saṃnyāsapaddhativarṇanam
īśvara uvāca
śṛṇu devi pravakṣyāmi yanmāṃ tvampari pṛcchasi |
tasya śravaṇamātreṇa jīvassākṣācchivo bhavet
||1||शृणु देवि प्रवक्ष्यामि यन्मां त्वम्परि पृच्छसि ।
तस्य श्रवणमात्रेण जीवस्साक्षाच्छिवो भवेत्
praṇavārthaparijñānameva jñānaṃ madātmakam |
bījantatsarvavidyānāṃ maṃtra mpraṇavanāmakam
||2||प्रणवार्थपरिज्ञानमेव ज्ञानं मदात्मकम् ।
बीजन्तत्सर्वविद्यानां मंत्र म्प्रणवनामकम्
atisūkṣmaṃ mahārthaṃ ca jñeyaṃ tadvaṭabījavat |
vedādi vedasāraṃ ca madrūpaṃ ca viśeṣataḥ
||3||अतिसूक्ष्मं महार्थं च ज्ञेयं तद्वटबीजवत् ।
वेदादि वेदसारं च मद्रूपं च विशेषतः
devo guṇatrayātītaḥ sarvajñaḥ sarvakṛtprabhuḥ |
omityekākṣare maṃtre sthitohaṃ sarvagaśśivaḥ
||4||देवो गुणत्रयातीतः सर्वज्ञः सर्वकृत्प्रभुः ।
ओमित्येकाक्षरे मंत्रे स्थितोहं सर्वगश्शिवः
yadasti vastu tatsarvaṃ guṇaprādhānyayogataḥ |
samastaṃ vyasta mapi ca praṇavārthaṃ pracakṣate
||5||यदस्ति वस्तु तत्सर्वं गुणप्राधान्ययोगतः ।
समस्तं व्यस्त मपि च प्रणवार्थं प्रचक्षते
sarvārthasādhakaṃ tasmādekaṃ brahmaitadakṣaram |
tenomiti jagatkṛsnaṃ kurute prathamaṃ śivaḥ
||6||सर्वार्थसाधकं तस्मादेकं ब्रह्मैतदक्षरम् ।
तेनोमिति जगत्कृस्नं कुरुते प्रथमं शिवः
śivo vā praṇavo hyeṣa praṇavo vā śivaḥ smṛtaḥ |
vācyavācakayorbhedo nātyaṃtaṃ vidyate yataḥ
||7||शिवो वा प्रणवो ह्येष प्रणवो वा शिवः स्मृतः ।
वाच्यवाचकयोर्भेदो नात्यंतं विद्यते यतः
tasmādekākṣaraṃ devaṃ māṃ ca brahmarṣayo viduḥ |
vācyavācakayoraikyaṃ manyamānā vipaścitaḥ
||8||तस्मादेकाक्षरं देवं मां च ब्रह्मर्षयो विदुः ।
वाच्यवाचकयोरैक्यं मन्यमाना विपश्चितः
atastadeva jānīyātpraṇavaṃ sarvakāraṇam |
nirvikārī mumukṣurmāṃ nirguṇaṃ parameśvaram
||9||अतस्तदेव जानीयात्प्रणवं सर्वकारणम् ।
निर्विकारी मुमुक्षुर्मां निर्गुणं परमेश्वरम्
enameva hi deveśi sarvamaṃtraśiromaṇim |
kāśyāmahaṃ pradāsyāmi jīvānāṃ muktihetave
||10||एनमेव हि देवेशि सर्वमंत्रशिरोमणिम् ।
काश्यामहं प्रदास्यामि जीवानां मुक्तिहेतवे
tatrādau sampravakṣyāmi praṇavoddhāramambike |
yasya vijñānamātreṇa siddhiśca paramā bhavet
||11||तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि प्रणवोद्धारमम्बिके ।
यस्य विज्ञानमात्रेण सिद्धिश्च परमा भवेत्
nivṛttimuddharetpūrvamindhanaṃ ca tataḥ param |
kālaṃ samuddharetpaścāddaṃḍamīśvarameva ca
||12||निवृत्तिमुद्धरेत्पूर्वमिन्धनं च ततः परम् ।
कालं समुद्धरेत्पश्चाद्दंडमीश्वरमेव च
varṇapaṃcakarūpoyamevaṃ praṇava uddhṛtaḥ |
trimātrabindunādātmā muktido japatāṃ sadā
||13||वर्णपंचकरूपोयमेवं प्रणव उद्धृतः ।
त्रिमात्रबिन्दुनादात्मा मुक्तिदो जपतां सदा
brahmādisthāvarāntānāṃ sarveṣāṃ prāṇināṃ khalu |
prāṇaḥ praṇava evāyaṃ tasmātpraṇava īritaḥ
||14||ब्रह्मादिस्थावरान्तानां सर्वेषां प्राणिनां खलु ।
प्राणः प्रणव एवायं तस्मात्प्रणव ईरितः
ādyamvarṇamakāraṃ ca ukāramuttare tataḥ |
makāraṃ madhyataścaiva nādāṃtaṃ tasya comiti
||15||आद्यम्वर्णमकारं च उकारमुत्तरे ततः ।
मकारं मध्यतश्चैव नादांतं तस्य चोमिति
jalavadvarṇamādyantu dakṣiṇe cottare tathā |
madhye makāraṃ śucivadoṃkāre munisattama
||16||जलवद्वर्णमाद्यन्तु दक्षिणे चोत्तरे तथा ।
मध्ये मकारं शुचिवदोंकारे मुनिसत्तम
akāraścāpyukāroyaṃ makārāśca trayaṃ kramāt |
tisro mātrāssamākhyātā arddhamātrā tataḥ param
||17||अकारश्चाप्युकारोयं मकाराश्च त्रयं क्रमात् ।
तिस्रो मात्रास्समाख्याता अर्द्धमात्रा ततः परम्
arddhamātrā maheśāni bindunādasvarūpiṇī |
varṇanīyā na vai cāddhā jñeyā jñānibhireva sā
||18||अर्द्धमात्रा महेशानि बिन्दुनादस्वरूपिणी ।
वर्णनीया न वै चाद्धा ज्ञेया ज्ञानिभिरेव सा
īśānassarvavidyānāmityadyāśśrutayaḥ priye |
matta eva bhavantīti vedāssatyamvadanti hi
||19||ईशानस्सर्वविद्यानामित्यद्याश्श्रुतयः प्रिये ।
मत्त एव भवन्तीति वेदास्सत्यम्वदन्ति हि
tasmādvedādirevāhaṃ praṇavo mama vācakaḥ |
vācakatvānmamaiṣo'pi vedādiriti kathyate
||20||तस्माद्वेदादिरेवाहं प्रणवो मम वाचकः ।
वाचकत्वान्ममैषोऽपि वेदादिरिति कथ्यते
akārastu mahadbījaṃ rajassraṣṭā caturmukhaḥ |
ukāraḥ prakṛtiryonissattvaṃ pālayitā hariḥ
||21||अकारस्तु महद्बीजं रजस्स्रष्टा चतुर्मुखः ।
उकारः प्रकृतिर्योनिस्सत्त्वं पालयिता हरिः
makāraḥ puruṣo bījī tamassaṃhārako haraḥ |
bindurmaheśvaro devastiro bhāva udāhṛtaḥ
||22||मकारः पुरुषो बीजी तमस्संहारको हरः ।
बिन्दुर्महेश्वरो देवस्तिरो भाव उदाहृतः
nādassadāśivaḥ proktassarvānugrahakārakaḥ |
nādamūrddhani saṃcintya parātparataraḥ śivaḥ
||23||नादस्सदाशिवः प्रोक्तस्सर्वानुग्रहकारकः ।
नादमूर्द्धनि संचिन्त्य परात्परतरः शिवः
sa sarvajñaḥ sarvakarttā sarveśo nirmalo'vyayaḥ |
anirdeśyaḥ parabrahma sākṣātsadasataḥ paraḥ
||24||स सर्वज्ञः सर्वकर्त्ता सर्वेशो निर्मलोऽव्ययः ।
अनिर्देश्यः परब्रह्म साक्षात्सदसतः परः
akārādiṣu varṇeṣu vyāpakaṃ cottarottaram |
vyāpyantvadhastanaṃ varṇamevaṃ sarvatra bhāvayet
||25||अकारादिषु वर्णेषु व्यापकं चोत्तरोत्तरम् ।
व्याप्यन्त्वधस्तनं वर्णमेवं सर्वत्र भावयेत्
sadyādīśānaparyyaṃtānyakārādiṣu paṃcasu |
sthitāni paṃca brahmāṇi tāni manmūrttayaḥ kramāt
||26||सद्यादीशानपर्य्यंतान्यकारादिषु पंचसु ।
स्थितानि पंच ब्रह्माणि तानि मन्मूर्त्तयः क्रमात्
aṣṭau kalāssamākhyātā akāre sadyajāśśive |
ukāre vāmarūpiṇyastrayodaśa samīritāḥ
||27||अष्टौ कलास्समाख्याता अकारे सद्यजाश्शिवे ।
उकारे वामरूपिण्यस्त्रयोदश समीरिताः
aṣṭāvaghorarūpiṇyo makāre saṃsthitāḥ kalāḥ |
bindau catasrassaṃbhūtāḥ kalāḥ puruṣagocarāḥ
||28||अष्टावघोररूपिण्यो मकारे संस्थिताः कलाः ।
बिन्दौ चतस्रस्संभूताः कलाः पुरुषगोचराः
nāde paṃca samākhyātāḥ kalā īśānasaṃbhavāḥ |
ṣaḍvidhaikyānusaṃdhānātprapaṃcātmakatocyate
||29||नादे पंच समाख्याताः कला ईशानसंभवाः ।
षड्विधैक्यानुसंधानात्प्रपंचात्मकतोच्यते
mantro yantraṃ devatā ca prapaṃco gurureva ca |
śiṣyaśca ṣaṭpadārthā nāmeṣāmarthaṃ śṛṇu priye
||30||मन्त्रो यन्त्रं देवता च प्रपंचो गुरुरेव च ।
शिष्यश्च षट्पदार्था नामेषामर्थं शृणु प्रिये
paṃcavarṇasamaṣṭiḥ syānmantraḥ pūrvamudāhataḥ |
sa eva yaṃtratāṃ prāpto vakṣye tanmaṇḍalakramam
||31||पंचवर्णसमष्टिः स्यान्मन्त्रः पूर्वमुदाहतः ।
स एव यंत्रतां प्राप्तो वक्ष्ये तन्मण्डलक्रमम्
yantraṃ tu devatārūpaṃ devatā viśvarūpiṇī |
viśvarūpo guruḥ proktaśśiṣyo guruvapustvataḥ
||32||यन्त्रं तु देवतारूपं देवता विश्वरूपिणी ।
विश्वरूपो गुरुः प्रोक्तश्शिष्यो गुरुवपुस्त्वतः
omitīdaṃ sarvamiti sarvaṃ brahmeti ca śruteḥ |
vācyavācakasambandhopyayamevārtha īritaḥ
||33||ओमितीदं सर्वमिति सर्वं ब्रह्मेति च श्रुतेः ।
वाच्यवाचकसम्बन्धोप्ययमेवार्थ ईरितः
ādhāro maṇipūraśca hṛdayaṃ tu tataḥ param |
viśuddhirājñā ca tataḥ śaktiḥ śāntiriti kramāt
||34||आधारो मणिपूरश्च हृदयं तु ततः परम् ।
विशुद्धिराज्ञा च ततः शक्तिः शान्तिरिति क्रमात्
sthānānyetāni deveśi śāntyatītaṃ parātparam |
adhikārī bhavedyasya vairāgyaṃ jāyate dṛḍham
||35||स्थानान्येतानि देवेशि शान्त्यतीतं परात्परम् ।
अधिकारी भवेद्यस्य वैराग्यं जायते दृढम्
viṣayaḥ syāmahaṃ devi jīvabrahmaikyabhāvanāt |
sambandhaṃ śṛṇu deveśi viṣayaḥ samyagīritaḥ
||36||विषयः स्यामहं देवि जीवब्रह्मैक्यभावनात् ।
सम्बन्धं शृणु देवेशि विषयः सम्यगीरितः
jīvātmanormayā sārddhamaikyasya praṇavasya ca |
vācyavācakabhāvotra samvandhassamudīritaḥ
||37||जीवात्मनोर्मया सार्द्धमैक्यस्य प्रणवस्य च ।
वाच्यवाचकभावोत्र सम्वन्धस्समुदीरितः
vratādinirataḥ śāntastapasvī vijitendriyaḥ |
śaucācārasamāyukto bhūdevo vedaniṣṭhitaḥ
||38||व्रतादिनिरतः शान्तस्तपस्वी विजितेन्द्रियः ।
शौचाचारसमायुक्तो भूदेवो वेदनिष्ठितः
viṣayeṣu viraktaḥ sannaihikāmuṣmikeṣu ca |
devānāṃ brāhmaṇo'pīha lokajeṣu śivavratī
||39||विषयेषु विरक्तः सन्नैहिकामुष्मिकेषु च ।
देवानां ब्राह्मणोऽपीह लोकजेषु शिवव्रती
sarvaśāstrārtha tattvajñaṃ vedāntajñānapāragam |
ācāryyamupasaṃgamya yatiṃ matimatāṃ varam
||40||सर्वशास्त्रार्थ तत्त्वज्ञं वेदान्तज्ञानपारगम् ।
आचार्य्यमुपसंगम्य यतिं मतिमतां वरम्
dīrghadaṇḍapraṇāmādyaistoṣayedyatnatassudhīḥ |
śāntyādiguṇasaṃyuktaḥ śiṣyassauśīlyavānvaraḥ
||41||दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः ।
शान्त्यादिगुणसंयुक्तः शिष्यस्सौशील्यवान्वरः
yo guruḥ sa śivaḥ prokto yaśśivassa guruḥ smṛtaḥ |
iti niścitya manasā svavicāraṃ nivedayet
||42||यो गुरुः स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुः स्मृतः ।
इति निश्चित्य मनसा स्वविचारं निवेदयेत्
labdhānujñastu guruṇā dvādaśāhaṃ payovatī |
samudratīre nadyāṃ ca parvate vā śivālaye
||43||लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोवती ।
समुद्रतीरे नद्यां च पर्वते वा शिवालये
śuklapakṣe tu paṃcamyāmekādaśyāṃ tathāpi vā |
prātaḥ snātvā tu śuddhātmā kṛtanitya kriyassudhīḥ
||44||शुक्लपक्षे तु पंचम्यामेकादश्यां तथापि वा ।
प्रातः स्नात्वा तु शुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः
gurumāhūya vidhinā nāndīśrāddhaṃ vidhāya ca |
kṣauraṃ ca kārayitvātha kakṣopasthavivarjitam
||45||गुरुमाहूय विधिना नान्दीश्राद्धं विधाय च ।
क्षौरं च कारयित्वाथ कक्षोपस्थविवर्जितम्
keśaśmaśrunakhānāṃ vai snātvā niyatamānasaḥ |
saktuṃ prāśyātha sāyāhne snātvā sandhyāmupāsya ca
||46||केशश्मश्रुनखानां वै स्नात्वा नियतमानसः ।
सक्तुं प्राश्याथ सायाह्ने स्नात्वा सन्ध्यामुपास्य च
sāyamaupāsanaṃ kṛtvā guruṇā sahito dvijaḥ |
śāstroktadakṣiṇāndattvā śivāya gururūpiṇe
||47||सायमौपासनं कृत्वा गुरुणा सहितो द्विजः ।
शास्त्रोक्तदक्षिणान्दत्त्वा शिवाय गुरुरूपिणे
homadravyāṇi saṃpādya svasūtroktavidhānataḥ |
agnimādhāya vidhivallaukikādivibhedataḥ
||48||होमद्रव्याणि संपाद्य स्वसूत्रोक्तविधानतः ।
अग्निमाधाय विधिवल्लौकिकादिविभेदतः
āhitāgnistu yaḥ kuryātprājāpatye ṣṭināhite |
śraute vaiśvānare samyak sarvavedasadakṣiṇam
||49||आहिताग्निस्तु यः कुर्यात्प्राजापत्ये ष्टिनाहिते ।
श्रौते वैश्वानरे सम्यक् सर्ववेदसदक्षिणम्
athāgnimātmanyāropya brāhmaṇaḥ pravrajedgṛhāt |
śrapayitvā caruṃ tasminsamidannājyabhedataḥ
||50||अथाग्निमात्मन्यारोप्य ब्राह्मणः प्रव्रजेद्गृहात् ।
श्रपयित्वा चरुं तस्मिन्समिदन्नाज्यभेदतः
pauruṣeṇaiva sūktena hutvā pratyṛcamātmavān |
hutvā ca sauviṣṭakṛtīṃ svasūtroktavidhānataḥ
||51||पौरुषेणैव सूक्तेन हुत्वा प्रत्यृचमात्मवान् ।
हुत्वा च सौविष्टकृतीं स्वसूत्रोक्तविधानतः
hutvopariṣṭāttantraṃ ca tenāgneruttare budhaḥ |
sthitvāsane japenmaunī cailājinakuśottare |
yāvadbrāhmamuhūrttaṃ tu gāyatrīṃ dṛḍhamānasaḥ
||52||हुत्वोपरिष्टात्तन्त्रं च तेनाग्नेरुत्तरे बुधः ।
स्थित्वासने जपेन्मौनी चैलाजिनकुशोत्तरे ।
यावद्ब्राह्ममुहूर्त्तं तु गायत्रीं दृढमानसः
tataḥ snātvā yathā pūrvaṃ śrapayitvā caruṃ tataḥ |
pauruṣaṃ sūktamārabhya virajāntaṃ hunedbudhaḥ
||53||ततः स्नात्वा यथा पूर्वं श्रपयित्वा चरुं ततः ।
पौरुषं सूक्तमारभ्य विरजान्तं हुनेद्बुधः
vāmadevamatenāpi śaunakādimatena vā |
tatra mukhyaṃ vāmadevyaṃ garbhayukto yato muniḥ
||54||वामदेवमतेनापि शौनकादिमतेन वा ।
तत्र मुख्यं वामदेव्यं गर्भयुक्तो यतो मुनिः
homaśeṣaṃ samāpyātha hunet |
tatognimātmanyāropya prātassandhyamupāsya ca
||55||होमशेषं समाप्याथ हुनेत् ।
ततोग्निमात्मन्यारोप्य प्रातस्सन्ध्यमुपास्य च
savitaryudite paścātsāvitrīṃ prāviśetkramāt |
eṣaṇānāṃ trayaṃ tyaktvā preṣamuccārya ca kramāt
||56||सवितर्युदिते पश्चात्सावित्रीं प्राविशेत्क्रमात् ।
एषणानां त्रयं त्यक्त्वा प्रेषमुच्चार्य च क्रमात्
śikhopavīte saṃtyajya kaṭisūtrādikaṃ tataḥ |
visṛjya prāṅmukho gaccheduttarāśāmukhopi vā
||57||शिखोपवीते संत्यज्य कटिसूत्रादिकं ततः ।
विसृज्य प्राङ्मुखो गच्छेदुत्तराशामुखोपि वा
gṛhṇīyāddaṇḍakaupīnādyucitaṃ lokavartane |
viraktaścena gṛhṇīyāllokavṛttivicāraṇe
||58||गृह्णीयाद्दण्डकौपीनाद्युचितं लोकवर्तने ।
विरक्तश्चेन गृह्णीयाल्लोकवृत्तिविचारणे
guroḥ samīpaṃ gatvātha daṇḍavatpraṇamettrayam |
samutthāya tatastiṣṭhedgurupādasamīpataḥ
||59||गुरोः समीपं गत्वाथ दण्डवत्प्रणमेत्त्रयम् ।
समुत्थाय ततस्तिष्ठेद्गुरुपादसमीपतः
tato guruḥ samādāya virajānalajaṃ śitam |
bhasma tenaiva taṃ śiṣyaṃ samuddhṛtya yathāvidhi
||60||ततो गुरुः समादाय विरजानलजं शितम् ।
भस्म तेनैव तं शिष्यं समुद्धृत्य यथाविधि
agnirityādibhirmantraistripuṇḍraṃ dhārayettataḥ |
hṛtpaṃkaje samāsīnaṃ māṃ tvayā saha cintayet
||61||अग्निरित्यादिभिर्मन्त्रैस्त्रिपुण्ड्रं धारयेत्ततः ।
हृत्पंकजे समासीनं मां त्वया सह चिन्तयेत्
hastaṃ nidhāya śirasi śiṣyasya prītamānasaḥ |
ṛṣyādisahitaṃ tasya dakṣakarṇe samuccaret
||62||हस्तं निधाय शिरसि शिष्यस्य प्रीतमानसः ।
ऋष्यादिसहितं तस्य दक्षकर्णे समुच्चरेत्
praṇavaṃ triḥprakāraṃ tu tatastasyārthamādiśet |
ṣaḍvidhārthaṃ parijñānasahitaṃ gurusattamaḥ
||63||प्रणवं त्रिःप्रकारं तु ततस्तस्यार्थमादिशेत् ।
षड्विधार्थं परिज्ञानसहितं गुरुसत्तमः
dviṣaṭprakāraṃ sa guruṃ praṇamya bhuvi daṇḍavat |
tadadhīno bhavennityaṃ vedāntaṃ samyagabhyaset
||64||द्विषट्प्रकारं स गुरुं प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।
तदधीनो भवेन्नित्यं वेदान्तं सम्यगभ्यसेत्
māmeva ciṃtayennityaṃ paramātmānamātmani |
viśuddhe nirvikāre vai brahmasākṣiṇamavyayam
||65||मामेव चिंतयेन्नित्यं परमात्मानमात्मनि ।
विशुद्धे निर्विकारे वै ब्रह्मसाक्षिणमव्ययम्
śamādidharmanirato vedāntajñānapāragaḥ |
atrādhikārī sa prokto yatirvigatamatsaraḥ
||66||शमादिधर्मनिरतो वेदान्तज्ञानपारगः ।
अत्राधिकारी स प्रोक्तो यतिर्विगतमत्सरः
hṛtpuṇḍarīkaṃ virajaṃ viśokaṃ viśadamparam |
aṣṭapatraṃ keśarāḍhyaṃ karṇikopari śo bhitam
||67||हृत्पुण्डरीकं विरजं विशोकं विशदम्परम् ।
अष्टपत्रं केशराढ्यं कर्णिकोपरि शो भितम्
ādhāraśaktimārabhya tritatvāṃtamayaṃ padam |
vicintya madhyatastasya daharaṃ vyoma bhāvayet |
68 omityekākṣaraṃ brahma vyāharanmāṃ tvayā saha |
ciṃtayenmadhyatastasya nityamudyuktamānasaḥ
||69||आधारशक्तिमारभ्य त्रितत्वांतमयं पदम् ।
विचिन्त्य मध्यतस्तस्य दहरं व्योम भावयेत् ।
६८ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मां त्वया सह ।
चिंतयेन्मध्यतस्तस्य नित्यमुद्युक्तमानसः
evaṃvidhopāsakasya mallokagatimeva ca |
matto vijñānamāsādya matsāyujyaphalaṃ priye
||70||एवंविधोपासकस्य मल्लोकगतिमेव च ।
मत्तो विज्ञानमासाद्य मत्सायुज्यफलं प्रिये
iti śrīśivamahāpurāṇe ṣaṣṭhyāṃ kailāsasaṃhitāyāṃ saṃnyāsapaddhativarṇanaṃ nāma tṛtīyo'dhyāyaḥ||