Traditionally attributed to Vālmīki; dialogue of Vasiṣṭha and Rāma
rākṣasyuvāca .
aho nu paramārthoktiḥ pāvanī tava mantriṇaḥ .
rājā rājīvapatrākṣa idānīmeva bhāṣatām
||1||rājovāca .
jāgatapratyayābhāvo yasyāhuḥ pratyayaṃ param .
sarvasaṃkalpasaṃnyāsaścetasā yatparigrahaḥ
||2||yatsaṃkocavikāsābhyāṃ jagatpralayasṛṣṭayaḥ .
niṣṭhā vedāntavākyānāmatha vācāmagocaraḥ
||3||koṭidvayāntarālasthaṃ madhye koṭidvayīmayam .
yasya cittamayī līlā jagadetaccarācaram
||4||yasya viśvātmakatve'pi khaṇḍyate naikapiṇḍatā .
sanmātraṃ tattvayā bhadre kathyate brahma śāśvatam
||5||eṣo'ṇurvedanādvāyuḥ svabhrāntirdṛgadṛśyata .
ato na kiṃcidvāyvādi kevalaṃ śuddhacetanam
||6||śabdasaṃvedanācchabdaḥ śabdasya bhrāntidarśanam .
tato'tra śabdaśabdārthadṛṣṭerdūrataraṃ gataḥ
||7||so'ṇuḥ sarvaṃ na kiṃcicca so'haṃ nāhaṃ sa eva ca .
sarvaśakyātmano'syaiva pratibhaikātra kāraṇam
||8||ātmā yatnaśataprāpyo labdhe'sminna ca kiṃcana .
labdhaṃ bhavati taccaitatparamaṃ vā na kiṃcana
||9||tāvajjanma vasanteṣu saṃsṛtivratatiściram .
vikasatyudito yāvanna bodho mūlakāṣakṛt
||10||aṇunānena rūpatvaṃ dṛśyatāmiva gacchatā .
tāpenāmbudhiyevedaṃ svasthenaivāpahāritam
||11||anena saṃvidaṇunā merustribhuvanaṃ tṛṇam .
vamitvā bahirantasthaṃ māyātmakamavekṣyate
||12||cidaṇorantare yadyadasti taddṛśyate bahiḥ .
saṃkalpeṣṭāliṅganādidṛṣṭānto'tra hi rāgiṇaḥ
||13||ādisarge sarvaśaktiścidyathaivoditātmanā .
tathāśu paśyatyakhilaṃ saṃkalpe parvataḥ svataḥ
||14||abhijātasya yasyāntaryadyathā pratibhāsate .
tattathā paśyatīvāsau dṛṣṭānto'tra śiśormanaḥ
||15||paramāṇutayaivāpi cinmātreṇāṇunāmunā .
parisūkṣmatamenaiva viṣvagviśvaṃ prapūritam
||16||aṇureva na mātyeṣa yojanānāṃ śateṣvapi .
sarvagatvādanāditvādarūpatvādanākṛtiḥ
||17||yathā dhūrtena khiṅgena puṃsā bālaḥ pratāryate .
subhrūvikāranayananirīkṣaṇaviceṣṭitaiḥ
||18||cidālokena śuddhena saparvatatṛṇaṃ jagat .
nāṭyate'virataṃ tadvadvivṛttyābhinayaṃ sadā
||19||tenaivānantarūpatvādaṇunā vāsasā yathā .
saṃvidā tadbhavadbāhye kṛtvā mervādiveṣṭitam
||20||dikkālādyanavacchinnarūpatvānmeruto bṛhat .
vālāgraśatabhāgātmāpyeṣa sūkṣmaḥ paro'ṇukaḥ
||21||śuddhasaṃvedanākāśarūpasya paramāṇunā .
śobhate nahi sāmyoktirmerusarṣapayoriva
||22||māyākalāpināṇutvaṃ nirmāya paramātmani .
hemnīva kaṭakatvena nānātra samatā bhavet
||23||prakaṭo'nena dīpena prakāśo'nubhavātmanā .
svasattānāśapūrvo hi vinānena bhavettataḥ
||24||yadi sūryādikaṃ sarvaṃ jagadekaṃ jaḍaṃ bhavet .
tataḥ kimātmakaṃ rūpaṃ prakāśaḥ syātkva vātha kim
||25||śuddhasanmātracittvaṃ yatsvataḥ svātmani saṃsthitam .
tadetadaṇunā tejo dṛṣṭaṃ bahiravasthitam
||26||tejāṃsyarkenduvahnīnāṃ na bhinnāni tamoghanāt .
etāvāneva bhedo'sti yadvarṇe śauklyakṛṣṇate
||27||yādṛkkajjalanīhāre meghanīhārayorbhavet .
tādṛkprakāśatamasorbhedo neti tayoḥ sthitiḥ
||28||jaḍayorupalambhāya cidādityaḥ kilaitayoḥ .
yadā tapati tenaite labdhasattaikatāṃ gate
||29||tapatyekaścidādityo rātriṃdivamatandritaḥ .
antarbahiḥ śilādyantarapyanastamayodayaḥ
||30||trilokī bhāti teneyaṃ jīvasya prathitātmanaḥ .
nānopalambhabhāṇḍāḍhyā kuṭī kaṭhinakoṭarā
||31||tamastvaṃ tamaso dehamavināśayatāmunā .
tapyate'bhāsayā bhāsā sarvamābhāsyate tamaḥ
||32||padmotpale yathārkeṇa tapatā prakaṭīkṛte .
prakāśatamasoḥ satte citaivaṃ prakaṭīkṛte
||33||arkaḥ kurvannahorātre darśayatyākṛtiṃ yathā .
citiḥ sadasatī kṛtvā darśayatyākṛtiṃ tathā
||34||cidaṇorantare santi samagrānubhavāṇavaḥ .
yathā madhurasasyāntaḥ puṣpapatraphalaśriyaḥ
||35||udyanti cidaṇorete samagrānubhavāṇavaḥ .
madhumāsarasāccitrā iva khaṇḍaparamparāḥ
||36||paramātmāṇuratyantaniḥsvāduḥ sūkṣmatāvaśāt .
samagrasvādusattaikajanakaḥ svadate svayam
||37||yo yo nāma rasaḥ kaścitsamasto'pyapsyavasthitaḥ .
pratibimbamivādarśe taṃ vinā nāstyasau svataḥ
||38||tyajatā saṃsthitaṃ sarvaṃ cinmātraparamāṇunā .
tyaktaṃ jagadasaṃvittyā saṃvittyā sarvamāśritam
||39||aśaktayā svātmaguptau sarvamācchāditaṃ jagat .
cittāṇutāmeva parāṃ saṃprasārya vitānavat
||40||ātmaguptau na śaknoti paramātmāmbarākṛtiḥ .
manāgapi kṣaṇamapi gajo dūrvāvane yathā
||41||tathāpyākrāntavānviśva jñāto gopāyati kṣaṇāt .
jagaddhānākaṇaṃ bāla ivāho ghanamāyitā
||42||cinmātrānunayenedaṃ jagatsannapi jīvati .
vasantarasabodhena vicitreva vanāvalī
||43||cittasattaivamakhilaṃ svato jagadivoditam .
madhumāsarasollāsāccitro hi vanakhaṇḍakaḥ
||44||satyaṃ cinmayamevedaṃ jagadityeva viddhyalam .
vasantarasameva tvaṃ viddhi pallavagulmakam
||45||sarvāvayavisāratvātsahasrakaralocanaḥ .
paramāṇurasāveva nityānavayavodayaḥ
||46||nimeṣāṃśāvabodho hi cidaṇoḥ pratibhāsate .
yataḥ kalpasahasraughaḥ svapne vārdhakabālyavat
||47||tataḥ so'pi nimeṣoṇuḥ kalpakoṭiśatānyalam .
sarvasattāvilāsena pratibhaikā vijṛmbhate
||48||abhuktavatyeva yathā bhuktavānahamityalam.
jāyate pratyayastadvannimeṣe kalpaniścayaḥ
||49||abhuktvā bhuktavānasmītyevaṃ pratyayaśālinaḥ .
dṛśyante vāsanāviṣṭāḥ svapne svamaraṇaṃ yathā
||50||jaganti paritiṣṭhanti paramāṇau cidātmani .
pratibhāsāḥ pravartante tata eva hi jāgatāḥ
||51||yadasti yatra tattasmātsamudeti tadeva tat .
ākāriṇi vikārādi dṛṣṭaṃ na gagane'male
||52||citi bhūtāni bhūtāni vartamānāni saṃprati .
bhaviṣyanti ca bhūtāni santi bīje drumā iva
||53||nimeṣakalpāvetena tuṣeṇānnakaṇāviva .
valitā veṣacetyābhyāmaṇuḥ svātmāṅgakaṃ śritaḥ
||54||udāsīnavadāsīno na saṃspṛṣṭo manāgapi .
eṣa bhoktṛtvakartṛtvaiḥ svātmā sarvajagatyapi
||55||jagatsattodite yaṃ hi śuddhacitparamāṇutaḥ .
paramāṇośca bhoktṛtvakartṛtve kevalaṃ sthite
||56||jaganna kiṃcitkriyate sarvadaiva na kenacit .
vilīyate ca no kiṃcinmānuṣyāddṛśyakhaṇḍanam
||57||sarvaṃ samasamābhāsamidamākāśakośakam .
jagattayopaśabdaṃ ca viddhyanādyaṃ niśācari
||58||cidaṇurdṛśyasiddhyarthamāntarīṃ ciccamatkṛtim .
bahīrūpatayā dhatte svātmani parisaṃsthitām
||59||etadbahiṣṭhamantasthamasti śabde na vastuni .
upadeśāya sattvānāṃ cidrūpatvājjagattraye
||60||draṣṭā'dṛṣṭapadaṃ gacchannātmānaṃ saṃprapaśyati .
netradṛśyābhipātīva sadevāsadiva sthitam
||61||na ca gacchati dṛśyatvaṃ draṣṭā?hyasadavāstavam .
ātmanyeva na yatkiṃcittattāmeti kathaṃ paraḥ
||62||dṛgeva locane sā ca vāsanāntaṃ nijaṃ vapuḥ .
bahīrūpatayā dṛśyaṃ kṛtvā draṣṭṛtayoditā
||63||na vinā draṣṭatāmasti dṛśyasattā kathaṃcana .
pitṛteva vinā putraṃ dvitevaikyapadaṃ vinā
||64||draṣṭaiva dṛśyatāmeti na draṣṭṛtvaṃ vināsti tat .
vinā pitreva tanayo vinā bhoktreva bhogyatā
||65||draṣṭurdṛśyavinirmāṇe cittvādastveva śaktatā .
kanakasyāvadātasya kaṭakādikṛtāviva
||66||dṛśyasya draṣṭṭṛnirmāṇe jaḍatvānnāsti śaktatā .
kaṭakasya tu haimasya yathā kanakanirmitau
||67||cetanādṛśyanirmāṇaṃ citkarotyasadeva sat .
akāraṇaṃ mohahetuṃ hemeva kaṭakabhramam
||68||kaṭakatvāvabhāse hi yathā hemno na hematā .
satyeva prakacatyevaṃ draṣṭṭadṛśyasthitau vapuḥ
||69||draṣṭā dṛśyatayā tiṣṭhandraṣṭṭatāmupajīvati .
satyāṃ kaṭakasaṃvittau hema kāñcanatāmiva
||70||ekasminpratibhāse hi na sa? draṣṭṛdṛśyayoḥ .
puṃpratyayaprakacane kva paśupratyayodayaḥ
||71||dṛśyaṃ paśyantyamātmānaṃ na draṣṭā saṃprapaśyati . .
draṣṭurhi dṛśyatāpattau sattā'satteva tiṣṭhati
||72||bodhādgalitadṛśyasya draṣṭuḥ satteva bhāsate . !.
abuddhe kaṭake svasya hemno'kaṭakatā yathā
||73||dṛśye satyasti vai draṣṭā dṛśyaṃ draṣṭari bhāsate .
dvayena ca vinā naikaṃ naikamapyasti cānayoḥ
||74||sarvaṃ yathāvadvijñāya śuddhasaṃvinmayātmanā .
vācāmaviṣayaṃ svacchaṃ kiṃcidevāvaśiṣyate
||75||ātmānaṃ darśanaṃ dṛśyaṃ dīpenevāvabhāsitam .
kṛtaṃ ca sarvametena cinmātraparamāṇunā
||76||mātṛmānaprameyākhyaṃ budho nigirati trayam .
hemeva kaṭakāditvamasanmayamupasthitam
||77||yathā na jalabhūmyādeḥ pṛthakkiṃcinmanāgapi .
tathaitasmātsvabhāvāṇorna kiṃcitpṛthagasti hi
||78||sarvagānubhavātmatvātsarvānubhavarūpataḥ .
ekatvānubhavanyāye rūḍhe sarvaikatāsya hi
||79||asyecchayā pṛthaṅnāsti vīciteva mahāmbhasaḥ .
icchānurūpasaṃpatterbhāvitārthaikatā kila
||80||dikkālādyanavacchinnaḥ paramātmāsti kevalaḥ .
sarvātmatvātsa sarvātmā sarvānubhavata. svataḥ
||81||sanneṣa cetanātmatvāddarśanānavabodhataḥ .
dvaitaikye nātra vidyete sarvarūpe mahātmani
||82||yadi kaściddvitīyaḥ syāttadaikasyaikatā bhavet .
dvaitaikyayormithaḥ siddhirātapacchāyayoriva
||83||yatra nāsti dvitīyo hi tatraikasyaikatā katham .
ekatāyāmasiddhāyāṃ dvayameva na vidyate
||84||evaṃ sthite tu yastiṣṭhaṃstattādṛktadivāsti hi .
tasmānna vyatiriktaṃ tadrūpaṃ drava ivāmbhasaḥ
||8||nānārambhavibhāsaṃ ca sāmyenākṣubdharūpiṇaḥ .
bījasyāntastaruriva brahmaṇo'ntaḥ sthitaṃ jagat
||86||dvaitamapyapṛthaktasmāddhemnaḥ kaṭakatā yathā .
samyagbuddhāvabodho hi dvaitaṃ tacca na sanmayam
||87||yathā dravatvaṃ payasaḥ spandanaṃ mātariśvanaḥ .
vyomnaḥ śūnyatvamevaṃ hi na pṛthagdvaitamīśvarāt
||88||dvaitādvaitopalambho hi duḥkhāyaiva kriyātmane .
nipuṇo'nupalambho yastvetayostatparaṃ viduḥ
||89||mātṛmānaprameyādidraṣṭṛdarśanadṛśyatā .
etāvajjagadetacca paramāṇau citi sthitam
||90||ayaṃ jagadaṇurnityametenāṇusumeruṇā .
spandanaṃ pavaneneva svāṅga eva kṛtākṛtaḥ
||91||aho nu bhīmā māyeyamathavā māyināṃ parā .
paramāṇvantarevāsti yattrailokyaparamparā
||92||athāsaṃbhavamāyitvamevaitatsarvadā sthitam .
cinmātraparamāṇutvamātrameva jagatsthitiḥ
||93||antargatajagajjālo'pyeṣo'ṇuḥ sāmyamatyajan .
sthito'ntasthabṛhadvṛkṣaṃ bījaṃ bhāṇḍodare yathā
||94||bīje'ntarvṛkṣavistāraḥ sthitaḥ saphalapallavaḥ .
parayā dṛśyate dṛṣṭyā jagacca cidaṇūdare
||95||sa śākhāphalapuṣpaṃ svamajahadbījakoṭare .
yathā taruḥ sthitastadvadvikāsi cidaṇorjagat
||96||saṃsthitaṃ dvaitamadvaitaṃ bījakośa iva drumaḥ .
jagaccitparamāṇvantaryaḥ paśyati sa paśyati
||97||na dvaitaṃ naiva cādvaitaṃ na ca bījaṃ na cāṅkuraḥ .
na sthūlaṃ na ca vā sūkṣmaṃ nājātaṃ jātameva ca
||98||na cāsti na ca nāstīdaṃ na saumyaṃ kṣubhitaṃ na ca .
trijagaccidaṇorantaḥ khavāyvapi na kiṃcana
||99||na jagannājagaccāsti vidyate citparā śubhā .
sarvātmikā yadā yatra sā yathodeti tattathā
||100||udetyanudito'pyeṣa svayaṃvedanajṛmbhitaḥ .
paramātmāṇurekātmā samagrātmatayaiva khe
||101||drumo bhūmau svabījatvamivodetyanudetyapi .
paraṃ tattvaṃ jagadbhaktyā jagattāṃ svodayena ca
||102||drumo bījatayaivāśu na saṃtyaktasamasthitiḥ .
tiṣṭhatyapagataspandastyāgātyāgaparo'ṇukaḥ
||103||bisatanturmahāmeruḥ paramāṇorapekṣayā .
dṛśyaṃ kila viśettanturadṛśyākṣṇā parāṇutā
||104||bisatanturmahāmeruḥ paramāṇoḥ kilātmanaḥ .
tasyaiva tadghanāḥ svāntaḥ sthitā mervādikoṭayaḥ
||105||ekena tena mahatā paramāṇunā ca vyāptaṃ tataṃ viracitaṃ janitaṃ kṛtaṃ ca .
dṛśyaṃ prapañcaracitaṃ nabhaseva viśvaṃ śūnyatvamacchamabhitaḥ parilabdhameva
||106||dvaitena sundarataraṃ svamanujjhitena rūpaṃ suṣuptasadṛśena yathāvabodhāt .
aikyaṃ gataṃ sthitigamāgamamuktamevamitthaṃ sthitaṃ tanu jagatparamārthapiṇḍaḥ
||107||ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye utpattiprakaraṇe karka0 paramārthāpiṇḍīkaraṇaṃ nāmaikāśītitamaḥ sargaḥ .. 81 ..