तृतीयकाण्डे नवमः प्रपाठकः
तृतीयकाण्डे नवमः प्रपाठकः
यज्ञो वा एष सङ्क्रामन्न् एति प्रायणीयाद् अध्य् आतिथ्यम् आतिथ्याद् अध्य् उपसदः स उपसद्भ्यो ऽधि प्राङ् प्रणीयते यद् अगृहीत्वाज्यानि प्रणयेयुर् अपघ्नीत यजमानम् अथ यद् गृहीत्वाज्यानि प्रणयन्ति यज्ञं वा एतद् यजमानो ऽन्वारभते प्राञ्चः सोमेन प्रयन्ति प्राची पत्नी पूर्वम् अग्निम् अभ्युदैति सोमेन वा एतद् राज्ञाभिजयन्तो यन्ति यस्य वै मनुष्यराजो गृहम् आगछति तस्य वै तर्हि तद् ऐश्वर्ये यदा वै स ततः प्लायते ऽथ तेषां तत् पुनर् भवति तस्माद् आहुर् अपिव्रता इत्य् अपि ह्य् एषां तस्मिन् व्रतं सोमो वा एतद् राजा गृहं प्राप तस्य वै तर्हि तद् ऐश्वर्ये यदा वै स ततः प्रच्यवते ऽथ स तत् तेभ्यो विसृजते तद् वैसर्जनानां वैसर्जनत्वं त्वं सोम तनुकृद्भ्या इति यद् एव तनुकृतं चान्यकृतं चैनस् तद् एतेनावयजति द्वाभ्यां गार्हपत्ये जुहोति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यय् आग्नेय्याग्नीध्रे ऽन्तरिक्षम् एव प्राप्यान्यद् एव रूपम् अकर् वैष्णव्या हविर्धाने ऽद एव प्राप्य विष्णुर् वै यज्ञो विष्णुम् एव यज्ञम् अकर् असुरा वा एतं देवानाम् आदित्सन्त तं देवा अप्तुं कृत्वामुं लोकम् अहरन् यद् अप्तुमत्या जुहोत्य् अप्तुम् एवैनं कृत्वामुं लोकं हरन्ति सर्वेभ्यो वा एष भूतेभ्या आह्रियते यत् सौम्या जुहोति मनुष्येभ्यस् तेनाह्रियते यद् अप्तुमत्या पितृभ्यस् तेन यद् आग्नेय्या देवेभ्यस् तेन यद् वैष्णव्या यज्ञाय तेन सर्वा वा एतत् प्रजा वरुणो गृह्णाति यत् सौम्या जुहोति मनुष्यांस् तेन वरुणान् मुञ्चति यद् अप्तुमत्या पितॄंस् तेन यद् आग्नेय्या देवांस् तेन यद् वैष्णव्या यज्ञं तेन सर्वा वा एतत् प्रजा वरुणान् मुञ्चत्य् अग्निना वै मुखेन देवा इमांल् लोकान् अभ्यजनयन् गार्हपत्येनेमं लोकम् आग्नीध्रेणान्तरिक्षम् आहवनीयेनामुं लोकं तस्मात् त्रेधा अग्नया आधीयन्त एषां लोकानाम् अभिजित्यईन्द्राग्नी वा अपरा अग्नी अग्निर् अपर इन्द्रः पूर्वः प्रजापतिर् आहवनीयस् तस्माद् एष उपोप्ते साद्यत उत्तरो हि पिता पुत्राद् उत्तरो भ्रातृव्याद् भवति य एवं वेदाग्रेण प्रणयेद् गतश्रीः श्रिय एव परिगृहीत्यै सौम्यो वै ब्राह्मणो देवतया स्वयैव देवतया प्रजा वै पशवो ऽंशवो रुद्र आहवनीयो यद् अग्रेण प्रणयेद् रुद्रायास्य पशून् अपिदध्यात् पश्चाद् एव प्राङ् प्रणीयः पशूनां गोपीथायोर्व् अन्तरिक्षं वीहीत्य् अन्तरिक्षदेवत्यो वा एष एतर्हि प्रच्युत इतो ऽप्राप्तो ऽमुत्रादित्याः सदा आसीदेत्य् आदित्यो वै यज्ञो ऽदितिः सोमस्य योनिः स्व एवैनं योनौ दधाति देव सवितर् एष ते सोमा इति मनुष्येषु वा एष पुराभूद् देवेभ्य एवैनं सम्प्रादाद् एतत् त्वं देव सोम देवान् उपावृता इति देवो ह्य् एष देवान् उपावर्तत इदम् अहं मनुष्यान्त् सह रायस्पोषेण प्रजया चोपावर्तता इत्य् आशिषम् एवाशास्ते नमो देवेभ्यः स्वधा पितृभ्या इति नमस्कारो देवानां स्वधाकारः पितृणां निर् वरुणस्य पाशाद् अमुक्षीति वरुणपाशाद् एव निर्मुच्यत आत्मनो ऽहिंसायै स्वर् अभिव्यक्शम् इति यज्ञो वै स्वर् यज्ञम् एवाभिविपश्यति ज्योतिर् वैश्वानरम् इत्य् असौ वा आदित्यो ज्योतिर् वैश्वानरम् अग्निना वा एष तन्वं विपरिधत्ते यो दीक्षते ऽग्नी रुद्रो यद् अग्निना पुनर् यथायथं तन्वं न विपरिदधीत रुद्र एनम् अभिमानुकः स्याद् यद् आहाग्ने व्रतपते या तव तनूर् मय्य् अभूद् एषा सा त्वय्य् अग्ने व्रतपते या मम तनूस् त्वय्य् अभूद् इयं सा मयीत्य् अग्निना वा एतत् पुनर् यथायथं तन्वं विपरिधत्त आत्मनो ऽहिंसायै
॥३.९.१॥गार्हपत्येनेमं : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
न यूपम् अछैष्यता होतव्यं न हि दीक्षितस्याग्नौ जुह्वति वैष्णवीम् अनूच्याछेत्यो वैष्णवो हि यूपस् तद् आहुर् होतव्यम् एव परुष्य् एव जुहोत्य् आयतना इति तन् न सूर्क्ष्यं यूपस्यैवान्ते ऽग्निं मथित्वाथ होतव्यं तत् स्विद् उभयम् अकर् जुहोत्य् आह न दीक्षितस्याग्नौ जुहोत्य् अत्य् अन्यान् अगां नान्यान् उपागाम् इत्य् अती ह्य् अन्यान् एति नान्यान् उपैत्य् अर्वाक् त्वा परेभ्यः परो ऽवरेभ्यो ऽविदम् इत्य् अर्वाग् घ्य् एनं परेभ्यः परो ऽवरेभ्यो विन्दति तं त्वा जुषामहे देवयज्याया इत्य् एतं ह्य् एष जुषते जुष्टं विष्णवा इति यज्ञायैवैनं जुष्टं विष्णवे ऽकर् विष्णवे त्वेति पर्यनक्ति हविर्भूतम् एवैनं वृश्चत्य् अथो अभिघृतम् एव य इत्थं वेत्थं वा हुर्णो मेधात् सो ऽपावृत्तो य ऋजुर् ऊर्ध्वशल्कः स वाव मेधम् उपस्थितो य ऋजुर् उपरिष्टाद् उपावनतो यो ऽधिशाख्यो योनिः स यो वा अस्या अधिजायते स योनिमान् इयं हि वनस्पतीनां योनिः परुषि व्रश्च्यो यद् अपरुषि वृश्चेद् यथा परुष्य् अवकृत्तम् एवं स्याद् अनक्षमङ्गं स्थाणुर् उञ्शिष्यो यद् अक्षसङ्गं स्थाणुम् उञ्शिंषेद् वज्रो भूत्वा यजमानस्य पशून् प्रतिहन्यात् पञ्चारत्निः कार्यः पङ्क्त्या सम्मितः षडरत्निः कार्या ऋतुभिः सम्मितः सप्तारत्निः कार्यः सप्तपदया शक्वर्या सम्मितो ऽष्टारत्निः कार्यो गायत्र्या सम्मितो नवारत्निः कार्यस् तेजसा त्रिवृता सम्मितो दशारत्निः कार्यो विराजा सम्मित एकादशारत्निः कार्यः त्रिष्टुभा सम्मितो द्वादशारत्निः कार्यो जगत्या सम्मितस् त्रयोदशारत्निः कार्यस् त्रयोदशेन प्रजापतिना सम्मितः पञ्चदशारत्निः कार्यः पञ्चदशेन वज्रेण सम्मितः सप्तदशारत्निः कार्यः सप्तदशेन प्रजापतिना सम्मित एकविंशत्यरत्निः कार्य एकविंशेन सम्मितस् त्रयोविंशत्यरत्निः कार्यस् त्रयोविंशेन सम्मितः पञ्चविंशत्यरत्निः कार्यः पञ्चविंशेन सम्मितः सप्तविंशत्यरत्निः कार्यस् त्रिणवेन सम्मित एकत्रिंशदरत्निः कार्य एकत्रिंशेन सम्मितस् त्रयस्त्रिंशदरत्निः कार्यस् त्रयस्त्रिंशेन सम्मितो यावान् पुरुष ऊर्ध्वबाहुस् तावान् कार्यो यदि वा यावान् रथे तिष्ठन् यावान् वै पुरुष ऊर्ध्वबाहुः सैतस्यावमा मात्राथ ततो वर्षीयान्वर्षीयान् एव कार्यो यो बहुशाखो बहुपर्णः स कार्यो भूम्न एव भूमानं ह्य् एष एतस्य जग्राह भूमानम् अस्य गृह्णाति भूमानम् अस्य पशवो ऽनूपतिष्ठन्ते
॥३.९.२॥हुर्णो : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
कार्या : फ़्न् ⟨ कार्यस्
स : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: सु
ओषधे त्रायस्वैनम् इत्य् आह त्रात्या एव स्वधिते मैनं हिंसीर् इति वज्रो वै स्वधितिर् वज्राद् वावास्मा एतद् अन्तर्दधात्य् अहिंसायै यो वा एतस्याभिहतस्याग्रे शकलः परापतति तम् अस्य तेजो ऽन्वपक्रामति यत् तं पुनर् आहरति सतेजस्त्वाय प्राञ्चं प्रहापयति मेधम् एवैनम् अनुपर्यावर्तयति वज्रो वै यूपस् तस्माद् वा इमे लोका नीर्यमाणाद् बिभ्यतीश्वरो ह्य् एषो ऽशान्तो नीर्यमाण इमांल् लोकान् हिंसितोर् यद् आह दिवम् अग्रेण मा हिंसीर् अन्तरिक्षं मध्येन पृथिव्याः सम्भव भ्राजं गछेति शमयत्य् एव शान्त एव नीर्यत एषां लोकानाम् अहिंसायै सर्वस्य वा एष मित्रं यो दीक्षितः स एतम् अहिंसीद् ईश्वरा वनस्पतयो ऽपिधिष्ण्यं भविता यद् आव्रश्चने जुहोति पुनर् एवैनं प्रजनयति तस्माद् आव्रश्चनाद् भूयांसः प्रजायन्ते पशुना सम्मितः कार्यो दश वै पशोः प्राणा आत्मैकादशो ऽष्टाश्रयो ब्रह्मणी दशमे आत्मैकादशस् तथा पशुना सम्मितो ऽष्टाश्रिः कार्यो गायत्र्या रूपं गायत्रो हि यूपो गायत्र्या वै पतन्त्या यत्र पर्णं परापतत् ततः पर्णो ऽजायत तस्मात् पर्णमय एतत् खलु वै पर्णस्य सारं यत् खदिरस् तस्माद् खादिर इह वा असा आदित्य आसीत् तम् इतो ऽध्य् अमुं लोकम् अहरंस् तद् यतो ऽध्य् अमुं लोकम् अहरंस् तस्माज् ज्योतिषो बिल्वो ऽजायत तस्माद् बैल्वो ब्रह्मवर्चसकामेन कार्यो ब्रह्मवर्चसस्य समष्ट्यय् अथो ज्योतिषैव तमस् तरतीन्द्रो वै यतीन्त् सालावृकेयेभ्यः प्रायछत् तेषां वा एष ब्रह्मचारी चमसाध्वर्युर् आसीद् यो ऽयं हरिणस् तस्य यः सोमपीथ आसीत् स स्वजो ऽभवत् तस्माद् धरिणः स्वजं स्वादति सोमपीथो ह्य् अस्यैष स यत्र चमसं न्यौब्जत् ततो रोहितको ऽजायत तस्माद् रौहीतकस् तस्माद् रोहीतकेरोहीतके स्वजः पृथिव्यै त्वान्तरिक्षाय त्वा दिवे त्वेति प्रोक्षत्य् एषां ह्य् एष लोकानां विधृत्यै मीयते त्रिः प्रोक्षति त्रिषत्या हि देवा अथो त्रिपदयैवैनं गायत्र्या प्रौक्षीद् वज्रो वै यूपो ऽन्नं यवो यद् यवमतीभिः प्रोक्षति वज्रेण वा एतद् अन्नं जयति तेजो वै यूप एष खलु वा ओषधीनां तेजो यद् यवस् तस्माद् एतं शिशिरा ओषधयो ऽनुप्राणन्ति यद् यवम् अवास्यति तेजसि वा एतत् तेजो दधाति र्क्षं वा अमेध्यम् आपो हविर् यद् अवसिञ्चति मेध्यम् एवैनत् करोत्य् ऋक्षं वा अमेध्यं यद् अवस्तृणाति मेध्यम् एवैनत् करोति तक्षितो वा एष नग्नो यञ् शकम् अवास्यत्य् अनग्नम् एवैनम् अकः स्व एवैनं स्थाने दधात्य् अवृक्ण एवाभूद् घृतेन द्यावापृथिवी आपृणेति तेनैव द्यावापृथिवी आपूरयति यजमानो वा अग्निष्ठास् तेजो घृतम् आन्तम् अविछिन्नम् अनक्ति यजमानम् एव तेजसानक्ति देवस् त्वा सविता मध्वानक्त्व् इत्य् एतद् वै देवानां मधु यद् घृतं सवितृप्रसूत एवैनं मध्वानक्तीन्द्रस्य चषालम् असीत्य् ऐन्द्रं हि चषालं सुपिप्पला ओषधीस् कृधीत्य् ओषधीर् एव फलं ग्राहयति तस्माद् ओषधयः शीर्षन् फलं गृह्णन्ति दिवम् अग्रेणोत्तभानान्तरिक्षं मध्येनापृण पृथिवीम् उपरेण दृंहेत्य् एषां ह्य् एष लोकानां विधृत्यै मीयते ता ते धामान्य् उश्मसि गमध्या इत्य् अवदधाति वैष्णव्या वैष्णवो हि यूपः स्वयैव देवतया विष्णोः कर्माणि पश्यतेति सङ्कल्पयति सम्मितत्वाय ब्रह्मवनिं त्वा क्षत्रवनिं पर्यूहामीत्य् आशीर् एवैषा ब्रह्म दृम्ह क्षत्रं दृंहेत्य् आशिष एवैष परिग्रहो ऽपो ऽनुपरिषिञ्चति धृत्यै
॥३.९.३॥रोहीतकेरोहीतके : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
यवमतीभिः : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
अग्निष्ठास् : फ़्न् अग्निष्ठा। ओएर्तेल्, ज़ुर् कपिष्ठल-कठ-संहिता। प्।२६।
वज्रो वै यूपो यद् अन्तर्वेदि मिनुयान् निर्दहेद् यद् बहिर्वेद्य् अनवरुद्धः स्याद् अर्धम् अन्तर्वेदि मिनोत्य् अर्धं बहिर्वेद्य् अवरुद्धो ह भवति न निर्दहति नोपरस्याविः कर्तवै यद् उपरस्याविः कुर्याद् गर्तेष्ठाः स्यात् प्रमायुको यजमानो नातिस्थूलः कार्यः क्षुधं प्रजा नीयुर् नो अत्यणुर् उभयम् एवान्तरा यज्ञेन वै देवाः स्वर्गं लोकम् आयंस् ते ऽमन्यन्तानेन वै नो ऽन्ये लोकम् अन्वारोक्ष्यन्तीति तं यूपेनायोपयंस् तद् यूपस्य यूपत्वं यद् यूपः पुरस्तान् मीयते स्वर्गस्य लोकस्यानुक्शात्यै तद् विष्णोः परमं पदम् इति समुन्मार्ष्टि स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै नाभिदघ्ने परिव्ययत्य् ऊर्ग् वा ओषधय ऊर्जं वा एतन् मध्यत आत्मनो धत्ते प्रजानां च यदि कामयेत क्षुधं प्रजा नीयुर् इत्य् अरशनान् यूपान् मिनुयात् क्षुधं प्रजा नियन्ति यदि कामयेत वर्षेत् पर्जन्य ऊर्जा यजमानं समर्धयेयम् इति परिवीयोर्ध्वाम् उदूहेद् वृष्ट्या एवेमां न्यूहत्य् ऊर्जा यजमानं समर्धयति यदि कामयेत न वषेत् पर्जन्य ऊर्जा यजमानं व्यर्धयेयम् इति परिवीयावाचीम् अवोहेद् वृष्ट्यैवेमां न्यूहत्य् ऊर्जा यजमानं व्यर्धयति सर्वदेवत्यो वै यूपो यन् निखातं तत् पितृणां यद् ऊर्ध्वं तन् मनुष्याणां यत्र रशना तद् ओषधीनां यद् ऊर्ध्वं रशनायास् तद् विश्वेषां देवानाम् इन्द्रस्य चषालं ये वै देवाः साध्या यज्ञम् अत्यमन्यन्त तेषां वा एतद् यद् उपरिष्टाच् चषालस्याङ्गुलिमात्रं कार्यम् अङ्गुलिमात्रं हि तद् अग्रा आसीद् यत् ततो वर्षीयः कुर्याद् वज्रो भूत्वा यजमानस्य पशून् अवतिष्ठेद् इन्द्रो वै वृत्राय वज्रम् उदयछत् सो ऽव्लीयत तस्य वा एतद् अनुनद्ध्यै यच् चषालं पृथुमात्रं कार्यं पृथुमात्रं हि तद् अग्रा आसीद् यद् अणिमतो ऽगृह्णात् तस्माद् अणिमतो यद् इन्द्र उदयछत् तस्माद् ऐन्द्रं यदि कामयेतान्ये ऽस्य लोकम् अन्वारोहयेयुर् इत्य् अन्यस्य वृक्षस्य स्वरुं कुर्याद् अन्ये ऽस्य लोकम् अन्वारोहन्ति यदि कामयेत प्रजाम् अनुसन्तनुयाद् इति यूपस्य स्वरुं कुर्यात् प्रजाम् एवानुसन्तनोति यजमानो वा अग्निष्ठास् तेजो ऽग्निर् यद् इत्थं वेत्थं वा मिनुयाद् यजमानं तेजसा व्यर्धयेद् अग्निना सदृशं मेतव्या यजमानस्य सतेजस्त्वायावृह्य ह स्म वै पुरा संस्थिते यज्ञे ऽग्नौ यूपं प्रास्यति सम्भज्य स्रुचस् ते देवा अमन्यन्त यज्ञवेशसम् इदं कुर्या इति ते ऽब्रुवन् परिधिभिर् एव नः स्रुचः स्वगाकृताः सन्तु स्वरुणा यूपः प्रस्तरेण सदा इति तेषां वा एष स्वगाकारो न ह स्म वै पुरा पुरुषं महादेवो हन्ति तत इदं रुद्रो ऽन्ववातिष्ठत् ते देवा एतां रुद्रस्यावेष्टिम् अपश्यंस् त्रिः परस्ताद् अनक्ति त्रिर् अवस्तात् तत् षट् षड् वा ऋतव ऋतुभ्यो वा एतद् रुद्रम् अवयजत्य् आहुतिभाजो वा ऋतवो ऽस्तोमभाजस् त एवास्यैतेनाभीष्टाः प्रीता भवन्ति यद् यूपाज् जुहोति वनस्पतिभ्यस् तेनावयजति यद् रशनाया ओषधीभ्यस् तेन यद् आत्मनो मनुष्येभ्यस् तेन यद् आह दिवं ते धूमो गछत्व् इति हविर्धानात् तेनान्तरिक्षं ज्योतिर् इत्य् आग्नीध्रात् तेन पृथिवीं भस्म स्वाहेति सदसस् तेन सर्वतो वा एतद् रुद्रम् अवयजत्य् आ वा एतं वनस्पतिभ्यः प्रच्यावयन्त्य् उपयज्य मनुष्याः प्रयन्ति तत् स्वाया देवताया अन्तर्धीयते यूपो वै यज्ञस्य दुरिष्टम् आमुञ्चते यद् यूपम् उपस्पृशेद् यज्ञस्य दुरिष्टम् आमुञ्चेत तस्माद् यूपो नोपस्पृश्यः शुग् वा एष मीयते स ईश्वरो ऽशान्त इमांल् लोकाञ् शुचार्पयितोर् यद्य् एकः स्यात् ॥ एष ते वायो ॥ इति ब्रूयाद् यदि बहवः ॥ एते ते वायो ॥ इति ब्रूयाद् वायूगोपा वै वनस्पतयः स्वाम् एवैभ्यो देवताम् अपिसृजत्य् एषां लोकानाम् अहिंसायै यथा वै प्रौगं रज्जुभिर् व्युतम् एवम् इमे लोका यूपैर् व्युतास् त एनम् आर्तिं निनयन्ति यद् आह ॥ नमः स्वरुभ्यः ॥ इति तेभ्य एव नमो ऽकस् ते ऽस्मै विजिहते ते ऽस्मै लोकं विन्दन्त्य् एते वै देवा नामृडयन् त अस्मिंस् लोके सन्नाः स्वरवो ऽभिरोद्धारो यान् न पश्यति ते सन्ना अथ यान् पश्यति ते बृहन्त ऊर्जा यद् आह ॥ नमः स्वरुभ्यो बृहद्भ्यो मारुतेभ्यः सन्नान् मावगाम् ॥ इति तान् एव परिवृणक्त्य् एते वा अमुष्मिंल् लोके ऽन्नस्य प्रदातारस् ते ऽस्मा अन्नं प्रयछन्ति ॥
गर्तेष्ठाः : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
मीयते : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: मीयेत
अग्निष्ठास् : फ़्न् अग्निष्ठा। ओएर्तेल्, ज़ुर् कपिष्ठल-कठ-संहिता। प्।२६।
व्युतम् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
व्युतास् : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
त : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
अपश्चाद्दघ्वान्नं भूयासम् ॥ इत्य् अपश्चाद्दघ्वान्नं भवति
॥३.९.४॥साध्या वै देवा आसन्न् अथ वै तर्हि नान्याहुतिर् आसीत् ते देवा अग्निं मथित्वाग्ना अजुहवुस् ते वै तयैवाहुत्या पशून्त् सृष्ट्वाथ पशुम् आलभन्त यद् अग्निं मथित्वाग्नौ जुहोति तया वा एतद् आहुत्या पशून्त् सृष्ट्वाथ पशुम् आलभन्ते ऽथो पशवो वा एतद् आलब्धा यद् देवतां जनयन्त्य् अथो तेज एवास्मै जनयन्त्य् अग्नेर् जनित्रम् असीत्य् आयतनम् इव वा एतत् क्रियते वृषणौ स्था इति रेत एवैतद् दधाति न हि तस्य रेतो धीयते यस्यैतौ न भवत उर्वश्य् असीति वाग् वा उर्वशी पुरूरवा असीति प्राण एव तन् मिथुनम् आयुर् असीति समनक्ति तस्मिन्न् एव मिथुने रेतो दधाति गायत्रम् असि त्रिष्टुब् असि जगद् असीति छन्दोभिर् एवैनं प्रजनयति सावित्रीं प्रथमाम् अन्वाह प्रसूत्यै सवितृप्रसूता हि प्रजाः प्रजायन्ते ऽथ द्यावापृथिवीयाम् अपि हि द्यावापृथिव्योः पशुषु द्यावापृथिवी हि पशवो ऽनुप्रजायन्ते गायत्रीर् अन्वाह गायत्रो ह्य् अग्निर् गायत्रं छन्दो ऽपरिमिता अन्वाहापरिमिता ह्य् अग्नेस् तन्वो ऽग्निना वा अनीकेनेन्द्रो वृत्रम् अहंस् तस्य समासृप्तस्य भीतस्य यत्र व्यार्ध्यत ततो धूम्नो ऽसृज्यत तस्माद् धूमवती नानूच्या व्यृद्धा हि सा रक्षसाम् अनन्ववजयाय परिधयः परिधीयन्ते यत् समया परिधीन् प्रहरेत् तद् अनु रक्षांसि यज्ञम् अवजयेयुर् अग्रेण परिधयः प्रहृत्या रक्षसाम् अनन्ववजयाय क्रूरम् इव वा एतद् यज्ञे क्रियते यद् अग्ना अग्निं जुह्वति यद् आह भवतं नः समनसौ समोकसौ सचेतसा अरेपसा इति शमयत्य् एव शान्त एव प्रह्रियते यजमानस्याहिंसायै स्रुवेणाभिजुहोति सञ्जग्मानाभ्याम् एवाभ्यां भागधेयम् अपिदधाति यः कूटो वाकर्णो वा काणो वा शुष्को वावर्तत तस्य यातयामा स यो ऽपन्नदन् मलं तत् पशूनाम् आग्नेयः पशुर् अग्निष्टोम आलभ्य आग्नेयो ह्य् अग्निष्टोम ऐन्द्राग्नः पशुर् उक्थ्य आलभ्य ऐन्द्राग्नानि ह्य् उक्थ्यान्य् ऐन्द्रो वृष्णिः षोडशिन्य् आलभ्य ऐन्द्रो वै वृष्णिर् ऐन्द्रः षोडशी सारस्वती मेष्य् अतिरात्र आलभ्या वाग् वै सरस्वती वाग् अनुष्टुब् आनुष्टुभी रात्रिर् यज्ञक्रतूनाम् एवैषा व्यावृत्तिर् यथा वै मत्स्यो ऽविचितो जनम् अवधूनुत एवं वा एते प्रजायमाना जनम् अवधून्वते यस् त्वा एतान् एवं वेद तम् एतेनावभून्वते कथं सवनानि पशुमन्ति वेछेति पृछेद् यद् वपया प्रातःसवने चरन्ति तेन प्रातःसवनं पशुमद् यत् पुरोडाशैर् माध्यन्दिने सवने तेन माध्यन्दिनं सवनं पशुमद् यद् अङ्गैस् तृतीयसवने तेन तृतीयसवनं पशुमत् कियता तत् पशोश् चरन्ति यद् वपया चरन्ति कियता तद् यत् पुरोडाशैः कियता तद् यद् अवदानैर् रूपेण तत् पशोश् चरन्ति यद् वपया चरन्त्य् आत्मना तद् यत् पुरोडाशैः शरीरेण तद् यद् अवदानैः कस्मै पशुः प्रत्यङ् नियुज्यत उदङ् प्रणीयते दक्षिणत उपसाद्यते प्राङ् हूयत इति पृछेद् यत् प्रत्यङ् नियुज्यत इमां तेन दिशम् अभिजयति यद् दक्षिणत उपसाद्यत इमां तेन यत् प्राङ् हूयत इमां तेन यद् उदङ् प्रणीयते मनुष्यलोकं तेनाभिजयति यद् दक्षिणत उपसाद्यते पितृलोकं तेन यत् प्राङ् हूयते देवलोकं तेन यद् आहुत्या ऊर्ध्वो धूम उदयते स्वर्गं तेन लोकं यद् इडोपहूतं प्रत्यङ् हरन्तीमं तेन लोकं सर्वा वा इमा दिशः पशुयाज्य् अभिजयति सर्वांल् लोकान् सर्वा एवास्येमा दिशो ऽभिजिता भवन्ति सर्वे लोकाः
॥३.९.५॥मथित्वाग्नौ : फ़्न् एमेन्देद्। एद्।: मथित्वागौ।
धूम्नो : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
धूमवती : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
समया : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
अथैता आप्रियः प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा रिरिचानो ऽमन्यत स एता आप्रीर् अपश्यत् ताभिर् आत्मानम् आप्रीणीत यज्ञो वै प्रजापतिर् यद् एता आप्रियो भवन्ति यज्ञम् एवैताभिर् यजमाना आप्रीणीते वपया वै पशोर् देवाः प्रातःसवने स्वर्गं लोकम् आयन् यद् वपया प्रातःसवने चरन्ति वपया वा एतत् पशोर् यजमानः प्रातःसवने स्वर्गं लोकम् एति ते वै स्वर्यन्तो ऽस्थानि शरीराण्य् अधून्वत यद् अङ्गैस् तृतीयसवने चरन्त्य् अस्नां शीरीणां निष्क्रीत्यै पशुं स्नपयन्ति यद् एवास्याभिन्निषण्णं शमलम् अमेध्यं तञ् शुन्धन्ति पशुम् उपाकृत्याग्निं मन्थन्ति पशूनाम् अवरुद्ध्यै द्वौ वै वज्रौ घोरो ऽन्यः शिवो ऽन्यो यः शुष्कः स घोरो य आर्द्रः स शिवो वज्रेण खलु वै वीर्यं क्रियते वर्जं वा एतद् आदत्ते वीर्यायेषे त्वेतीष एवैनम् उपाविर् असीत्य् उप ह्य् एषो ऽवत्य् उपो देवान् दैवीर् विशः प्रागुर् इत्य् एता वै दैवीर् विशो यत् पशवो वह्नय उशिजा इत्य् एते वै वह्नय उशिजो यद् ऋत्विजश् च धिष्ण्याश् च बृहस्पते धारया वसूनीति ब्रह्म वै बृहस्पतिर् ब्रह्मणैवैनां यछति हव्या ते स्वदन्न् इति स्वदितम् एवैनम् आलभते देव त्वष्टर् वसु रणा इति त्वष्टा हि रूपाणि विकरोति रेवतीर् अमेध्यम् इति पशवो वै रेवतीर् यछत्य् एवैनां देवस्य त्वा सवितुः प्रसव इति सवितृप्रसूत एवैनाम् आदत्ते ऽश्विनोर् बाहुभ्याम् इत्य् अश्विनौ वै देवानाम् अध्वर्युः पूष्णो हस्ताभ्याम् इति देवताभिर् एव द्वौ वै पाशौ घोरो ऽन्यः शिवो ऽन्यो यो यज्ञियः स घोरो यो ऽयज्ञियः स शिव ऋतस्य त्वा देवहविः पाशेनेति य एव यज्ञियः पाशस् तेनैनम् आलभते प्रतिमुञ्चामीत्य् अभि हि मनुष्या दधत्य् अमुष्मै त्वा जुष्टम् इति यस्या एव देवतायै पशुर् आलभ्यते तस्या एनं जुष्टम् अकर् धर्षा मानुषा इति मनुष्या हि धारयन्ति शुष्को वा एषो ऽमेध्यो यत् पशुं नियुनक्त्य् उभा एवैनौ मेध्यौ करोति प्रत्यञ्चं नियुनक्ति प्रत्यञ्चो हि पशवो मेधम् उपतिष्ठन्ते प्राणेषु वा एतस्य देवता उपस्थिता यत् पशुं नियुनक्ति प्रतीचीर् एवास्मै देवता नियुनक्त्य् अद्भ्यस् त्वौषधीभ्या इत्य् अद्भ्यो ह्य् एष ओषधीभ्यो जुष्टं प्रोक्षामीति यस्या एव देवतायै पशुर् आलभ्यते तस्या एनं जुष्टम् अकर् अनु त्वा माता मन्यताम् अनु पितेत्य् अनुमत एवैनं मात्रा पित्रा भ्रात्रा सख्यालभते ऽनुमानावह देवान् देवायते यजमानायेति देवताभ्य एवैनं निर्दिशत्य् अपां पेरुर् असीत्य् अपां ह्य् एष पेरुः स्वात्तं सद् धविर् आपो देवीः स्वदन्त्व् इति स्वदितम् एवैनम् आलभते ऽथ यद् उप गृह्णात्य् उप च सिञ्चति सर्वत एवैनं मेधेन समर्धयति सं ते वायुर् वातेन गछताम् इति वातम् एवास्य प्राणम् अन्ववार्छति सं यजत्रैर् अङ्गानीति यज्ञियम् एवैनम् अकः सं यज्ञपतिर् आशिषेति यजमानम् एव यज्ञस्याशिषा समर्धयति शिरो वा आघार आत्मा हविर् यद् आघारम् आघार्यं पशुना समनक्त्य् आत्मन् वा एतञ् शिरो यज्ञस्य प्रतिदधाति वज्रो वै स्वरुर् वज्रः स्वधितिर् यत् स्वधितिनानक्ति वज्रेणैवैनं स्तृणुते याक्ता तया शृतस्यावद्यति हविर्भूता वा एषा हविषैव हविषो ऽवद्यति
॥३.९.६॥अग्निना वै मुखेन देवा इमांल् लोकान् अभ्यजयन् यत् पर्यग्निं करोत्य् अग्निना वा एतन् मुखेन यजमान इमांल् लोकान् अभिजयति रक्षांसि वा एतं जिघांसन्ति यत् पर्यग्निं करोति रक्षसाम् अपहत्यै त्रिः पर्यग्निं करोति त्रयो वा इमे लोका एभ्यो वा एतल् लोकेभ्यो यज्ञाद् रक्षांस्य् अपहन्ति चात्वालम् अपि पर्येत्य् एषा वा अग्नीनां योनिः स्कन्दति वा एतद् धविर् यद् विश्चोतति यद् विलिप्यते ऽग्निर् वै सर्वा देवता अत्र वै सापि देवता यस्या आलभ्यते यत् पर्यग्निं करोति ताम् एवैनद् गमयति कियद् वाहैतत् पशोः कियद् वा यत् प्रयाजा एतर्हि खलु वै सर्वो यर्ह्य् आप्रीतस् तस्माद् आश्राव्योपप्रेष्यति देवताभ्यो वै पूर्वम् आशुश्रवद् अथ वा अत्र पशोर् आश्रावयति तस्माद् आश्राव्योपप्रेष्यत्य् उभये वा एतं बध्यमानम् अनुबध्यन्ते ये ग्राम्याः पशवो ये चारण्या ये बध्यमानम् अनु बध्यमाना अन्वैक्षन्त मनसेति यज् जुहोति तेषां वा एषोन्मोक्षा यन् न जुहुयाद् अनुन्मुक्ताः स्युर् उर्व् अन्तरिक्षं वीहीत्य् अन्तरिक्षदेवत्यो वा एष एतर्हि रक्षांसि वा एतं जिघांसन्ति प्रच्युतम् इतो ऽप्राप्तम् अमुत्राग्निं पुरस्ताद् धरन्ति रक्षसां पराणुत्त्यै रक्षसाम् अपहत्यय् अथो हव्याय वा एतत् प्रणीयमानाय देवताः पुरस्ताद् धरन्त्य् अग्निं पुरस्तान् निदधात्य् अस्कन्नत्वाय पशोर् वै मारणायानीयमानस्याहवनीयं मेध्यो ऽभ्युपक्रामति यो वै तर्हि पशुम् अन्वारभते तं यज्ञस्याशीर् गछति यद् आह रेवति प्रेधा यज्ञपतिम् आविशेति यत्र वा एतत् क्वच यजमानं सन्तं यज्ञस्याशीर् गछति वपाश्रपणीभ्याम् अन्वारभते तत् स्विद् उभयम् अकर् उरो अन्तरिक्ष सजूर् देवेन वातेनेत्य् अन्तरिक्षं वै पशवो वातः प्राणः प्राणान् अस्मिन् दधाति त्मनास्य हविषो यजेति देवता एव प्रीणाति सम् अस्य तन्वा भवेति पुनर् एवैनं सम्भावयति वर्षीयो वर्षीयसा इति तेन यजमानो वसीयान् भवति यद् यज्ञं पशुम् आहुर् यत् तम् अभिमन्यन्ते क्व तर्हि यज्ञो भवतीति यद् आह यज्ञं यज्ञपतौ धा इति यज्ञपतौ वा एतद् यज्ञं प्रतिष्ठाप्याथ पशुम् आलभन्ते स्कन्दति वा एतद् धविर् यद् विश्चोतति यद् विलिप्यते यत् तृणम् उपास्यत्य् अस्कन्नत्वाय प्रत्यञ्चं सञ्ज्ञपयन्ति प्रत्यञ्चो हि पशवो मेधम् उपतिष्ठन्त उदीचीनपादं व्यावृत्त्यै
॥३.९.७॥आश्राव्योपप्रेष्यति : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
आश्राव्योपप्रेष्यति : फ़्न् चोर्रेच्तुरेन् उन्द् चोन्जेच्तुरेन् ज़ु देम् गन्ज़ेन् Wएर्क्।
ऋत्विजो वृणीते छन्दांसि वा ऋत्विजश् छन्दांसि वा एतद् वृणीते यद् धोतारं वृणीते जगतीं तद् वृणीते यद् अध्वर्युं पङ्क्तिं तद् यद् अग्नीधम् अतिछन्दसं तद् यन् मैत्रावरुणं गायत्रीं तद् यद् ब्राह्मणाञ्शंसिनं त्रिष्टुभं तद् यत् पोतारम् उष्णिहं तद् यन् नेष्टारं ककुभं तद् यद् आह ॥
अग्निर् दैवीनां विशां पुरएता ॥ इति यजमानं वा एतद् वृणीते स वृतो वषट्करोति नाछावाकं वृणीते पश्चाजेव वा एषा होत्राः स्वर्ग्या यद् अछावाक्या द्विदेवत्याः शंसति द्विपाद् यजमानः प्रतिष्ठित्यय् अथ यद् अग्नीधं मध्यतो वृणीते तस्माद् अयम् अग्निर् मध्यत ओषधीनां यद् उत्तमः संयजतां संयजति तस्माद् उपरिष्टान् मथ्यमानः प्रजायत एतद् वा अस्य छन्दांसि वृतानि युक्तान्य् अभूवन् यद् अवृता वषट्कुर्युर् भ्रातृव्यं यज्ञस्याशीर् गछेद् अथ यद् वृता वषट्कुर्वन्त्य् एकधा वा एतद् यजमाने यज्ञस्याशीः प्रतितिष्ठति तस्माद् एकः पशोर् वषट्करोत्य् एकं हि वृणुते दश वै पशोर् देवता दशास्मिन् प्राणा यद् दश प्रयाजा या एवास्मिन् देवतास् ता एतद् यजत्य् अथ य एष एकादशो यस्या एव देवतायै पशुर् आलभ्यते ताम् एवैतद् यजत्य् अथ यद् एकादशानुयाजा या एवैतद् देवता अयाक्षीत् ता एतैर् अनुप्रीणाति हतो वा एष मृतो ऽमुत्र भूतो दश वै पशोर् देवता दशास्मिन् प्राणाः प्राणाः खलु वै पशोर् देवता यद् दश प्रयाजाः प्राणान् एवास्य प्रयजत्य् आत्मा वै प्राणानाम् एकादश आत्मा वपा पशोर् यद् एष एकादशः परिशय आत्मा वा एतद् आत्मानं परिशये ऽथ यद् एकादशानुयाजाः प्राणान् अस्मिन् दधाति ॥
इति तृतीयकाड्णे नवमः प्रपाठकः
॥३.९.८॥