मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 110

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 110

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīvasiṣṭha uvāca .

paramātkāraṇādādau ciccetyapadapātinī .

kalanāpadamāsādya kalā kalilatāṃ gatā

||1||

asatsveva vimoheṣu rāmaivaṃprāyavṛttiṣu .

ghaneṣu tucchatāmetya cirāya parimūrcchati

||2||

asadeva manovṛttirmlānā vistārayatyalam.

duḥkhaṃ doṣasahasreṇa vetālāniva bālikā

||3||

sadeva hi mahāduḥkhamasattāṃ nayati kṣaṇāt .

niṣkalaṅkā manovṛttirandhakāramivārkaruk

||4||

nayatyabhyāśatāṃ dūraṃ dūramabhyāśatāṃ nayet .

mano valgati bhūteṣu bālo bālakhageṣviva

||5||

abhayaṃ bhayamajñasya cetaso vāsanāvataḥ .

dūrato mugdhapānthasya sthāṇuryāti piśācatām

||6||

śatrutvaṃ śaṅkate mitre kalaṅkamalinaṃ manaḥ .

madāviṣṭamatirjanturbhramatpaśyati bhūtalam

||7||

paryākule hi manasi śaśino jāyate'śaniḥ .

amṛtaṃ viṣabhāvena bhuktaṃ yāti viṣakriyām

||8||

surapattananirmāṇamasatsadiva paśyati .

vāsanāvalitaṃ cetaḥ svapnavajjāgradeva hi

||9||

mohaikakāraṇaṃ jantormanaso vāsanolvaṇā .

utkhātavyā prayatnena mūlocchedena saiva ca

||10||

vāsanāvāgurākṛṣṭo manohariṇako nṛṇām .

parāṃ vivaśatāmeti saṃsāravanagulmake

||11||

yena cchinnā vicāreṇa jīvasya jñeyavāsanā .

nirabhrasyeva sūryasya tasyāloko virājate

||12||

atastvaṃ mana evedaṃ naraṃ viddhi na dehakam .

jaḍo deho manaścātra na jaḍaṃ nājaḍaṃ viduḥ

||13||

yatkṛtaṃ manasā tāta tatkṛtaṃ viddhi rāghava .

yattyaktaṃ manasā tāvattattyaktaṃ viddhi cānagha

||14||

manomātraṃ jagatkṛtsnaṃ manaḥ paryantamaṇḍalam .

mano vyoma mano bhūmirmano vāyurmano mahān

||15||

mano yadi padārthe tu tadbhāvena na yojayet .

tataḥ sūryodaye'pyete na prakāśāḥ kadācana

||16||

mano mohamupādatte yasyāsau mūḍha ucyate .

śarīre mohamāpanne na śavo mūḍha ucyate

||17||

manaḥ paśya bhavatyakṣi śrṛṇvacchravaṇatāṃ gatam .

tvagbhāvaṃ sparśanādeti ghrāṇatāmeti jighraṇāt

||18||

rasanādrasatāmeti vicitrāstatra vṛttiṣu .

nāṭake nūṭavaddehe mana evānuvartate

||19||

laghu dīrghaṃ karotyeva satye'sattāṃ prayacchati .

kaṭutāṃ nayati svādu ripuṃ nayati mitratām

||20||

ya eva pratibhāso'sya cetaso vṛttivartinaḥ .

tatastadeva pratyakṣaṃ tathātrānubhavādiha

||21||

pratibhāsavaśādeva svapnākulitacetasaḥ .

hariścandrasya saṃpannā rātrirdvādaśavārṣikī

||22||

cittānubhāvavaśato muhūrtatve gataṃ yugam .

indradyumnasya vairiñcyapurābhyantaravartinaḥ

||23||

manojñayā manovṛttyā sukhatāṃ yāti rauravam .

prātaḥprāptavyarājyasya subaddhasyeva bandhanam

||24||

jite manasi sarvaiva vijitā cendriyāvaliḥ .

śīryate ca yathā tantau dagdhe mauktikamālikā

||25||

sarvatra sthitayā svaccharūpayā nirvikārayā .

samayā sūkṣmayā nityaṃ cicchaktyā sākṣibhūtayā

||26||

sarvabhāvānugatayā na cetyārthavibhinnayā .

rāmātmasattayā mūkamapi dehasamaṃ jaḍam

||27||

mano'ntaścalati vyarthaṃ mananaiṣaṇamuhyayā .

bahirgirisaridvyomasamudrapuralīlayā

||28||

jāgraccābhimataṃ vastu nayatyamṛtamṛṣṭatām .

anīhitaṃ ca viṣatāṃ nayatyamṛtamapyalam

||29||

amṛṣṭasarvabhāvānāmalamātmacamatkṛtim .

manaḥ svābhimatākāraṃ rūpaṃ sṛjati vastuṣu

||30||

spandeṣu vāyutāmeti prakāśeṣu prakāśatām .

draveṣu dravatāmeti cicchaktisphuritaṃ manaḥ

||31||

pṛthvyāṃ kaṭhinatāmeti śūnyatāṃ śūnyadṛṣṭiṣu .

sarvatrecchāsthitiṃ yāti cicchaktisphuritaṃ manaḥ

||32||

śuklaṃ kṛṣṇīkarotyeva kṛṣṇaṃ nayati śuklatām .

vinaiva deśakālābhyāṃ śaktiṃ paśyāsya cetasaḥ

||33||

manasyanyatra saṃsakte carvitasyāpi jihvayā .

bhojanasyāpi mṛṣṭasya na svādo'syānubhūyate

||34||

yaccittadṛṣṭaṃ taddṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadalokitam .

andhakāre yathā rūpamindriyaṃ nirmitaṃ tathā

||35||

indriyeṇa mano dehi manasendriyamunmanaḥ .

indriyāṇi prasūtāni manaso nendriyānmanaḥ

||36||

atyantabhinnayoraikyaṃ yeṣāṃ cittaśarīrayoḥ .

jñātajñeyā mahātmāno manasyāste supaṇḍitāḥ

||37||

kusumollāsidhammillā helācalitalocanā .

kāṣṭhakuḍyopamāṅgeṣu lagnāpyamanaso'ṅganā

||38||

manasyanyatra saṃsakte vītarāgeṇa kānane .

kravyādacarvito'ṅkasthaḥ svakaro'pi na lakṣitaḥ

||39||

sukhīkartuṃ suduḥkhāni duḥkhīkartuṃ sukhāni ca .

sukhenaivāśu yujyante manaso'tiśayā muneḥ

||40||

manasyanyatra saṃsakte kathyamānāpi yatnataḥ .

latā paraśukṛtteva kathā vicchidyate bata

||41||

manasyadritaṭārūḍhe gṛhasthenāpi jantunā .

śubhrābhrakandarabhrāntiduḥkhaṃ samanubhūyate

||42||

manasyullasite svapne hṛdyeva puraparvatāḥ .

ākāśa iva vistīrṇe dṛśyante nirmitāḥ kṣamāḥ

||43||

mano vilulite svapne hṛdyevādripurāvalim .

tanoti calitāmbhodhirvīcīcayamivātmani

||44||

antarabdhijalādyadvattaraṅgāpīḍavīcayaḥ .

dehāntarmanasastadvatsvapnādripurarājayaḥ

||45||

aṅkurasya yathā patralatāpuṣpaphalaśriyaḥ .

manaso'sya tathā jāgratsvapnavibhramabhūmayaḥ

||46||

vyatiriktā yathā hemno na hemavanitā tathā .

jāgratsvapnakriyālakṣmīrvyatiriktā na cetasaḥ

||47||

dhārākaṇormiphenaśrīryathā saṃlakṣyate'mbhasaḥ .

tathā vicitravibhavā nānāteyaṃ hi cetasaḥ

||48||

svacittavṛttireveha jāgratsvapnadṛśoditam .

rasāveśādupādatte śailūṣa iva bhūmikām

||49||

caṇḍālatvaṃ hi lavaṇe pratibhāsavaśādyathā .

tathedaṃ jagadābhogi mano mananamātrakam

||50||

yadyatsaṃvedyate kiṃcittena tenāśu bhūyate .

mano manananirmāṇaṃ yathecchasi tathā kuru

||51||

nānāpurasaricchailarūpatāmetya dehinām .

tanotyantaḥsthamevedaṃ jāgratsvapnamayaṃ manaḥ

||52||

suratvāddaityatāmetya nāgatvānnagatāmapi .

pratibhāsavaśāccittamāpannaṃ lavaṇo yathā

||53||

naratvādeti nārītvaṃ pitṛtvātputratāṃ gataḥ .

yathā kṣipraṃ prati naraḥ svasaṃkalpāttathā manaḥ

||54||

saṃkalpataḥ pramriyate saṃkalpājjāyate punaḥ .

manaścirantanābhyastājjīvatāmetyanākṛti

||55||

mano mananasaṃmūḍhamūḍhavāsanamātatam .

saṃkalpādyonimāyāti sukhaduḥkhe bhayābhaye

||56||

sukhaṃ duḥkhaṃ ca manasi tile tailamiva sthitam .

taddeśakālavaśato ghanaṃ vā tanu vā bhavet

||57||

tailaṃ tilasya cākrāntyā sphuṭatāmeti śāśvatīm .

cetaso mananāsaṃgādghanībhūte sukhāsukhe

||58||

deśakālābhidhānena rāma saṃkalpa eva hi .

kathyate tadvaśādyasmāddeśakālau sthitiṃ gatau

||59||

praśāmyatyullasatyeti yāti nandati valgati .

manaḥśarīrasaṃkalpe phalite na śarīrakam

||60||

nānāsphārasamullāsaiḥ svasaṃkalpopakalpitaiḥ .

mano valgati dehe'sminsādhvīvāntaḥpurājire

||61||

cāpale prasarastasmādantaryena nadīyate .

manovilayamādatte tasyālāna iva dvipaḥ

||62||

na spandate mano yasya śastrastambha ivottamaḥ .

sadvastuto'sau puruṣaḥ śiṣṭāḥ kardamakīṭakāḥ

||63||

yasyācapalatāṃ yātaṃ mana ekatra saṃsthitam .

anuttamapadenāsau dhyānenānugato'nagha

||64||

saṃyamānmanasaḥ śāntimeti saṃsāravibhramaḥ .

mandare'spandatāṃ yāte yathā kṣīramahārṇavaḥ

||65||

mānasyo vṛttayo yā yā bhogasaṃkalpavibhrabhaiḥ .

saṃsāraviṣavṛkṣasya tā evāṅkurayonayaḥ

||66||

cittaṃ calatkuvalayaṃ valayanta ete

mūḍhā mahājaḍajave madamohamandāḥ .

āvartavartini vilūnaviśīrṇacintā-

cakrabhrame puruṣadurbhramarāḥ patanti

||67||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittavarṇanaṃ nāma daśottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 110 ..