śāḍilyopadiṣṭavrajabhūmimāhātmyavarṇanam
atha śrīmadbhāgavatamāhātmyaṃ prārabhyate
vyāsa uvāca
śrīsaccidānandaghanasvarūpiṇe kṛṣṇāya cānantasukhābhivarṣiṇe ||
viśvodbhavasthānanirodhahetave numo vayaṃ bhaktirasāptaye'niśam
||1||श्रीसच्चिदानन्दघनस्वरूपिणे कृष्णाय चानन्तसुखाभिवर्षिणे ॥
विश्वोद्भवस्थाननिरोधहेतवे नुमो वयं भक्तिरसाप्तयेऽनिशम्
naimiṣe sūtamāsīnamabhivādya mahāmatim ||
kathāmṛtarasāsvādakuśalā ṛṣayo'bruvan
||2||नैमिषे सूतमासीनमभिवाद्य महामतिम् ॥
कथामृतरसास्वादकुशला ऋषयोऽब्रुवन्
ṛṣaya ūcuḥ
vajraṃ śrīmāthure deśe svapautraṃ hastināpure ||
abhiṣicya gate rājñi tau kathaṃ kiṃ ca cakratuḥ
||3||वज्रं श्रीमाथुरे देशे स्वपौत्रं हस्तिनापुरे ॥
अभिषिच्य गते राज्ञि तौ कथं किं च चक्रतुः
sūta uvāca
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam ||
devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet
||4||नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ॥
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
mahāpathaṃ gate rājñi parīkṣitpṛthivīpatiḥ ||
jagāma mathurāṃ viprā vajranābhadidṛkṣayā
||5||महापथं गते राज्ञि परीक्षित्पृथिवीपतिः ॥
जगाम मथुरां विप्रा वज्रनाभदिदृक्षया
pitṛvyamāgataṃ jñātvā vajraḥ premapariplutaḥ ||
abhigamyābhivādyātha nināya nijamandiram
||6||पितृव्यमागतं ज्ञात्वा वज्रः प्रेमपरिप्लुतः ॥
अभिगम्याभिवाद्याथ निनाय निजमन्दिरम्
pariṣvajya sa taṃ vīraḥ kṛṣṇaikagatamānasaḥ ||
rohiṇyādyā hareḥ patnīrvavandāyatanāgataḥ
||7||परिष्वज्य स तं वीरः कृष्णैकगतमानसः ॥
रोहिण्याद्या हरेः पत्नीर्ववन्दायतनागतः
tābhiḥ sammānito'tyarthaṃ parīkṣitpṛthivīpatiḥ ||
viśrāntaḥ sukhamāsīno vajranābhamuvāca ha
||8||ताभिः सम्मानितोऽत्यर्थं परीक्षित्पृथिवीपतिः ॥
विश्रान्तः सुखमासीनो वज्रनाभमुवाच ह
śrīparīkṣiduvāca
tāta tvatpitṛbhirnūnamasmatpitṛpitāmahāḥ ||
uddhṛtā bhūriduḥkhaughādahaṃ ca parirakṣitaḥ
||9||तात त्वत्पितृभिर्नूनमस्मत्पितृपितामहाः ॥
उद्धृता भूरिदुःखौघादहं च परिरक्षितः
na pārayāmyahaṃ tāta sādhu kṛtvopakārataḥ ||
tvāmataḥ prārthayāmyaṅga sukhaṃ rājye'nuyujyatām
||10||न पारयाम्यहं तात साधु कृत्वोपकारतः ॥
त्वामतः प्रार्थयाम्यङ्ग सुखं राज्येऽनुयुज्यताम्
kośasainyādijā cintā tathāridamanādijā ||
manāgapi na kāryā te susevyāḥ kintu mātaraḥ
||11||कोशसैन्यादिजा चिन्ता तथारिदमनादिजा ॥
मनागपि न कार्या ते सुसेव्याः किन्तु मातरः
nivedya mayi kartavyaṃ sarvādhiparivarjjanam ||
śrutvaitatparamaprīto vajrastaṃ pratyuvāca ha
||12||निवेद्य मयि कर्तव्यं सर्वाधिपरिवर्ज्जनम् ॥
श्रुत्वैतत्परमप्रीतो वज्रस्तं प्रत्युवाच ह
śrīvajranābha uvāca
rājannucitametatte yadasmāsu prabhāṣate ||
tvatpitropakṛtaścāhaṃ dhanurvidyāpradānataḥ
||13||राजन्नुचितमेतत्ते यदस्मासु प्रभाषते ॥
त्वत्पित्रोपकृतश्चाहं धनुर्विद्याप्रदानतः
tasmānnālpāpi me cintā kṣātraṃ dṛḍhamupeyuṣaḥ ||
kintvekā paramā cintā tatra kiñcidvicāryyatām
||14||तस्मान्नाल्पापि मे चिन्ता क्षात्रं दृढमुपेयुषः ॥
किन्त्वेका परमा चिन्ता तत्र किञ्चिद्विचार्य्यताम्
māthure tvabhiṣikto'pi sthito'haṃ nirjane vane ||
kva gatā vai prajā'tratyā yatra rājyaṃ prarocate
||15||माथुरे त्वभिषिक्तोऽपि स्थितोऽहं निर्जने वने ॥
क्व गता वै प्रजाऽत्रत्या यत्र राज्यं प्ररोचते
ityukto viṣṇurātastu nandādīnāṃ purohitam ||
śāṃḍilyamājuhāvāśu vajrasaṃdehanuttaye
||16||इत्युक्तो विष्णुरातस्तु नन्दादीनां पुरोहितम् ॥
शांडिल्यमाजुहावाशु वज्रसंदेहनुत्तये
athoṭajaṃ vihāyāśu śāṃḍilyaḥ samupāgataḥ ||
pūjito vajranābhena niṣasādāsanottame
||17||अथोटजं विहायाशु शांडिल्यः समुपागतः ॥
पूजितो वज्रनाभेन निषसादासनोत्तमे
upodghātaṃ viṣṇurātaścakārāśu tatastvasau ||
uvāca paramaprītastāvubhau parisāntvayan
||18||उपोद्घातं विष्णुरातश्चकाराशु ततस्त्वसौ ॥
उवाच परमप्रीतस्तावुभौ परिसान्त्वयन्
śrīśāṃḍilya uvāca
śṛṇutaṃ dattacittau me rahasyaṃ vrajabhūmijam ||
vrajanaṃ vyāptirityuktyā vyāpanādvraja ucyate
||19||शृणुतं दत्तचित्तौ मे रहस्यं व्रजभूमिजम् ॥
व्रजनं व्याप्तिरित्युक्त्या व्यापनाद्व्रज उच्यते
guṇātītaṃ paraṃ brahma vyāpakaṃ vraja ucyate ||
sadānandaṃ paraṃ jyotirmuktānāṃ padamavyayam
||20||गुणातीतं परं ब्रह्म व्यापकं व्रज उच्यते ॥
सदानन्दं परं ज्योतिर्मुक्तानां पदमव्ययम्
tasminnandātmajaḥ kṛṣṇaḥ sadānandāṃgavigrahaḥ ||
ātmārāmaścāptakāmaḥ premāktairanubhūyate
||21||तस्मिन्नन्दात्मजः कृष्णः सदानन्दांगविग्रहः ॥
आत्मारामश्चाप्तकामः प्रेमाक्तैरनुभूयते
ātmā tu rādhikā tasya tayaiva ramaṇādasau ||
ātmārāmatayā prājñaiḥ procyate gūḍhavedibhiḥ
||22||आत्मा तु राधिका तस्य तयैव रमणादसौ ॥
आत्मारामतया प्राज्ञैः प्रोच्यते गूढवेदिभिः
kāmāstu vāñchitāstasya gāvo gopāśca gopikāḥ ||
nityāḥ sarve vihārādyā āptakāmastatastvayam
||23||कामास्तु वाञ्छितास्तस्य गावो गोपाश्च गोपिकाः ॥
नित्याः सर्वे विहाराद्या आप्तकामस्ततस्त्वयम्
rahasyaṃ tvidametasya prakṛteḥ paramucyate ||
prakṛtyā khelatastasya līlā'nyairanubhūyate
||24||रहस्यं त्विदमेतस्य प्रकृतेः परमुच्यते ॥
प्रकृत्या खेलतस्तस्य लीलाऽन्यैरनुभूयते
213b sargasthityapyayā yatra rajaḥsattvatamoguṇaiḥ ||
līlaivaṃ dvividhā tasya vāstavī vyāvahārikī
||25||213b सर्गस्थित्यप्यया यत्र रजःसत्त्वतमोगुणैः ॥
लीलैवं द्विविधा तस्य वास्तवी व्यावहारिकी
vāstavī tatsvasaṃvedyā jīvānāṃ vyāvahārikī ||
ādyāṃ vinā dvitīyā na dvitīyā nādyagā kvacit
||26||वास्तवी तत्स्वसंवेद्या जीवानां व्यावहारिकी ॥
आद्यां विना द्वितीया न द्वितीया नाद्यगा क्वचित्
āvayorgocareyaṃ tu tallīlā vyāvahārikī ||
yatra bhūrādayo lokā bhuvi māthuramaṇḍalam
||27||आवयोर्गोचरेयं तु तल्लीला व्यावहारिकी ॥
यत्र भूरादयो लोका भुवि माथुरमण्डलम्
atraiva vrajabhūmiḥ sā yatra tattvaṃ sugopitam ||
bhāsate premapūrṇānāṃ kadācidapi sarvataḥ
||28||अत्रैव व्रजभूमिः सा यत्र तत्त्वं सुगोपितम् ॥
भासते प्रेमपूर्णानां कदाचिदपि सर्वतः
kadāciddvāparasyānte raholīlādhikāriṇaḥ ||
samavetā yadā'tra syuryathedānīṃ tadā hariḥ
||29||कदाचिद्द्वापरस्यान्ते रहोलीलाधिकारिणः ॥
समवेता यदाऽत्र स्युर्यथेदानीं तदा हरिः
svaiḥ sahāvataretsveṣu samāveśārthamīpsitāḥ ||
tadā devādayo'pyanye'vataranti samantataḥ
||30||स्वैः सहावतरेत्स्वेषु समावेशार्थमीप्सिताः ॥
तदा देवादयोऽप्यन्येऽवतरन्ति समन्ततः
sarveṣāṃ vāñchitaṃ kṛtvā harirantarhito'bhavat ||
tenātra trividhā lokāḥ sthitāḥ pūrvaṃ na saṃśayaḥ
||31||सर्वेषां वाञ्छितं कृत्वा हरिरन्तर्हितोऽभवत् ॥
तेनात्र त्रिविधा लोकाः स्थिताः पूर्वं न संशयः
nityāstallipsavaścaiva devādyāśceti bhedataḥ ||
devādyāsteṣu kṛṣṇena dvārikāṃ prāpitāḥ purā
||32||नित्यास्तल्लिप्सवश्चैव देवाद्याश्चेति भेदतः ॥
देवाद्यास्तेषु कृष्णेन द्वारिकां प्रापिताः पुरा
punarmauśalamārgeṇa svādhikāreṣu cāpitāḥ ||
tallipsūṃśca sadā kṛṣṇaḥ premānandaikarūpiṇaḥ
||33||पुनर्मौशलमार्गेण स्वाधिकारेषु चापिताः ॥
तल्लिप्सूंश्च सदा कृष्णः प्रेमानन्दैकरूपिणः
vidhāya svīyanityeṣu samāveśitavāṃstadā ||
nityāḥ sarve'pyayogyeṣu darśanābhāvatāṃ gatāḥ
||34||विधाय स्वीयनित्येषु समावेशितवांस्तदा ॥
नित्याः सर्वेऽप्ययोग्येषु दर्शनाभावतां गताः
vyāvahārikalīlāsthāstatra yannādhikāriṇaḥ ||
paśyantyatrāgatāstasmānnirjjanatvaṃ samantataḥ
||35||व्यावहारिकलीलास्थास्तत्र यन्नाधिकारिणः ॥
पश्यन्त्यत्रागतास्तस्मान्निर्ज्जनत्वं समन्ततः
tasmāccintā na te kāryā vajranābha madājñayā ||
vāsayātra bahūngrāmānsaṃsiddhiste bhaviṣyati
||36||तस्माच्चिन्ता न ते कार्या वज्रनाभ मदाज्ञया ॥
वासयात्र बहून्ग्रामान्संसिद्धिस्ते भविष्यति
kṛṣṇalīlānusāreṇa kṛtvā nāmāni sarvataḥ ||
tvayā vāsaya tā grāmānsaṃsevyā bhūriyaṃ parā
||37||कृष्णलीलानुसारेण कृत्वा नामानि सर्वतः ॥
त्वया वासय ता ग्रामान्संसेव्या भूरियं परा
govarddhane dīrghapure mathurāyāṃ mahāvane ||
nandigrāme bṛhatsānau kāryā rājyasthitistvayā
||38||गोवर्द्धने दीर्घपुरे मथुरायां महावने ॥
नन्दिग्रामे बृहत्सानौ कार्या राज्यस्थितिस्त्वया
nadyadridroṇikuṇḍādikuñjānsaṃsevatastava ||
rājye prajāḥ susaṃpannāstvaṃ ca prīto bhaviṣyasi
||39||नद्यद्रिद्रोणिकुण्डादिकुञ्जान्संसेवतस्तव ॥
राज्ये प्रजाः सुसंपन्नास्त्वं च प्रीतो भविष्यसि
saccidānandabhūreṣā tvayā sevyā prayatnataḥ ||
tava kṛṣṇasthalānyatra sphurantu madanugrahāt
||40||सच्चिदानन्दभूरेषा त्वया सेव्या प्रयत्नतः ॥
तव कृष्णस्थलान्यत्र स्फुरन्तु मदनुग्रहात्
vajra saṃsevanādasyā uddhavastvāṃ miliṣyati ||
tato rahasyametasmātprāpsyasi tvaṃ samātṛkaḥ
||41||वज्र संसेवनादस्या उद्धवस्त्वां मिलिष्यति ॥
ततो रहस्यमेतस्मात्प्राप्स्यसि त्वं समातृकः
evamuktvā tu śāṇḍilyo gataḥ kṛṣṇamanusmaran ||
viṣṇurāto'tha vajraśca parāṃ prītimavāpatuḥ
||42||एवमुक्त्वा तु शाण्डिल्यो गतः कृष्णमनुस्मरन् ॥
विष्णुरातोऽथ वज्रश्च परां प्रीतिमवापतुः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe śrīmadbhāgavatamāhātmye śāḍilyopadiṣṭavrajabhūmimāhātmyavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||