Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
paramātkāraṇādādau ciccetyapadapātinī .
kalanāpadamāsādya kalā kalilatāṃ gatā
||1||asatsveva vimoheṣu rāmaivaṃprāyavṛttiṣu .
ghaneṣu tucchatāmetya cirāya parimūrcchati
||2||asadeva manovṛttirmlānā vistārayatyalam.
duḥkhaṃ doṣasahasreṇa vetālāniva bālikā
||3||sadeva hi mahāduḥkhamasattāṃ nayati kṣaṇāt .
niṣkalaṅkā manovṛttirandhakāramivārkaruk
||4||nayatyabhyāśatāṃ dūraṃ dūramabhyāśatāṃ nayet .
mano valgati bhūteṣu bālo bālakhageṣviva
||5||abhayaṃ bhayamajñasya cetaso vāsanāvataḥ .
dūrato mugdhapānthasya sthāṇuryāti piśācatām
||6||śatrutvaṃ śaṅkate mitre kalaṅkamalinaṃ manaḥ .
madāviṣṭamatirjanturbhramatpaśyati bhūtalam
||7||paryākule hi manasi śaśino jāyate'śaniḥ .
amṛtaṃ viṣabhāvena bhuktaṃ yāti viṣakriyām
||8||surapattananirmāṇamasatsadiva paśyati .
vāsanāvalitaṃ cetaḥ svapnavajjāgradeva hi
||9||mohaikakāraṇaṃ jantormanaso vāsanolvaṇā .
utkhātavyā prayatnena mūlocchedena saiva ca
||10||vāsanāvāgurākṛṣṭo manohariṇako nṛṇām .
parāṃ vivaśatāmeti saṃsāravanagulmake
||11||yena cchinnā vicāreṇa jīvasya jñeyavāsanā .
nirabhrasyeva sūryasya tasyāloko virājate
||12||atastvaṃ mana evedaṃ naraṃ viddhi na dehakam .
jaḍo deho manaścātra na jaḍaṃ nājaḍaṃ viduḥ
||13||yatkṛtaṃ manasā tāta tatkṛtaṃ viddhi rāghava .
yattyaktaṃ manasā tāvattattyaktaṃ viddhi cānagha
||14||manomātraṃ jagatkṛtsnaṃ manaḥ paryantamaṇḍalam .
mano vyoma mano bhūmirmano vāyurmano mahān
||15||mano yadi padārthe tu tadbhāvena na yojayet .
tataḥ sūryodaye'pyete na prakāśāḥ kadācana
||16||mano mohamupādatte yasyāsau mūḍha ucyate .
śarīre mohamāpanne na śavo mūḍha ucyate
||17||manaḥ paśya bhavatyakṣi śrṛṇvacchravaṇatāṃ gatam .
tvagbhāvaṃ sparśanādeti ghrāṇatāmeti jighraṇāt
||18||rasanādrasatāmeti vicitrāstatra vṛttiṣu .
nāṭake nūṭavaddehe mana evānuvartate
||19||laghu dīrghaṃ karotyeva satye'sattāṃ prayacchati .
kaṭutāṃ nayati svādu ripuṃ nayati mitratām
||20||ya eva pratibhāso'sya cetaso vṛttivartinaḥ .
tatastadeva pratyakṣaṃ tathātrānubhavādiha
||21||pratibhāsavaśādeva svapnākulitacetasaḥ .
hariścandrasya saṃpannā rātrirdvādaśavārṣikī
||22||cittānubhāvavaśato muhūrtatve gataṃ yugam .
indradyumnasya vairiñcyapurābhyantaravartinaḥ
||23||manojñayā manovṛttyā sukhatāṃ yāti rauravam .
prātaḥprāptavyarājyasya subaddhasyeva bandhanam
||24||jite manasi sarvaiva vijitā cendriyāvaliḥ .
śīryate ca yathā tantau dagdhe mauktikamālikā
||25||sarvatra sthitayā svaccharūpayā nirvikārayā .
samayā sūkṣmayā nityaṃ cicchaktyā sākṣibhūtayā
||26||sarvabhāvānugatayā na cetyārthavibhinnayā .
rāmātmasattayā mūkamapi dehasamaṃ jaḍam
||27||mano'ntaścalati vyarthaṃ mananaiṣaṇamuhyayā .
bahirgirisaridvyomasamudrapuralīlayā
||28||jāgraccābhimataṃ vastu nayatyamṛtamṛṣṭatām .
anīhitaṃ ca viṣatāṃ nayatyamṛtamapyalam
||29||amṛṣṭasarvabhāvānāmalamātmacamatkṛtim .
manaḥ svābhimatākāraṃ rūpaṃ sṛjati vastuṣu
||30||spandeṣu vāyutāmeti prakāśeṣu prakāśatām .
draveṣu dravatāmeti cicchaktisphuritaṃ manaḥ
||31||pṛthvyāṃ kaṭhinatāmeti śūnyatāṃ śūnyadṛṣṭiṣu .
sarvatrecchāsthitiṃ yāti cicchaktisphuritaṃ manaḥ
||32||śuklaṃ kṛṣṇīkarotyeva kṛṣṇaṃ nayati śuklatām .
vinaiva deśakālābhyāṃ śaktiṃ paśyāsya cetasaḥ
||33||manasyanyatra saṃsakte carvitasyāpi jihvayā .
bhojanasyāpi mṛṣṭasya na svādo'syānubhūyate
||34||yaccittadṛṣṭaṃ taddṛṣṭaṃ na dṛṣṭaṃ tadalokitam .
andhakāre yathā rūpamindriyaṃ nirmitaṃ tathā
||35||indriyeṇa mano dehi manasendriyamunmanaḥ .
indriyāṇi prasūtāni manaso nendriyānmanaḥ
||36||atyantabhinnayoraikyaṃ yeṣāṃ cittaśarīrayoḥ .
jñātajñeyā mahātmāno manasyāste supaṇḍitāḥ
||37||kusumollāsidhammillā helācalitalocanā .
kāṣṭhakuḍyopamāṅgeṣu lagnāpyamanaso'ṅganā
||38||manasyanyatra saṃsakte vītarāgeṇa kānane .
kravyādacarvito'ṅkasthaḥ svakaro'pi na lakṣitaḥ
||39||sukhīkartuṃ suduḥkhāni duḥkhīkartuṃ sukhāni ca .
sukhenaivāśu yujyante manaso'tiśayā muneḥ
||40||manasyanyatra saṃsakte kathyamānāpi yatnataḥ .
latā paraśukṛtteva kathā vicchidyate bata
||41||manasyadritaṭārūḍhe gṛhasthenāpi jantunā .
śubhrābhrakandarabhrāntiduḥkhaṃ samanubhūyate
||42||manasyullasite svapne hṛdyeva puraparvatāḥ .
ākāśa iva vistīrṇe dṛśyante nirmitāḥ kṣamāḥ
||43||mano vilulite svapne hṛdyevādripurāvalim .
tanoti calitāmbhodhirvīcīcayamivātmani
||44||antarabdhijalādyadvattaraṅgāpīḍavīcayaḥ .
dehāntarmanasastadvatsvapnādripurarājayaḥ
||45||aṅkurasya yathā patralatāpuṣpaphalaśriyaḥ .
manaso'sya tathā jāgratsvapnavibhramabhūmayaḥ
||46||vyatiriktā yathā hemno na hemavanitā tathā .
jāgratsvapnakriyālakṣmīrvyatiriktā na cetasaḥ
||47||dhārākaṇormiphenaśrīryathā saṃlakṣyate'mbhasaḥ .
tathā vicitravibhavā nānāteyaṃ hi cetasaḥ
||48||svacittavṛttireveha jāgratsvapnadṛśoditam .
rasāveśādupādatte śailūṣa iva bhūmikām
||49||caṇḍālatvaṃ hi lavaṇe pratibhāsavaśādyathā .
tathedaṃ jagadābhogi mano mananamātrakam
||50||yadyatsaṃvedyate kiṃcittena tenāśu bhūyate .
mano manananirmāṇaṃ yathecchasi tathā kuru
||51||nānāpurasaricchailarūpatāmetya dehinām .
tanotyantaḥsthamevedaṃ jāgratsvapnamayaṃ manaḥ
||52||suratvāddaityatāmetya nāgatvānnagatāmapi .
pratibhāsavaśāccittamāpannaṃ lavaṇo yathā
||53||naratvādeti nārītvaṃ pitṛtvātputratāṃ gataḥ .
yathā kṣipraṃ prati naraḥ svasaṃkalpāttathā manaḥ
||54||saṃkalpataḥ pramriyate saṃkalpājjāyate punaḥ .
manaścirantanābhyastājjīvatāmetyanākṛti
||55||mano mananasaṃmūḍhamūḍhavāsanamātatam .
saṃkalpādyonimāyāti sukhaduḥkhe bhayābhaye
||56||sukhaṃ duḥkhaṃ ca manasi tile tailamiva sthitam .
taddeśakālavaśato ghanaṃ vā tanu vā bhavet
||57||tailaṃ tilasya cākrāntyā sphuṭatāmeti śāśvatīm .
cetaso mananāsaṃgādghanībhūte sukhāsukhe
||58||deśakālābhidhānena rāma saṃkalpa eva hi .
kathyate tadvaśādyasmāddeśakālau sthitiṃ gatau
||59||praśāmyatyullasatyeti yāti nandati valgati .
manaḥśarīrasaṃkalpe phalite na śarīrakam
||60||nānāsphārasamullāsaiḥ svasaṃkalpopakalpitaiḥ .
mano valgati dehe'sminsādhvīvāntaḥpurājire
||61||cāpale prasarastasmādantaryena nadīyate .
manovilayamādatte tasyālāna iva dvipaḥ
||62||na spandate mano yasya śastrastambha ivottamaḥ .
sadvastuto'sau puruṣaḥ śiṣṭāḥ kardamakīṭakāḥ
||63||yasyācapalatāṃ yātaṃ mana ekatra saṃsthitam .
anuttamapadenāsau dhyānenānugato'nagha
||64||saṃyamānmanasaḥ śāntimeti saṃsāravibhramaḥ .
mandare'spandatāṃ yāte yathā kṣīramahārṇavaḥ
||65||mānasyo vṛttayo yā yā bhogasaṃkalpavibhrabhaiḥ .
saṃsāraviṣavṛkṣasya tā evāṅkurayonayaḥ
||66||cittaṃ calatkuvalayaṃ valayanta ete
mūḍhā mahājaḍajave madamohamandāḥ .
āvartavartini vilūnaviśīrṇacintā-
cakrabhrame puruṣadurbhramarāḥ patanti
||67||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāyeṣūtpattiprakaraṇe cittacikitsāpūrvakaṃ cittavarṇanaṃ nāma daśottaraśatatamaḥ sargaḥ .. 110 ..