मुख्यं गम्यताम्

Try searching

Quick links

Crawlable search page

Yoga Vāsiṣṭham — Utpattiprakaraṇam — Sarga 54

3
Yoga Vāsiṣṭham · Utpattiprakaraṇam · 54

Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma

śrīdevyuvāca .

tasmādye vedyavettāro ye vā dharmaṃ paraṃ śritāḥ .

ātivāhikalokāṃste prāpnuvantīha netare

||1||

ādhibhautikadehatvaṃ mithyābhramamayātmakam .

kathaṃ satye sthitiṃ yāti cchāyāste kathamātape

||2||

līlā viditavedyā no paramaṃ dharmamāśritā .

kevalaṃ tena sā bhartuḥ kalpitaṃ nagaraṃ gatā

||3||

prabuddhalīlovāca .

evameṣā prayātā'stu bhartā paśya mamāmbike .

pravṛttaḥ prāṇasaṃtyāge kartavyaṃ kimihādhunā ..

bhāvābhāveṣu bhāvānāṃ kathaṃ niyatirāgatā .

kathaṃ bhūyo'pyaniyatirmṛtijanmādisūcitā

||5||

kathaṃ svabhāvasaṃsiddhiḥ kathaṃ sattā padārthagā .

kathamagnyādipūṣṇatvaṃ pṛthvyādau sthiratā katham

||6||

himādiṣu kathaṃ śaityaṃ kā sattā kālakhādiṣu .

bhāvābhāvagrahotsargasthūlasūkṣmadṛśaḥ katham

||7||

kathamatyantamucchrāyaṃ tṛṇagulmanarādikam .

vastu nāyātyaniṣṭe'pi sthite svocchrāyakāraṇe

||8||

śrīdevyuvāca .

mahāpralayasaṃpattau sarvārthāstamaye sati .

anantākāśamāśāntaṃ sadbrahmaivāvatiṣṭhate

||9||

taccidrūpatayā tejaḥkaṇo'hamiti cetati .

svapne saṃvidyathā hi tvamākāśagamanādi ca

||10||

tejaḥkaṇo'sau sthūlatvamātmanātmani vindati .

asatyameva satyābhaṃ brahmāṇḍaṃ tadidaṃ smṛtam

||11||

tatrāntarbrahma tadvetti brahmāyamahamityatha .

manorājyaṃ sa kurute svātmaivaṃ tadidaṃ jagat

||12||

tasminprathamataḥ sarge yā yathā yatra saṃvidaḥ .

kacitāstāstathā tatra sthitā adyāpi niścalāḥ

||13||

yadyathā sphuritaṃ cittaṃ tattathā hyātmacidbhavet .

svayamevāniyamatastattatsyānneha kiṃcana

||14||

na ca nāma nakiṃcittvaṃ yujyate viśvarūpiṇaḥ .

tyaktvā samastasaṃsthānaṃ hema tiṣṭhati vai katham

||15||

sargādau svayamevāntaścidyathā kacitātmani .

himāgnyāditayādyāpi sā tathāste svasattayā

||16||

tasmātsvasattāsaṃtyāgaḥ sataḥ kartuṃ na yujyate .

yadā cidāste teneyaṃ niyatirna vinaśyati

||17||

yadyathā kacitaṃ yatra vyomarūpyapi pārthivam .

sargādau tasya calitumadyayāvanna yujyate

||18||

yā yathā citprakacitā pratipakṣavidaṃ vinā .

na sā tataḥ pracalati vedanābhyāsataḥ svayam

||19||

jagadādāvanutpannaṃ yaccedamanubhūyate .

tatsaṃvidvyomakacanaṃ svapnastrīsurataṃ yathā

||20||

asatyameva satyābhaṃ pratibhānamidaṃ sthitam .

iti svabhāvasaṃpattiriti bhūtānubhūtayaḥ

||21||

sargādau yā yathā rūḍhā saṃvitkacanasaṃtatiḥ .

sādyāpyacalitānyena sthitā niyatirucyate

||22||

gṛhītavyomasaṃvitticidvyoma vyomatāṃ gatam .

gṛhītakālatāsaṃviccinnabhaḥ kālatāṃ gatam

||23||

gṛhītajalasaṃvitticidvyoma vārivatsthitam .

svapne yathā hi puruṣaḥ paśyatyātmani vāritām

||24||

svapnacitsaṃvidābhāti bhavatyeṣā yathāsthitā .

ciccamatkāracāturyādasadetatsamūhate

||25||

khatvaṃ jalatvamurvītvamagnivāyutvamapyasat .

vettyantaḥ svapnasaṃkalpadhyāneṣviva citiḥ svayam

||26||

maraṇānantaraṃ karmaphalānubhavanakramam .

sarvasaṃdehaśāntyarthaṃ mṛtiśreyaskaraṃ śrṛṇu

||27||

rūḍhādisarge niyatiryaikadvitricatuḥśatā .

pūrvādiṣvāyuṣaḥ puṃsāṃ tasyā me niyatiṃ śrṛṇu

||28||

deśakālakriyādravyaśuddhyaśuddhī svakarmaṇām .

nyūnatve cādhikatve ca nṛṇāṃ kāraṇamāyuṣaḥ

||29||

svakarmadharme hrasati hasatyāyurnṛṇāmiha .

vṛddhe vṛddhimupāyāti samameva bhavetsame

||30||

bālamṛtyupradairbālo yuvā yauvanamṛtyudaiḥ .

vṛddhamṛtyupradairvṛddhaḥ karmabhirmṛtimṛcchati

||31||

yo yathāśāstramārabdhaṃ svadharmanumatiṣṭhati .

bhājanaṃ bhavati śrīmānsa yathāśāstramāyuṣaḥ

||32||

evaṃ karmānusāreṇa janturantyāṃ daśāmitaḥ .

bhavantyantaṃ gatavato dṛṅmarmacchedavedanāḥ

||33||

prabuddhalīlovāca .

maraṇaṃ me samāsena kathayendusamānane . kiṃ sukhaṃ maraṇaṃ kiṃ vā duḥkhaṃ mṛtvā ca kiṃ bhavet ..

śrīdevyuvāca .

trividhāḥ puruṣāḥ santi dehasyānte mumūrṣavaḥ .

mūrkho'tha dhāraṇābhyāsī yuktimānpuruṣastathā

||35||

abhyasya dhāraṇāniṣṭho dehaṃ tyaktvā yathāsukham .

prayāti dhāraṇābhyāsī yuktiyuktastathaiva ca

||36||

dhāraṇā yasya nābhyāsaṃ prāptā naiva ca yuktimān .

mūrkhaḥ svamṛtikāle'sau duḥkhametyavaśāśayaḥ

||37||

vāsanāveśavaivaśyaṃ bhāvayanviṣayāśayaḥ .

dīnatāṃ paramāmeti parilūnamivāmbujam

||38||

aśāstrasaṃskṛtamatirasajjanaparāyaṇaḥ .

mṛtāvanubhavatyantardāhamagnāviva cyutaḥ

||39||

yadā ghargharakaṇṭhatvaṃ vairūpyaṃ dṛṣṭivarṇajam .

gacchatyeṣo'vivekātmā tadā bhavati dīnadhīḥ

||40||

paramāndhyamanāloko divāpyuditatārakaḥ .

sābhradigmaṇḍalābhogo ghanamecakitāmbaraḥ

||41||

marmavyathāvicchuritaḥ prabhramadṛṣṭimaṇḍalaḥ .

ākāśībhūtavasudho vasudhābhūtakhāntaraḥ

||42||

parivṛttakakupcakra uhyamāna ivārṇave .

nīyamāna ivākāśe ghananidronmukhāśayaḥ

||43||

andhakūpa ivāpannaḥ śilāntariva yojitaḥ .

svayaṃ jaḍībhavadvarṇo vinikṛtta ivāśaye

||44||

patatīva nabhomārgāttṛṇāvarta ivārpitaḥ .

rathe druta ivārūḍho him̐mavadgalanonmukhaḥ

||45||

vyākurvanniva saṃsāraṃ bāndhavānaspṛśanniva .

bhramitakṣepaṇeneva vātayantra ivāsthitaḥ

||46||

bhramito vā bhrama iva kṛṣṭo rasanayeva vā .

bhramanniva jalāvarte śastrayantra ivārpitaḥ

||47||

prohyamānastṛṇamiva vahatparjanyamārute .

āruhya vāripūreṇa nipatanniva cārṇave

||48||

anantagagane śvabhre cakrāvarte patanniva .

abdhirurvīviparyāsadaśāmanubhavansthitaḥ

||49||

patannivānavarataṃ protpatanniva cābhitaḥ .

sūtkārākarṇanodbhrāntapūrṇasarvendriyavraṇaḥ

||50||

kramācchayāmalatāṃ yānti tasya sarvākṣasaṃvidaḥ .

yathāstaṃ gacchati ravau mandālokatayā diśaṃ

||51||

pūrvāparaṃ na jānāti smṛtistānavamāgatā .

yathā pāścātyasaṃdhyānte naṣṭā dṛṣṭirdigaṣṭake

||52||

manaḥ kalpanasāmarthyaṃ tyajatyasya vimohataḥ .

avivekena tenāsau mahāmohe nimajjati

||53||

yadaivāmohamādatte nādatte pavanastadā .

natvādatte yadā prāṇānmohamāyātyalaṃ tadā

||54||

anyonyapuṣṭatāṃ yātairmohasaṃvedanabhramaiḥ .

jantuḥ pāṣāṇatāmeti sthitamityādisargataḥ

||55||

prabuddhalīlovāca .

vyathāṃ vimohaṃ mūrcchāntaṃ bhramaṃ vyādhimacetanam .

kimarthamayamāyāti deho hyaṣṭāṅgavānapi

||56||

śrīdevyuvāca .

evaṃ saṃvihitaṃ karma sargādau spandasaṃvidā .

yadyasminsamaye duḥkhaṃ kālenaitāvatedṛśam

||57||

syānme ityeva saṃviśya gulmavattatsvabhāvajam .

vetti cittavijṛmbhotthaṃ nānyadatrāsti kāraṇam

||58||

yadā vyathāvaśānnāḍyaḥ svasaṃkocavikāsanaiḥ .

gṛhṇantimāruto dehe tadojjhati nijāṃ sthitim

||59||

praviṣṭā na viniryānti gatāḥ saṃpraviśanti no .

yadā vātā vināḍītvāttadā spandātsmṛtirbhavet

||60||

na viśatyeva vāto na niryāti pavano yadā .

śarīranāḍīvaidhuryānmṛta ityucyate tadā

||61||

āgantavyo mayā nāśaḥ kālenaitāvateti yā .

pūrvasaṃviditā saṃvidyāti taccoditā mṛtim

||62||

īdṛśena mayehetthaṃ bhāvyamityādi sargajā .

saṃvidvījakalā nāśaṃ na kadācana gacchati

||63||

saṃvido vedanaṃ nāma svabhāvo'vyatirekavān .

tasmātsvabhāvasaṃvitternānye maraṇajanmanī

||64||

kvacidāvṛtimatsaumyaṃ kvacinnadyāṃ jalaṃ yathā .

kvacitsaumyaṃ kvacijjīvadharmedaṃ cetanaṃ tathā

||65||

yathā latāyāḥ parvāṇi dīrghāyā madhyamadhyataḥ .

tathā cetanasattāyā janmāni maraṇāni ca

||66||

na jāyate na mriyate cetanaḥ puruṣaḥ kvacit .

svapnasaṃbhramavadbhrāntametatpaśyati kevalam

||67||

puruṣaścetanāmātraṃ sa kadā kveva naśyati .

cetanavyatiriktatve vadānyatkiṃ pumānbhavet

||68||

ko'dyayāvanmṛtaṃ brūhi cetanaṃ kasya kiṃ katham .

mriyante dehalakṣāṇi cetanaṃ sthitamakṣayam

||69||

amariṣyanna vai cittamekasminneva tanmṛte .

abhaviṣyatsarvabhāvamṛtirekamṛtāviha

||70||

vāsanāmātravaicitryaṃ yajjīvo'nubhavetsvayam .

tasyaiva jīvamaraṇe nāmanī parikalpite

||71||

evaṃ na kaścinmriyate jāyate na ca kaścana .

vāsanāvartagarteṣu jīvo luṭhati kevalam

||72||

atyantāsaṃbhavādeva dṛśyasyāsau ca vāsanā .

nāstyeveti vicāreṇa dṛḍhajñātaiva naśyati

||73||

anuditamuditaṃ jagatprabandhaṃ

bhavabhayato'bhyasanairvilokya samyak .

alamanuditavāsano hi jīvo

bhavati vimukta itīha satyavastu

||74||

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe līlo0 maraṇavicāro nāma catuḥpañcāśaḥ sargaḥ .. 54 ..