Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīrāma uvāca .
idaṃ rūpamidaṃ dṛśyaṃ jagannāstīti bhāsuram .
mahāpralayasaṃprāptau bho brahmankveva tiṣṭhati
||1||śrīvasiṣṭha uvāca .
kuta āyāti kīdṛgvā vandhyāputraḥ kva gacchati .
kva yāti kuta āyāti vada vā vyomakānanam
||2||śrīrāma uvāca .
vandhyāputro vyomavanaṃ naivāsti na bhaviṣyati .
kīdṛśī dṛśyatā tasya kīdṛśī tasya nāstitā
||3||śrīvasiṣṭha uvāca .
vandhyāputravyomavane yathā na staḥ kadācana .
jagadādyakhilaṃ dṛśyaṃ tathā nāsti kadācana
||4||na cotpanne na ca dhvaṃsi yatkilādau na vidyate .
utpattiḥ kīdṛśī tasya nāśaśabdasya kā kathā
||5||śrīrāma uvāca .
vandhyāputranabhovṛkṣakalpanā tāvadasti hi .
sā yathā nāśajanmāḍhyā tathaivedaṃ na kiṃ bhavet
||6||śrīvasiṣṭha uvāca .
tulyasyātuladuḥsthasya bhāvakaiḥ kila tolanam .
niranvayā yathaivoktirjagatsattā tathaiva hi
||7||yathā sauvarṇakaṭake dṛśyamānamidaṃ sphuṭam .
kaṭakatvaṃ tu naivāsti jagattvaṃ na tathā pare
||8||ākāśe ca yathā nāstiśūnyatvaṃ vyatirekavat .
jagattvaṃ brahmaṇi tathā nāstyevāpyupalabdhimat
||9||kajjalānna yathā kārṣṇyaṃ śaityaṃ ca na yathā himāt .
pṛthagevaṃ bhavedbuddhaṃ jagannāsti pare pade
||10||yathā śaityaṃ na śaśino na himādvyatiricyate .
brahmaṇo na tathā sargo vidyate vyatirekavān
||11||marunadyāṃ yathā toyaṃ dvitīyendau yathendutā .
nāstyeveha jagannāma dṛṣṭamapyamalātmani
||12||ādāveva hi yannāsti kāraṇāsaṃbhavātsvayam .
vartamāne'pi tannāsti nāśaḥ syāttatra kīdṛśaḥ
||13||kvāsaṃbhavadbhūtajāḍyaṃ pṛthvyāderjaḍavastunaḥ .
kāryakāraṇaṃ bhavituṃ śaktaṃ chāyāyāścātapo yathā
||14||kāraṇābhāvataḥ kāryaṃ nedaṃ tatkiṃcanoditam .
yattatkāraṇamevāsti tadevetthamavasthitam
||15||ajñānameva yadbhāti saṃvidābhāsameva tat .
yajjagaddṛśyate svapne saṃvitkacanameva tat
||16||saṃvitkacanamevāntaryathā svapne jagadbhramaḥ .
sargādau brahmaṇi tathā jagatkacanamātatam
||17||yadidaṃ dṛśyate kiṃcitsadaivātmani saṃsthitam .
nāstameti na codeti jagatkiṃcitkadācana
||18||yathā dravatvaṃ salilaṃ spandanaṃ pavano yathā .
yathā prakāśa ābhāso brahmaiva trijagattathā
||19||yathā puramivāste'ntarvideva svapnasaṃvidaḥ .
tathā jagadivābhāti svātmaiva paramātmani
||20||śrīrāma uvāca .
evaṃ cettatkathaṃ brahmansughanapratyayaṃ vada .
idaṃ dṛśyaviṣaṃ jātamasatsvapnānubhūtivat
||21||sati dṛśye kila draṣṭā sati draṣṭari dṛśyatā .
ekasattve dvayorbandho muktirekakṣaye dvayoḥ
||22||atyantāsaṃbhavo yāvadbuddho dṛśyasya na kṣayaḥ .
tāvaddraṣṭari dṛśyatvaṃ na saṃbhavati mokṣadhīḥ
||23||dṛśyaṃ cetsaṃbhavatyādau paścātkṣayamupālabhet .
taddṛśyasmaraṇānartharūpo bandho na śāmyati
||24||yatra kvacana saṃsthasya svādarśasyeva cidgateḥ .
pratibimbo lagatyeva sarvasmṛtimayo hyalam
||25||ādāveva hi notpannaṃ dṛśyaṃ nāstyeva cetsvayam .
draṣṭurdṛśyasvabhāvatvāttatsaṃbhavati muktatā
||26||tasmādasaṃbhavanmuktermama protsārya yuktibhiḥ .
atyantāsaṃbhavo yāvatkathayātmavidāṃ vara
||27||śrīvasiṣṭha uvāca .
asadeva sadā bhāti jagatsarvātmakaṃ yathā .
śrṛṇvahaṃ kathayā rāma dīrghayā kathayāmi te
||28||vyavasāyakathāvākyairyāvattatrānuvarṇitam .
na viśrāmyati te tāvaddhṛdi pāṃsuryathā hrade
||29||atyantābhāvamasyāstvaṃ jagatsargabhramasthiteḥ .
buddhaikadhyānaniṣṭhātmā vyavahāraṃ kariṣyasi
||30||bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmacalācalāḥ .
dṛśastvāṃ vedhayiṣyanti na mahādrimiveṣavaḥ
||31||sa eṣo'styeka evātmā na dvitīyāsti kalpanā .
jagadatra yathotpannaṃ tatte vakṣyāmi rāghava
||32||tasmādimāni sakalāni vijṛmbhitāni
so'pīdamaṅga sakalāsakalaṃ mahātmā .
rūpāvalokanamanomananaprakārā
kārāspadaṃ svayamudeti vilīyate ca
||33||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe paramārthavarṇanaṃ nāmaikādaśaḥ sargaḥ .. 11 ..