrtanāt sukham edhate . yaśaś cāpnoti sumahad āyuṣmāṃś ca bhaven naraḥ
||47||एतेषां कल्यम् उत्थाय कीर्तनात् सुखम् एधते । यशश् चाप्नोति सुमहद् आयुष्मांश् च भवेन् नरः
etāny uktāni bho viprāḥ sapta sapta ca tattvataḥ . manvantarāṇi saṅkṣepāc chṛṇutānāgatāny api
||48||एतान्य् उक्तानि भो विप्राः सप्त सप्त च तत्त्वतः । मन्वन्तराणि सङ्क्षेपाच् छृणुतानागतान्य् अपि
sāvarṇā manavo viprāḥ pañca tāṃś ca nibodhata . eko vaivasvatas teṣāṃ catvāras tu prajāpateḥ
||49||सावर्णा मनवो विप्राः पञ्च तांश् च निबोधत । एको वैवस्वतस् तेषां चत्वारस् तु प्रजापतेः
parameṣṭhisutā viprā merusāvarṇyatāṃ gatāḥ . dakṣasyaite hi dauhitrāḥ priyāyās tanayā nṛpāḥ
||50||परमेष्ठिसुता विप्रा मेरुसावर्ण्यतां गताः । दक्षस्यैते हि दौहित्राः प्रियायास् तनया नृपाः
mahatā tapasā yuktā merupṛṣṭhe mahaujasaḥ . ruceḥ prajāpateḥ putro raucyo nāma manuḥ smṛtaḥ
||51||महता तपसा युक्ता मेरुपृष्ठे महौजसः । रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम मनुः स्मृतः
bhūtyāṃ cotpādito devyāṃ bhautyo nāma ruceḥ sutaḥ . anāgatāś ca saptaite kalpe'smin manavaḥ smṛtāḥ
||52||भूत्यां चोत्पादितो देव्यां भौत्यो नाम रुचेः सुतः । अनागताश् च सप्तैते कल्पेऽस्मिन् मनवः स्मृताः
tair iyaṃ pṛthivī sarvā saptadvīpā sapattanā . pūrṇaṃ yugasahasraṃ tu paripālyā dvijottamāḥ
||53||तैर् इयं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना । पूर्णं युगसहस्रं तु परिपाल्या द्विजोत्तमाः
prajāpatiś ca tapasā saṃhāraṃ teṣu nityaśaḥ . yugāni saptatis tāni sāgrāṇi kathitāni ca
||54||प्रजापतिश् च तपसा संहारं तेषु नित्यशः । युगानि सप्ततिस् तानि साग्राणि कथितानि च
kṛtatretādiyuktāni manor antaram ucyate . caturdaśaite manavaḥ kathitāḥ kīrtivardhanāḥ
||55||कृतत्रेतादियुक्तानि मनोर् अन्तरम् उच्यते । चतुर्दशैते मनवः कथिताः कीर्तिवर्धनाः
vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ . prajānāṃ patayo viprā dhanyam eṣāṃ prakīrtanam
||56||वेदेषु सपुराणेषु सर्वेषु प्रभविष्णवः । प्रजानां पतयो विप्रा धन्यम् एषां प्रकीर्तनम्
manvantareṣu saṃhārāḥ saṃhārānteṣu sambhavāḥ . na śakyate'ntas teṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatair api
||57||मन्वन्तरेषु संहाराः संहारान्तेषु सम्भवाः । न शक्यतेऽन्तस् तेषां वै वक्तुं वर्षशतैर् अपि
visargasya prajānāṃ vai saṃhārasya ca bho dvijāḥ . manvantareṣu saṃhārāḥ śrūyante dvijasattamāḥ
||58||विसर्गस्य प्रजानां वै संहारस्य च भो द्विजाः । मन्वन्तरेषु संहाराः श्रूयन्ते द्विजसत्तमाः
saśeṣās tatra tiṣṭhanti devāḥ saptarṣibhiḥ saha . tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ
||59||सशेषास् तत्र तिष्ठन्ति देवाः सप्तर्षिभिः सह । तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन च समन्विताः
pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate . tatra bhūtāni sarvāṇi dagdhāny ādityaraśmibhiḥ
||60||पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते । तत्र भूतानि सर्वाणि दग्धान्य् आदित्यरश्मिभिः
brahmāṇam agrataḥ kṛtvā sahādityagaṇair dvijāḥ . praviśanti suraśreṣṭhaṃ harinārāyaṇaṃ prabhum
||61||ब्रह्माणम् अग्रतः कृत्वा सहादित्यगणैर् द्विजाः । प्रविशन्ति सुरश्रेष्ठं हरिनारायणं प्रभुम्
sraṣṭāraṃ sarvabhūtānāṃ kalpānteṣu punaḥ punaḥ . avyaktaḥ śāśvato devas tasya sarvam idaṃ jagat
||62||स्रष्टारं सर्वभूतानां कल्पान्तेषु पुनः पुनः । अव्यक्तः शाश्वतो देवस् तस्य सर्वम् इदं जगत्
atra vaḥ kīrtayiṣyāmi manor vaivasvatasya vai . visargaṃ muniśārdūlāḥ sāmpratasya mahādyuteḥ
||63||अत्र वः कीर्तयिष्यामि मनोर् वैवस्वतस्य वै । विसर्गं मुनिशार्दूलाः साम्प्रतस्य महाद्युतेः
atra vaṃśaprasaṅgena kathyamānaṃ purātanam . yatrotpanno mahātmā sa harir vṛṣṇikule prabhuḥ
||64||अत्र वंशप्रसङ्गेन कथ्यमानं पुरातनम् । यत्रोत्पन्नो महात्मा स हरिर् वृष्णिकुले प्रभुः
Source and reuse:SARIT. Based on the SARIT digital edition, edited by Peter Schreiner and Renate Söhnen; base e-text: the Tübingen Purāṇa Project; TEI editing and conversion: Richard Mahoney. Copyright 2014–2018 SARIT. Converted from IAST to Devanāgarī and segmented into chapter, stanza, and prose items for this reader. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0 Unported (CC BY-SA 3.0).