Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam .
kirāteśasya suraghorvṛttāntaṃ vismayāspadam
||1||uttarasyā diśo medaḥ karpūrapaṭala bhuvaḥ .
saṃbhūtaṃ hasanaṃ śārvaṃ śuklo vā cāndra ātapaḥ
||2||himādreḥ śrṛṅgamastīha kailāso nāma parvataḥ .
śailakuñjaranirmuktakalāpasyeva nāyakaḥ
||3||viṣṇoḥ kṣīroda iva svargaḥ surapateriva .
abjajasyeva nābhyabjaṃ gṛhaṃ yaḥ śaśimaulinaḥ
||4||rudrākṣavṛkṣadolābhiḥ sāpsarobhirvibhāti yaḥ .
lolaratnaśalākābhirlaharībhirivārṇavaḥ
||5||gaṇāṅganānāmaniśaṃ mattānāṃ caraṇairhatāḥ .
aśokā iva rājante yatrāśokā vilāsinaḥ
||6||saṃcaranśaṃkaro dikṣu bhṛguṣvindumaṇidravaiḥ .
nivartante pravartante yatrājasraṃ ca nirjharāḥ
||7||yo latāvṛkṣagulmaughavāpīhṛdanadīnadaiḥ .
mṛgairmṛgagaṇairbhūtairbrahmāṇḍavadivāvṛtaḥ
||8||tasya hemajaṭā nāma kirātāḥ saṃsthitāḥ sthale .
pipīlikā vaṭatarormūlakośagatā iva
||9||kailāsapādāraṇyānāṃ rudrākṣaistarugulmakaiḥ .
vasanti ghūkavatkṣudrāste vai nikaṭajīvinaḥ
||10||āsītteṣāmudārātmā rājā parapuraṃjayaḥ .
jayalakṣmyā bhuja iva yaḥ prajāyāśca dakṣiṇaḥ
||11||suraghurnāma balavānsuraghorāridarpahā .
arkaḥ parākrama iva mūrtimāniva mārutaḥ
||12||jito vai rājyavibhavairdhanairguhyakanāyakaḥ .
śatakratugururbodhaiḥ kāvyairasuradeśikaḥ
||13||sa cakre rājakāryāṇi nigrahānugrahakramaiḥ .
yathāprāptānyakhinnāṅgo dinānīva divākaraḥ
||14||tajjābhyāṃ sukhaduḥkhābhyāmatha tasyābhyabhūyata .
svagatirvāgurābandhaiḥ śliṣṭāṅgasyeva pakṣiṇaḥ
||15||kimārtaṃ pīḍayāmyenaṃ tilānyantramivaujasā .
sarveṣāmeva bhūtānāṃ mamevārtiḥ prajāyate
||16||dhanamasmai prayacchāmi dhanenānandavāñjanaḥ .
bhavatyahamivāśeṣastadalaṃ me'tinigrahaiḥ
||17||athavā nigrahaṃ prāptaṃ karomyetena vai vinā .
vartate na prajaiveyaṃ vinā vāri saridyathā
||18||hā kaṣṭameva nigrāhyo nityānugrāhya eṣa me .
diṣṭyādya sukhavānasmi kaṣṭamadyāsmi duḥkhavān
||19||iti dolāyitaṃ ceto na viśaśrāma bhūpateḥ .
ekatrāmbumahāvarte ciratṛṣṇamiva bhramat
||20||athaikadā gṛhaṃ tasya māṇḍavyo munirāyayau .
bhrāntāśeṣakakupkuñjo vāsavasyava nāradaḥ
||21||tamasau pūjayāmāsa papraccha ca mahāmunim .
saṃdehadurdrumastambhaparaśuṃ sarvakovidam
||22||suraghuruvāca .
bhavadāgamanenāsmi mune nirvṛtimāgataḥ .
paramāṃ vasudhāpīṭhaṃ saṃprāpta iva mādhave
||23||adya tiṣṭhāmyahaṃ nātha dhanyānāṃ dhuri dharmataḥ .
vikāsi raviṇevābjaṃ yattvayāsmyavalokitaḥ
||24||bhagavansarvadharmajña ciraṃ viśrāntavānasi .
tadamuṃ saṃśayaṃ chindhi mamārkastimiraṃ yathā
||25||mahatāṃ saṃgamenārtiḥ kasya nāma na naśyati .
saṃdehaṃ tu parāmārtimāhurārtivido janāḥ
||26||mannigrahānugrahajā madbhṛtyavapuṣi sthitāḥ .
kaṣanti māmalaṃ cintā gajaṃ harinakhā iva
||27||tadyathā samatodeti sūryāṃśuriva sarvadā .
matau mama mune nānyā tathā karuṇayā kuru
||28||māṇḍavya uvāca .
svayatnena svasaṃsthena svenopāyena bhūpate .
eṣā manaḥpelavatā himavatpravilīyate
||26||svavicāraṇayaivāśu śāmyatyantarmanojvaraḥ .
śaradāgamamātreṇa mihikā mahatī yathā
||30||svenaiva manasā svāni svaśarīragatāni ca .
vicārayendriyāṇyantaḥ kīdṛśānyatha kāni ca
||31||ko'haṃ kathamidaṃ kiṃvā kathaṃ maraṇajanmanī .
vicārayāntarevaṃ tvaṃ mahattāmalameṣyasi
||32||vicāraṇā parijñātasvabhāvasya satastava .
harṣāmarṣadaśāścetastolayiṣyanti nācalam
||33||manaḥ kṛṣṇamṛtsṛjya śamameṣyati vijvaram .
bhūtapūrvavapurbhūtvā taraṅgaḥ payasīva te
||34||tiṣṭhadeva manorūpaṃ parityakṣyati te'nagha .
kalaṅkavikalaṃ kālaṃ manvantaragatāviva
||35||anukampyā bhaviṣyanti śrīmantaḥ sarva eva te .
dṛṣṭatattvasya tuṣṭasya janāḥ piturivāvanau
||36||vivekadīpadṛṣṭātmā mervabdhinabhasāmapi .
adho kariṣyasi nṛpa mahattāmuttamārthadām
||37||mahattāmāgate cetastava saṃsāravṛttiṣu .
na nimajjati he sādho goṣpadeṣviva vāraṇaḥ
||38||kṛpaṇaṃ tu mano rājanpelave'pi nimajjati .
kārye goṣpadatoye'pi jīrṇāṅgo maśako yathā
||39||cetovāsanayā paṅke kīṭavatparimajjasi .
dṛśyamātrāvalambinyā svayā dīnatayā tayā
||40||tāvattāvanmahābāho svayaṃ saṃtyajyate'khilam .
yāvadyāvatparālokaḥ paramātmaiva śiṣyate
||41||tāvatprakṣālyate dhāturyāvaddhemaiva śiṣyate .
tāvadālokyate sarvaṃ yāvadātmaiva labhyate
||42||sarvaḥ sārvikayā buddhyā sarvaṃ sarvatra sarvadā .
sarvathā saṃparityajya svātmanātmopalabhyate
||43||yāvatsarvaṃ na saṃtyaktaṃ tāvadātmā na labhyate .
sarvāvasthāparityāge śeṣa ātmeti kathyate
||44||yāvadanyanna saṃtyaktaṃ tāvatsāmānyameva hi .
vastu nāsādyate sādho svātmalābhe tu kā kathā
||45||yatra sarvātmanaivātmā lābhāya yatati svayam .
tyaktānyakāryaṃ prāpnoti tannāma nṛpa netarat
||46||svātmāvalokanārthaṃ tu tasmātsarvaṃ parityajet .
sarvaṃ kiṃcitparityajya yaddṛṣṭaṃ tatparaṃ padam
||47||sakalakāraṇakāryaparamparā-
mayajagadgatavastuvijṛmbhitam .
alamapāsya manaḥ svavapustataḥ
parivilāpya yadeti tadeva tat
||48||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de0 mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe suraghuvṛttānte māṇḍavyopadeśo nāmāṣṭapañcāśaḥ sargaḥ ..58 ..