vyāsaśaunakādisaṃvādaḥ
śrīgaṇeśāya namaḥ oṃ namaḥ śivāya |
atha ṣaṣṭhī kailāsasaṃhitā prārabhyate |
namaḥ śivāya sāmbāya sagaṇāya sasūnave |
pradhānapuruṣeśāya sargasthitatyantahetave
||1||श्रीगणेशाय नमः ॐ नमः शिवाय ।
अथ षष्ठी कैलाससंहिता प्रारभ्यते ।
नमः शिवाय साम्बाय सगणाय ससूनवे ।
प्रधानपुरुषेशाय सर्गस्थितत्यन्तहेतवे
ṛṣaya ūcuḥ
śrutomāsaṃhitā ramyā nānākhyānasamanvitā |
kailāsasaṃhitāmbrūhi śivatattvavivarddhinīm
||2||श्रुतोमासंहिता रम्या नानाख्यानसमन्विता ।
कैलाससंहिताम्ब्रूहि शिवतत्त्वविवर्द्धिनीम्
vyāsa uvāca
śṛṇuta prītito vatsāḥ kailāsākhyāṃ hi saṃhitām |
śivatattvaparāndivyāṃ vakṣye vaḥ snehataḥ parām
||3||शृणुत प्रीतितो वत्साः कैलासाख्यां हि संहिताम् ।
शिवतत्त्वपरान्दिव्यां वक्ष्ये वः स्नेहतः पराम्
himavacchikhare pūrvvaṃ tapasyanto mahaujasaḥ |
vārāṇasīṅgantukāmā munayaḥ kṛtasamvidaḥ
||4||हिमवच्छिखरे पूर्व्वं तपस्यन्तो महौजसः ।
वाराणसीङ्गन्तुकामा मुनयः कृतसम्विदः
nirgatya tasmātsamprāpya gireḥ kāśīṃ samāhitāḥ |
snātavyameveti tadā dadṛśurmaṇikarṇikām
||5||निर्गत्य तस्मात्सम्प्राप्य गिरेः काशीं समाहिताः ।
स्नातव्यमेवेति तदा ददृशुर्मणिकर्णिकाम्
tatra snātvā susantapya devādīnatha jāhnavīm |
dṛṣṭvā snātvā munīśāste viśveśaṃ tridaśeśvaram
||6||तत्र स्नात्वा सुसन्तप्य देवादीनथ जाह्नवीम् ।
दृष्ट्वा स्नात्वा मुनीशास्ते विश्वेशं त्रिदशेश्वरम्
namaskṛtyātha sampūjya bhaktyā paramayānvitāḥ |
śatarudrādibhiḥ stutvā stutibhirvvedapāragāḥ
||7||नमस्कृत्याथ सम्पूज्य भक्त्या परमयान्विताः ।
शतरुद्रादिभिः स्तुत्वा स्तुतिभिर्व्वेदपारगाः
ātmānaṃ menire sarve kṛtārthā vayamityuta |
śivaprītyā supūrṇārthāśśivabhaktiratāssadā
||8||आत्मानं मेनिरे सर्वे कृतार्था वयमित्युत ।
शिवप्रीत्या सुपूर्णार्थाश्शिवभक्तिरतास्सदा
tasminnavasare sūtaṃ pañcakrośadidṛkṣayā |
gatvā samāgataṃ vīkṣya mudā te taṃ vavandire |
sopi viśveśvaraṃ sākṣāddevadevamumāpatim |
namaskṛtyātha taissākammuktimaṇḍapamāviśat
||10||तस्मिन्नवसरे सूतं पञ्चक्रोशदिदृक्षया ।
गत्वा समागतं वीक्ष्य मुदा ते तं ववन्दिरे ।
सोपि विश्वेश्वरं साक्षाद्देवदेवमुमापतिम् ।
नमस्कृत्याथ तैस्साकम्मुक्तिमण्डपमाविशत्
tatrāsīnammahātmānaṃ sūtampaurāṇikottamam |
arghyādibhistadā sarvve munayassamupācaran
||11||तत्रासीनम्महात्मानं सूतम्पौराणिकोत्तमम् ।
अर्घ्यादिभिस्तदा सर्व्वे मुनयस्समुपाचरन्
tataḥ sūtaḥ prasannātmā munīnālokya suvratān |
papraccha kuśalāntepi procuḥ kuśalamātmanaḥ
||12||ततः सूतः प्रसन्नात्मा मुनीनालोक्य सुव्रतान् ।
पप्रच्छ कुशलान्तेपि प्रोचुः कुशलमात्मनः
te tu saṃhṛṣṭahṛdayaṃ jñātvā taṃ vai munīśvarāḥ |
praṇavārthāvagatyarthamūcuḥ prāstāvikaṃ vacaḥ
||13||ते तु संहृष्टहृदयं ज्ञात्वा तं वै मुनीश्वराः ।
प्रणवार्थावगत्यर्थमूचुः प्रास्ताविकं वचः
munaya ūcuḥ
vyāsaśiṣya mahābhāga sūta paurāṇikottama |
dhanyastvaṃ śivabhakto hi sarvavijñāna sāgaraḥ
||14||व्यासशिष्य महाभाग सूत पौराणिकोत्तम ।
धन्यस्त्वं शिवभक्तो हि सर्वविज्ञान सागरः
bhavantameva bhagavānvyāsassarvajagadguruḥ |
abhiṣicya purāṇānāṃ gurutve samayojayat
||15||भवन्तमेव भगवान्व्यासस्सर्वजगद्गुरुः ।
अभिषिच्य पुराणानां गुरुत्वे समयोजयत्
tasmātpaurāṇikī vidyā bhavato hṛdi saṃsthitā |
purāṇāni ca sarvāṇi vedārthampravadanti hi
||16||तस्मात्पौराणिकी विद्या भवतो हृदि संस्थिता ।
पुराणानि च सर्वाणि वेदार्थम्प्रवदन्ति हि
vedāḥ praṇavasambhūtāḥ praṇavārtho maheśvaraḥ |
ato maheśvarasthānaṃ tvayi dhiṣṇyampratiṣṭhitam
||17||वेदाः प्रणवसम्भूताः प्रणवार्थो महेश्वरः ।
अतो महेश्वरस्थानं त्वयि धिष्ण्यम्प्रतिष्ठितम्
tvanmukhābjaparisyandanmakaraṃde manoharam |
praṇavārthāmṛtaṃ pītvā bhaviṣyāmo gatajvarāḥ
||18||त्वन्मुखाब्जपरिस्यन्दन्मकरंदे मनोहरम् ।
प्रणवार्थामृतं पीत्वा भविष्यामो गतज्वराः
viśeṣato gurustvaṃ hi nānyo'smākaṃ mahāmate |
paraṃ bhāvaṃ maheśasya parayā kṛpayā vada
||19||विशेषतो गुरुस्त्वं हि नान्योऽस्माकं महामते ।
परं भावं महेशस्य परया कृपया वद
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā sūto vyāsapriyassudhīḥ |
gaṇeśaṃ ṣaṇmukhaṃ sākṣānmaheśānaṃ maheśvarīm
||20||इति तेषां वचः श्रुत्वा सूतो व्यासप्रियस्सुधीः ।
गणेशं षण्मुखं साक्षान्महेशानं महेश्वरीम्
śilādatanayaṃ devaṃ nandīśaṃ suyaśāpatim |
sanatkumāraṃ vyāsaṃ ca praṇipatyedamabravīt
||21||शिलादतनयं देवं नन्दीशं सुयशापतिम् ।
सनत्कुमारं व्यासं च प्रणिपत्येदमब्रवीत्
sūta uvāca
sādhusādhu mahābhāgā munayaḥ kṣīṇakalmaṣāḥ |
matirdṛḍhatarā jātā durlabhā sāpi duṣkṛtām
||22||साधुसाधु महाभागा मुनयः क्षीणकल्मषाः ।
मतिर्दृढतरा जाता दुर्लभा सापि दुष्कृताम्
pārāśaryeṇa guruṇā naimiṣāraṇyavāsinām |
munīnāmupadiṣṭaṃ yadvakṣye tanmunipuṃgavāḥ
||23||पाराशर्येण गुरुणा नैमिषारण्यवासिनाम् ।
मुनीनामुपदिष्टं यद्वक्ष्ये तन्मुनिपुंगवाः
yasya śravaṇamātreṇa śivabhaktirbhavennṛṇām |
sāvadhānā bhavantodya śṛṇvantu parayā mudā
||24||यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्भवेन्नृणाम् ।
सावधाना भवन्तोद्य शृण्वन्तु परया मुदा
svārociṣentare pūrvaṃ tapasyaṃto dṛḍhavratāḥ |
ṛṣayo naimiṣāraṇye sarvasiddhaniṣevite
||25||स्वारोचिषेन्तरे पूर्वं तपस्यंतो दृढव्रताः ।
ऋषयो नैमिषारण्ये सर्वसिद्धनिषेविते
dīrghasatraṃ vitanvanto rudramadhvaranāyakam |
prīṇayantaḥ paraṃ bhāvamaiśvaryyaṃ jñātumicchavaḥ
||26||दीर्घसत्रं वितन्वन्तो रुद्रमध्वरनायकम् ।
प्रीणयन्तः परं भावमैश्वर्य्यं ज्ञातुमिच्छवः
nivasanti sma te sarve vyāsadarśanakāṃkṣiṇaḥ |
śivabhaktiratā nityaṃ bhasmarudrākṣadhāriṇaḥ
||27||निवसन्ति स्म ते सर्वे व्यासदर्शनकांक्षिणः ।
शिवभक्तिरता नित्यं भस्मरुद्राक्षधारिणः
teṣāṃ bhāvaṃ samālokya bhagavānbādarāyaṇaḥ |
prādurbabhūva sarvātmā parāśaratapaḥphalam
||28||तेषां भावं समालोक्य भगवान्बादरायणः ।
प्रादुर्बभूव सर्वात्मा पराशरतपःफलम्
taṃ dṛṣṭvā munayassarve prahṛṣṭavadanekṣaṇāḥ |
abhyutthānādibhissarvairupacārairupācaran
||29||तं दृष्ट्वा मुनयस्सर्वे प्रहृष्टवदनेक्षणाः ।
अभ्युत्थानादिभिस्सर्वैरुपचारैरुपाचरन्
satkṛtya pradadustasmai sauvarṇaṃ viṣṭaraṃ śubham |
sukhopaviṣṭaḥ sa tadā tasminsauvarṇaviṣṭare |
prāha gaṃbhīrayā vācā pārāśaryyo mahāmuniḥ
||30||सत्कृत्य प्रददुस्तस्मै सौवर्णं विष्टरं शुभम् ।
सुखोपविष्टः स तदा तस्मिन्सौवर्णविष्टरे ।
प्राह गंभीरया वाचा पाराशर्य्यो महामुनिः
vyāsa uvāca
kuśalaṃ kiṃ nu yuṣmākamprabrūtāsminmahāmakhe |
arcitaṃ kiṃ nu yuṣmābhissamyagadhvaranāyakaḥ
||31||कुशलं किं नु युष्माकम्प्रब्रूतास्मिन्महामखे ।
अर्चितं किं नु युष्माभिस्सम्यगध्वरनायकः
kimarthamatra yuṣmābhiradhvare parameśvaraḥ |
svarcito bhaktibhāvena sāmbassaṃsāramocakaḥ
||32||किमर्थमत्र युष्माभिरध्वरे परमेश्वरः ।
स्वर्चितो भक्तिभावेन साम्बस्संसारमोचकः
yuṣmatpravṛttirme bhāti śuśrūṣā pūrvameva hi |
parabhāve maheśasya muktihetośśivasya ca
||33||युष्मत्प्रवृत्तिर्मे भाति शुश्रूषा पूर्वमेव हि ।
परभावे महेशस्य मुक्तिहेतोश्शिवस्य च
evamuktā munīndreṇa vyāsenāmitatejasā |
munayo naimiṣāraṇyavāsinaḥ paramaujasaḥ
||34||एवमुक्ता मुनीन्द्रेण व्यासेनामिततेजसा ।
मुनयो नैमिषारण्यवासिनः परमौजसः
praṇipatya mahātmānaṃ pārāśaśaryyaṃ mahāmunim |
śivānurāgasaṃhṛṣṭamānasaṃ ca tamabruvan
||35||प्रणिपत्य महात्मानं पाराशशर्य्यं महामुनिम् ।
शिवानुरागसंहृष्टमानसं च तमब्रुवन्
munaya ūcuḥ
bhagavanmuniśārdūla sākṣānnārāyaṇāṃśaja |
kṛpānidhe mahāprājña sarvavidyādhipa prabho
||36||भगवन्मुनिशार्दूल साक्षान्नारायणांशज ।
कृपानिधे महाप्राज्ञ सर्वविद्याधिप प्रभो
tvaṃ hi sarvajagadbharturmahā devasya vedhasaḥ |
sāmbasya sagaṇasyāsya prasādānāṃ nidhissvayam
||37||त्वं हि सर्वजगद्भर्तुर्महा देवस्य वेधसः ।
साम्बस्य सगणस्यास्य प्रसादानां निधिस्स्वयम्
tvatpādābjarasāsvādamadhupāyitamānasāḥ |
kṛtārthā vayamadyaiva bhavatpādābjadarśanāt
||38||त्वत्पादाब्जरसास्वादमधुपायितमानसाः ।
कृतार्था वयमद्यैव भवत्पादाब्जदर्शनात्
tvadīyacaraṇāmbhojadarśanaṃ khalu pāpinām |
durlabhaṃ labdhamasmābhistvasmātsukṛtino vayam
||39||त्वदीयचरणाम्भोजदर्शनं खलु पापिनाम् ।
दुर्लभं लब्धमस्माभिस्त्वस्मात्सुकृतिनो वयम्
asmindeśe mahābhāga naimiṣāraṇyasaṃjñake |
dīrghasatrānvitāssarve praṇavārthaprakāśakāḥ
||40||अस्मिन्देशे महाभाग नैमिषारण्यसंज्ञके ।
दीर्घसत्रान्वितास्सर्वे प्रणवार्थप्रकाशकाः
śrotavyaḥ parameśāna iti kṛtvā viniścitāḥ |
parasparaṃ cintayantaḥ paraṃ bhāvaṃ maheśitu
||41||श्रोतव्यः परमेशान इति कृत्वा विनिश्चिताः ।
परस्परं चिन्तयन्तः परं भावं महेशितु
ajñātavanta evaite vayaṃ tasmādbhavānprabho |
chettumarhati tānsarvānsaṃśayānalpacetasām
||42||अज्ञातवन्त एवैते वयं तस्माद्भवान्प्रभो ।
छेत्तुमर्हति तान्सर्वान्संशयानल्पचेतसाम्
tvadanyaḥ saṃśayasyāsyacchettā na hi jagattraye |
tasmādapāragaṃbhīravyāmohābdhau nimajjataḥ
||43||त्वदन्यः संशयस्यास्यच्छेत्ता न हि जगत्त्रये ।
तस्मादपारगंभीरव्यामोहाब्धौ निमज्जतः
tārayasva śivajñānapotenāsmāndayānidhe |
śivasadbhaktitattvārthaṃ jñātuṃ śraddhālavo vayam
||44||तारयस्व शिवज्ञानपोतेनास्मान्दयानिधे ।
शिवसद्भक्तितत्त्वार्थं ज्ञातुं श्रद्धालवो वयम्
evamabhyarthitasta munibhirvedapāragaiḥ |
sarvavedārthavinmukhyaḥ śukatāto mahāmuniḥ |
vedāntasārasarvasvaṃ praṇavaṃ parameśvaram
||45||एवमभ्यर्थितस्त मुनिभिर्वेदपारगैः ।
सर्ववेदार्थविन्मुख्यः शुकतातो महामुनिः ।
वेदान्तसारसर्वस्वं प्रणवं परमेश्वरम्
dhyātvā hṛtkarṇikāmadhye sāmbaṃ saṃsāramocakam |
prahṛṣṭamānaso bhūtvā vyājahāra mahāmuni
||46||ध्यात्वा हृत्कर्णिकामध्ये साम्बं संसारमोचकम् ।
प्रहृष्टमानसो भूत्वा व्याजहार महामुनि
iti śrīśivamahāpurāṇe ṣaṣṭhyāṃ kailāsasaṃhitāyāṃ vyāsaśaunakādisaṃvādo nāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||