Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tasmin giritaṭe grāme tasya maṇḍapakoṭare .
antardhimāśvāyayatustatrasthe eva te striyau
||1||asmākaṃ vanadevībhyāṃ prasādaḥ kṛta ityatha .
śāntaduḥkhe gṛhajane svavyāpārapare sthite
||2||maṇḍapākāśasaṃlīnāṃ līlāmāha sarasvatī .
vyomarūpā vyomarūpāṃ smayāttūṣṇīmiva sthitām
||3||saṃkalpasvapnayoryeṣāṃ yatra saṃkathanaṃ mithaḥ .
yathehārthakriyāṃ dhatte tayoḥ sā saṃkathā tathā
||4||pṛthvyādināḍīprāṇādiṛte'pyabhyuditā tayoḥ .
sā saṃkathanasaṃvittiḥ svapnasaṃkalpayoriva
||5||śrīsarasvatyuvāca .
jñeyaṃ jñātamaśeṣeṇa dṛṣṭādṛṣṭārthasaṃvidaḥ .
īdṛśīyaṃ brahmasattā kimanyadvada pṛcchasi
||6||līlovāca .
mṛtasya bharturjovo'sau yatra rājyaṃ karoti me .
tatrāhaṃ kiṃ na taddṛṣṭā dṛṣṭāsmīha sutena kim
||7||śrīsarasvatyuvāca .
abhyāsena vinā vatse tadā te dvaitaniścayaḥ .
nūnamastaṃgato nābhūnniḥśeṣaṃ varavarṇini
||8||advaitaṃ yo na yāto'sau kathamadvaitakarmabhiḥ .
yujyate tāpasaṃsthasya cchāyāṅgānubhavaḥ kutaḥ
||9||līlāsmīti vinābhyāsaṃ tava nāstagato'bhavat .
yadā bhāvastadā satyasaṃkalpatvamabhūnna te
||10||adyāsi satyasaṃkalpā saṃpannā tena māṃ sutaḥ .
sapaśyatvityabhimataṃ phalitaṃ tava sundari
||11||idānīṃ tasya bhartustvaṃ samīpaṃ yadi gacchasi .
tattena vyavahāraste pūrvavatsaṃpravartate
||12||līlovāca .
ihaiva mandirākāśe patirvipro mamābhavat .
ihaiva sa mṛto bhūtvā saṃpanno vasudhādhipaḥ
||13||ihaiva tasya saṃsāre tasminbhūmaṇḍalāntare .
rājadhānīpure tasminpurandhryasmi vyavasthitā
||14||ihaivāntaḥpure tasminsa mṛto mama bhūpatiḥ .
ihaivāntaḥpurākāśe tasminneva pure nṛpaḥ
||15||saṃpanno vasudhāpīṭhe nānājanapadeśvaraḥ .
sarvārjavajavībhāva ihaivaivaṃ vyavasthitaḥ
||16||asminneva gṛhākāśe sarvā brahmāṇḍabhūmayaḥ .
sthitāḥ samudgake manye yathāntaḥ sarṣapotkarāḥ
||17||sadā'dūramahaṃ manye tadbharturmama maṇḍalam .
kvacitpārśve sthitamiha yathā paśyāmi tatkuru
||18||śrīdevyuvāca .
bhūtalārundhatisute bhartārastava saṃprati .
trayo nāmāthavābhūvanbahavaḥ śatasaṃmatāḥ
||19||nedīyasāṃ trayāṇāṃ tu dvijaste bhasmatāṃ gataḥ .
rājā mālyāntaragataḥ saṃsthito'ntaḥpure śavaḥ
||20||saṃsāramaṇḍale hyasmiṃstṛtīyo vasudhādhipaḥ .
mahāsaṃsārajaladhiṃ patito bhramamāgataḥ
||21||bhogakallolakalanāvikalo malacetanaḥ .
jāḍyajarjaracidvṛttiḥ saṃsārāmbhodhikacchapaḥ
||22||citrāṇi rājakāryāṇi kurvannapyākulānyapi .
suptaḥ sthito jaḍatayā na jāgarti bhavabhrame
||23||īśvaro'hamahaṃ bhogī siddho'haṃ balavānsukhī .
ityanarthamahārajvā valito vaśatāṃ gataḥ
||24||tatkasya vada bhartustvāṃ samīpaṃ varavarṇini .
vātyā vanāntaraṃ gandhalekhāmiva vanānnaye
||25||anya eva hi saṃsāraḥ so'nyo brahmāṇḍamaṇḍapaḥ .
anyā eva tatā vatse vyavahāraparamparāḥ
||26||saṃsāramaṇḍalānīha tāni pārśve sthitānyapi .
dūraṃ yojanakoṭīnāṃ koṭayasteṣvihāntaram
||27||ākāśamātrameteṣāmidaṃ paśya vapuḥ punaḥ .
merumandarakoṭīnāṃ koṭayasteṣvavasthitāḥ
||28||paramāṇau paramāṇau sarvavargānirargalam .
mahāciteḥ sphurantyarkarucīva trasareṇavaḥ
||29||mahārambhagurūṇyevamapi brahmāṇḍakāni hi .
tulayā dhānakāmātramapi tāni bhavanti no
||30||nānāratnāmaloddyoto vanavadbhāti khe yathā .
pṛthvyādibhūtarahitā jagaccidbhāti cintayā
||31||,
kacati jñaptirevedaṃ jagadityādi nātmani .
natu pṛthvyādi saṃpannaṃ sargādāveva kiṃcana
||32||yathā taraṅgaḥ sarasi bhūtvā bhūtvā punarbhavet .
vicitrākārakālāṅgadeśājñaptāvalaṃ tathā
||33||līlovāca .
evametajjaganmātarmayā smṛtamihādhunā .
mamedaṃ rājasaṃ janma na tamo na ca sāttvikam
||34||brahmaṇastvavatīrṇāyā aṣṭau janmaśatāni me .
nānāyonīnyatītāni paśyāmīvādhunā punaḥ
||35||saṃsāramaṇḍale devi kasmiṃścidabhavaṃ purā .
lokāntarābjabhramarī vidyādharavarāṅganā
||36||durvāsanākaluṣitā tato'haṃ mānuṣī sthitā .
saṃsāramaṇḍale'nyasminpannageśvarakāminī
||37||kadambakundajambīrakarañjavanavāsinī .
patrāmbaradharā śyāmā śabaryahamathābhavam
||38||vanavāsanayā mugdhā saṃpannāhamathoddhatā .
gulucchanayanā patrahastā vanavilāsinī
||39||puṇyāśramalatā sāhaṃ munisaṅgapavitritā .
vanāgnidagdhā tasyaiva kanyābhūvaṃ mahāmuneḥ
||40||astrītvaphaladātṝṇāṃ karmaṇāṃ pariṇāmataḥ .
rājāhamabhavaṃ śrīmānsurāṣṭreṣu samāḥ śatam
||41||tālīnāṃ talakaccheṣu rājaduṣkṛtadoṣataḥ .
nakulī navavarṣāṇi kuṣṭhanaṣṭāṅgikābhavam
||42||varṣāṇyaṣṭau surāṣṭreṣu devi gotvaṃ kṛtaṃ mayā .
mohāddurjanaduṣṭājñabālagopālalīlayā
||43||vihaṃgyā vairavinyastā vāgurā vipināvanau .
kleśena mahatā cchinnā adhamā vāsanā iva
||44||karṇikākroḍaśayyāsu viśrāntamalinā saha .
padmakuḍmalakośeṣu bhuktakiṃjalkayā rahaḥ
||45||bhrāntamuttuṅgaśṛṅgāsu hariṇyā hārinetrayā .
vanasthalīṣu ramyāsu kirātāhatamarmayā
||46||dṛṣṭaṃ naṣṭāsu dikṣvabdhikallolairuhyamānayā .
matsyāmbukacchapācchoḍe moghamānanatāḍanam
||47||pītaṃ carmaṇvatītīre gāyantyā madhurasvaram .
pulindyā suratānteṣu nālikerarasāsavam
||48||sārasīsarasālinyā sītkāramadhurasvaram .
sārasaḥ surataiḥ svairaṃ sāmantaścārurañjitaḥ
||49||tālītamālakuñjeṣu taralānananetrayā .
kṣībaprekṣaṇavikṣobhaiḥ kṛtaṃ kāntāvalokanam
||50||kanakasyandasaṃdohasundarairaṅgapañjaraiḥ .
svarge'psarombujinyāśu toṣitāḥ suraṣaṭpadāḥ
||51||maṇikāñcanamāṇikyamuktānikarabhūtale .
kalpadrumavane merau yūnā saha rataṃ kṛtam
||52||kallolākulakacchāsu lasadgucchalatāsu ca .
velāvanaguhāsvabdheściraṃ kūrmatayā sthitam
||53||tarattārataraṅgāsu dolanaṃ sarasālinām .
calacchadapaṭālīṣu rājahaṃsyaṃ mayā kṛtam
||54||śālmalīdalalolānāmāndolanadaridratām .
maśakasya mayālokya dīnaṃ maśakayā smitam
||55||tarattārataraṅgāsu cañcadvīcyagracumbanaiḥ .
bhrāntaṃ śailasravantīṣu jalavañjulalīlayā
||56||gandhamādanamandāramandire madanāturā .
pātitāḥ pādayoḥ pūrvaṃ vidyādharakumārakāḥ
||57||karṇikarpūrapūreṣu talpeṣu vyasanāturā .
ciraṃ vilulitāsmīndubimbeṣviva śaśiprabhā
||58||yoniṣvanekavidhaduḥkhaśatānvitāsu bhrāntaṃ mayonnamanasannamanākulātmā .
saṃsāradīrghasaritaścalayā laharyā durvāravātahariṇīsaraṇakrameṇa
||59||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe janmāntaravarṇanaṃ nāma saptaviṃśaḥ sargaḥ .. 27 ..