Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
śrīvasiṣṭha uvāca .
tato dadṛśatustatra śavaśayyaikapārśvagām .
līlāṃ vidūrathasyāgre mṛtāṃ te prathamāgatām
||1||prāgveṣāṃ prāksamācārāṃ prāgdehāṃ prāksavāsanām .
prāktanākārasadṛśīṃ sarvarūpāṅgasundarīm
||2||prāgrūpāvayavaspandāṃ prāgambaraparīvṛtām .
prāgbhūṣaṇabharacchannāṃ kevalaṃ tatra saṃsthitām
||3||gṛhītacāmarāṃ cāru vījayantīṃ mahīpatim .
udyaccandrāmiva divaṃ bhūṣayantīṃ mahītalam
||4||maunasthāṃ vāmahastasthavadanendutayā natām .
bhūṣaṇāṃśulatāpuṣpaiḥ phullāmiva vanasthalīm
||5||kurvāṇāṃ vīkṣitairdikṣu mālatyutpalavarṣaṇam .
sṛjantīmātmalāvaṇyādinduminduṃ nabhoditam
||6||narapālātmano viṣṇorlakṣmīmiva samāgatām .
uditāṃ puṣpasaṃbhārādiva puṣpākaraśriyam
||7||bharturvadanake nyastadṛṣṭimiṣṭaviceṣṭitām .
kiṃcitpramlānavadanāṃ mlānacandrāṃ niśāmiva
||8||tābhyāṃ sā lalanā dṛṣṭā tayā te tu na lakṣite .
yasmātte satyasaṃkalpe sā na tāvattathoditā
||9||śrīrāma uvāca .
tasminpradeśe sā pūrvalīlā saṃsthāpya dehakam .
dhyānena jñaptisahitā gatābhūditi varṇitam
||10||kimidānīṃ sa līlāyā dehastatra na varṇitaḥ .
kiṃsaṃpannaḥ kva vā yāta iti me kathaya prabho
||11||śrīvasiṣṭha uvāca .
kvāsīllīlāśarīraṃ tatkutastasyāsti satyatā .
kevalā bhrāntirevābhūjjalabuddhirmarāviva
||12||ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ kuto dehādikalpanā .
brahmai'vānandarūpaṃ sadyatpaśyasi tadeva cit
||13||yathaiva bodhe līlāsau pariṇāmamitā kramāt .
pare tathaiva tasmāttaddhimavadgalitaṃ vapuḥ
||14||( ātivāhikadehasya kālenābhyudito bhramaḥ .
ādhibhautikadeho'hamiti rajjubhujaṃgavat
||1||)
ātivāhikadehena dṛśyaṃ yadavalokitam .
bhūmyādi nāma tasyaiva kṛtaṃ taccādhibhautikam
||15||vāstavena tu rūpeṇa bhūmyādyātmādhibhautikaḥ .
na śabdena na cārthena satyātmā śaśaśrṛṅgavat
||16||puṃso hariṇako'smīti svapne yasyoditā matiḥ .
sa kimanviṣyati mṛgaṃ svamṛgatvaparikṣaye
||17||udetyasatyamevāśu tathā satyaṃ vilīyate .
bhrāntirbhramavato rajvāmapi sarpabhrame gate
||18||samastasyāprabuddhasya manojātasya kasyacit .
bījaṃ vinā mṛṣaiveyaṃ mithyārūḍhimupāgatā
||19||svapnopalambhaṃ sargākhyaṃ sa sarvo'nubhavansthitaḥ .
ciramāvṛttadehātmā bhūcakrabhramaṇaṃ yathā
||20||śrīrāma uvāca .
brahmam̐llokaiḥ purasthasya gacchato yogino nijam .
ātivāhikatāṃ dehaḥ kīdṛśo'yaṃ vilokyate
||21||śrīvasiṣṭha uvāca .
dehāddehāntaraprāptiḥ pūrvadehaṃ vinā sadā .
ātivāhikadehe'sminsvapneṣviva vinaśvarī
||22||yathātape himakaṇaḥ śaradvyomni sito'mbudaḥ .
dṛśyamāno'pyadṛśyatvamityevaṃ yogidehakaḥ
||23||drāgityevāthavā kaścidyogideho na lakṣyate .
yogibhiśca puro vegātproḍḍīna iva khe khagaḥ
||24||svavāsanābhrameṇaiva kvacitkecitkadācana .
mṛto'yamiti paśyanti kecidyoginamagragāḥ
||25||bhrāntimātraṃ tu dehātmā teṣāṃ tadupaśāmyati .
satyabodhena rajjūnāṃ sarpabuddhirivātmani
||26||ko dehaḥ kasya vā sattā kasya nāśaḥ kathaṃ kutaḥ .
sthitaṃ tadeva yadabhūdabodhaḥ kevalaṃ gataḥ
||27||śrīrāma uvāca .
ātivāhikatāmeti ādhibhautika eva kim .
utānya iti me brūhi yenohya iva bhoḥ prabho
||28||śrīvasiṣṭha uvāca .
bahuśo hyuktametatte na gṛhṇāsi kimuttama .
ātivāhika evāsti nāstyevehādhibhautikaḥ
||29||tasyaivābhyasato'pyeti sādhibhautikatāmatiḥ .
yadā śāmyati saivāsya tadā pūrvā pravartate
||30||tadā gurutvaṃ kāṭhinyamiti yaśca mudhā grahaḥ .
śāmyetsvapnanarasyeva boddhurbodhānnirāmayāt
||31||laghutūlasamāpattistataḥ samupajāyate .
svapne svapnaparijñānādiva dehasya yoginaḥ
||32||svapne svapnaparijñānādyathā deho laghurbhavet .
tathā bodhādayaṃ dehaḥ sthūlavatplutimānbhavet
||33||anekadinasaṃkalpadehe pariṇatātmanām .
asmindehe śave dagdhe tatraivāsthitimīyuṣām
||34||laghudehānubhavanamavaśyaṃ bhāvi vai tathā .
prabodhātiśayādeti jīvatāmapi yoginām
||35||uditāyāṃ smṛtau tatra saṃkalpātmāhamityalam .
yādṛśaḥ sa bhaveddehastādṛśo'yaṃ prabodhataḥ
||36||bhrāntirevamiyaṃ bhāti rajjvāmiva bhujaṅgatā .
kiṃ naṣṭamasyāṃ naṣṭāyāṃ jātāyāṃ kiṃ prajāyate
||37||śrīrāma uvāca .
anantara ye vāstavyā līlāṃ paśyanti te yadi .
tatsatyasaṃkalpatayā budhyante kimataḥ prabho
||38||śrīvasiṣṭha uvāca .
evaṃ jñāsyanti te rājñī sthiteyamiha duḥkhitā .
vayasyā kācidanyeyaṃ kuto'pyasyā upāgatā
||39||saṃdehaḥ ka ivātraiṣāṃ paśavo hyavivekinaḥ .
yathādṛṣṭaṃ viceṣṭante kuta eṣāṃ vicāraṇā
||40||yathā loṣṭo luṭhadvṛkṣaṃ vañcayitvāśu gacchati .
ajñānatve'japaśavastathā hyasti purādikam
||41||yathā svapnavapurbodhānna jāne kveva gacchati .
asatyameva tadyasmāttathaivehādhibhautikam
||42||śrīrāma uvāca .
bhagavansvapnaśikharī prabodhe kveva gacchati .
iti me saṃśayaṃ chindhi śaradabhramivānilaḥ
||43||śrīvasiṣṭha uvāca .
svapnabhrame'tha saṃkalpe padārthāḥ parvatādayaḥ .
saṃvido'ntarmilantyete spandanānyanile yathā
||44||aspandasya yathā vāyoḥ saspando'ntarviśatyalam .
ananyātmā tathaivāyaṃ svapnārthaḥ saṃvido malam
||45||svapnādyarthāvabhāsena saṃvideva sphuratyalam .
asphurantī tu tenaiva yātyekatvaṃ tadātmikā
||46||saṃvitsvapnārthayordvitvaṃ na kadācana labhyate .
yathā dravatvapayasoryathā vā spandavātayoḥ
||47||yastatra syādivābodhastadajñānamanuttamam .
saiṣāsaṃsṛtirityuktā mithyājñānātmikoditā
||48||sahakārikāraṇānāmabhāve kila kīdṛśī .
saṃvitsvapnapadārthānāṃ dvitā svapne nirarthikā
||41||yathā svapnastathā jāgradidaṃ nāstyatra saṃśayaḥ .
svapne puramasadbhāti sargādau bhātyasajjagat
||50||na cārtho bhavituṃ śakyaḥ satyatve svapnatoditaḥ .
saṃvido nityasatyatvaṃ svapnārthānāmasatyatā
||51||jhaṭityeva yathākāśaṃ bhavati svapnaparvataḥ .
krameṇa vā tathā bodhe khaṃ bhavatyādhibhautikam
||52||uḍḍīno'yaṃ mṛto veti paśyanti nikaṭasthitāḥ .
jñamātivāhikībhūtaṃ svasvabhāvahatā yataḥ
||53||mithyādṛṣṭaya evemāḥ sṛṣṭayo mohadṛṣṭayaḥ .
māyāmātradṛśo bhrāntiḥ śūnyāḥ svapnānubhūtayaḥ
||54||svapnānubhūtaya imā maraṇāntabodhe
bhrāntyetarabhramadṛśaḥ sphuṭasargabhāsaḥ .
bhāntyātivāhikaśarīragatāḥ samastā
mithyoditā mṛganadīsaraṇakrameṇa
||55||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe mokṣopāye utpattiprakaraṇe līlo0 svapnārthasya vicāro nāma saptapañcāśaḥ sargaḥ .. 57 ..