upāsanāmūrttivarṇanam
īśvara uvāca
tataḥ paraṃ pravakṣyāmi sṛṣṭipaddhatimuttamām |
sadāśivānmaheśādicatuṣkasya varānane
||1||ततः परं प्रवक्ष्यामि सृष्टिपद्धतिमुत्तमाम् ।
सदाशिवान्महेशादिचतुष्कस्य वरानने
sadāśivassamaṣṭissyādākāśadhipatiḥ prabhuḥ |
asyaiva vyaṣṭitāpannammaheśādicatuṣṭayam
||2||सदाशिवस्समष्टिस्स्यादाकाशधिपतिः प्रभुः ।
अस्यैव व्यष्टितापन्नम्महेशादिचतुष्टयम्
sadāśivasahasrāṃśānmaheśasya samudbhavaḥ |
puruṣānanarūpatvādvāyoradhipatiśca saḥ
||3||सदाशिवसहस्रांशान्महेशस्य समुद्भवः ।
पुरुषाननरूपत्वाद्वायोरधिपतिश्च सः
māyāśaktiyuto vāme sakalaśca kriyādhikaḥ |
asyaiva vyaṣṭirūpaṃ syādīśvarādicatuṣṭayam
||4||मायाशक्तियुतो वामे सकलश्च क्रियाधिकः ।
अस्यैव व्यष्टिरूपं स्यादीश्वरादिचतुष्टयम्
īśo viśveśvaraḥ paścātparameśastataḥ param |
sarveśvara itīdantu tirodhācakramuttamam
||5||ईशो विश्वेश्वरः पश्चात्परमेशस्ततः परम् ।
सर्वेश्वर इतीदन्तु तिरोधाचक्रमुत्तमम्
tirobhāvo dvidhā bhinna eko rudrādigocaraḥ |
anyaśca dehabhāvena paśuvargasya santateḥ
||6||तिरोभावो द्विधा भिन्न एको रुद्रादिगोचरः ।
अन्यश्च देहभावेन पशुवर्गस्य सन्ततेः
bhogānuraṃjanaparaḥ karmasāmyakṣaṇāvadhi |
karmasāmye sa ekaḥ syādanugrahamayo vibhuḥ
||7||भोगानुरंजनपरः कर्मसाम्यक्षणावधि ।
कर्मसाम्ये स एकः स्यादनुग्रहमयो विभुः
tatra sarveśvarā yāste devatāḥ parikīrttitāḥ |
parabrahmātmakāḥ sākṣānnirvikalpā nirāmayāḥ
||8||तत्र सर्वेश्वरा यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मात्मकाः साक्षान्निर्विकल्पा निरामयाः
tirobhāvātmakaṃ cakraṃ bhavecchāntikalāmayam |
maheśvarādhiṣṭhitaṃ ca padametadanuttamam
||9||तिरोभावात्मकं चक्रं भवेच्छान्तिकलामयम् ।
महेश्वराधिष्ठितं च पदमेतदनुत्तमम्
etadeva padaṃ prāpyaṃ maheśapadasevinām |
māheśvarāṇāṃ sālokyakramādeva vimuktidam
||10||एतदेव पदं प्राप्यं महेशपदसेविनाम् ।
माहेश्वराणां सालोक्यक्रमादेव विमुक्तिदम्
maheśvarasahasrāṃśādrudramūrtirajāyata |
aghoravadanākārastejastattvādhipaśca saḥ
||11||महेश्वरसहस्रांशाद्रुद्रमूर्तिरजायत ।
अघोरवदनाकारस्तेजस्तत्त्वाधिपश्च सः
gaurīśaktiyuto vāme sarvvasaṃhārakṛtprabhuḥ |
asyaiva vyaṣṭirūpaṃ syācchivādyatha catuṣṭayam
||12||गौरीशक्तियुतो वामे सर्व्वसंहारकृत्प्रभुः ।
अस्यैव व्यष्टिरूपं स्याच्छिवाद्यथ चतुष्टयम्
śivo haro mṛḍabhavau viditaṃ cakramadbhutam |
saṃhārākhyaṃ mahādivyaṃ paramaṃ hi munīśvara
||13||शिवो हरो मृडभवौ विदितं चक्रमद्भुतम् ।
संहाराख्यं महादिव्यं परमं हि मुनीश्वर
sa saṃhārastridhā prokto budhairnityādibhedataḥ |
nityo jīvasuṣuptyākhyo vidhernaimittikaḥ smṛtaḥ
||14||स संहारस्त्रिधा प्रोक्तो बुधैर्नित्यादिभेदतः ।
नित्यो जीवसुषुप्त्याख्यो विधेर्नैमित्तिकः स्मृतः
vilayastasya tu mahāniti vedanidarśitaḥ |
jīvānāṃ janmaduḥkhādiśāṃtānāmuṣitātmanām
||15||विलयस्तस्य तु महानिति वेदनिदर्शितः ।
जीवानां जन्मदुःखादिशांतानामुषितात्मनाम्
viśrāṃtyarthaṃ muniśreṣṭha karmaṇāṃ pākahetave |
saṃhāraḥ kalpitastredhā rudreṇāmitatejasā
||16||विश्रांत्यर्थं मुनिश्रेष्ठ कर्मणां पाकहेतवे ।
संहारः कल्पितस्त्रेधा रुद्रेणामिततेजसा
rudrasyaiva tu kṛtyānāṃ trayametadudāhṛtam |
saṃhṛtavapi sṛṣṭyādikṛtyānāṃ pañcakaṃ vibhoḥ
||17||रुद्रस्यैव तु कृत्यानां त्रयमेतदुदाहृतम् ।
संहृतवपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः
mune tatra bhavādyāste devatāḥ parikīrttitāḥ |
parabrahmasvarūpāśca lokānugrahakārakāḥ
||18||मुने तत्र भवाद्यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मस्वरूपाश्च लोकानुग्रहकारकाः
saṃhārākhyamidaṃ cakraṃ vidyārūpakalāmayam |
adhiṣṭhitaṃ ca rudreṇa padametannirāmayam
||19||संहाराख्यमिदं चक्रं विद्यारूपकलामयम् ।
अधिष्ठितं च रुद्रेण पदमेतन्निरामयम्
etadeva padaṃ prāpyaṃ rudrārādhanakāṃkṣiṇām |
rudrāṇāṃ taddhi sālokyakramātsāyujyadammune
||20||एतदेव पदं प्राप्यं रुद्राराधनकांक्षिणाम् ।
रुद्राणां तद्धि सालोक्यक्रमात्सायुज्यदम्मुने
rudramūrttessahasrāṃśādviṣṇoścaivābhavajjaniḥ |
sa vāmadevacakrātmā vāritattvaikanāyakaḥ
||21||रुद्रमूर्त्तेस्सहस्रांशाद्विष्णोश्चैवाभवज्जनिः ।
स वामदेवचक्रात्मा वारितत्त्वैकनायकः
ramāśāktiyuto vāme sarvvarakṣākaro mahān |
caturbhujo'raviṃdākṣaḥ śyāmaśśaṃkhādicihnabhṛt
||22||रमाशाक्तियुतो वामे सर्व्वरक्षाकरो महान् ।
चतुर्भुजोऽरविंदाक्षः श्यामश्शंखादिचिह्नभृत्
asyaiva vāsudevādicatuṣkaṃ vyaṣṭitāṃ gatam |
upāsanaratānāṃ vai vaiṣṇavānāṃ vimuktidam
||23||अस्यैव वासुदेवादिचतुष्कं व्यष्टितां गतम् ।
उपासनरतानां वै वैष्णवानां विमुक्तिदम्
vāsudevo'niruddhaśca tatassaṃkarṣaṇaḥ paraḥ |
pradyumnaśceti vikhyātaṃ sthiticakramanuttamam
||24||वासुदेवोऽनिरुद्धश्च ततस्संकर्षणः परः ।
प्रद्युम्नश्चेति विख्यातं स्थितिचक्रमनुत्तमम्
sthitissṛṣṭasya jagatastatkartrā saha pālanam |
ārabdhakarmabhogāntaṃ jīvānāṃ phalabhoginām
||25||स्थितिस्सृष्टस्य जगतस्तत्कर्त्रा सह पालनम् ।
आरब्धकर्मभोगान्तं जीवानां फलभोगिनाम्
viṣṇorevedamākhyātaṃ kṛtyaṃ rakṣāvidhāyinaḥ |
sthitāvapi tu sṛṣṭyādi kṛtyānāṃ paṃcakaṃ vibhoḥ
||26||विष्णोरेवेदमाख्यातं कृत्यं रक्षाविधायिनः ।
स्थितावपि तु सृष्ट्यादि कृत्यानां पंचकं विभोः
tatra pradyumnamukhyāste devatāḥ parikīrtitāḥ |
nirvikalpā nirātaṃkā muktānaṃdakarāssadā
||27||तत्र प्रद्युम्नमुख्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः ।
निर्विकल्पा निरातंका मुक्तानंदकरास्सदा
sthiticakramidaṃ brahmanpratiṣṭhārūpamuttamam |
janārdanādhiṣṭhitaṃ ca paramaṃ padamucyate
||28||स्थितिचक्रमिदं ब्रह्मन्प्रतिष्ठारूपमुत्तमम् ।
जनार्दनाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते
evadeva padaṃ prāpyaṃ viṣṇupādābjasevinām |
vaiṣṇavānāṃ cakramidaṃ sālokyādipadapradam
||29||एवदेव पदं प्राप्यं विष्णुपादाब्जसेविनाम् ।
वैष्णवानां चक्रमिदं सालोक्यादिपदप्रदम्
viṣṇoreva sahasrāṃśātsaṃbabhūva pitāmahaḥ |
sadyojātamukhātmā yaḥ pṛthivītattvanāyakaḥ
||30||विष्णोरेव सहस्रांशात्संबभूव पितामहः ।
सद्योजातमुखात्मा यः पृथिवीतत्त्वनायकः
vāgdevīsahito vāme sṛṣṭikarttā jagatprabhuḥ |
caturmukho raktavarṇo rajorūpasvarūpavān
||31||वाग्देवीसहितो वामे सृष्टिकर्त्ता जगत्प्रभुः ।
चतुर्मुखो रक्तवर्णो रजोरूपस्वरूपवान्
hiṇyagarbhādyasyaiva vyaṣṭirūpaṃ catuṣṭayam |
hiraṇyagarbhotha virāṭ puruṣaḥ kāla eva ca
||32||हिण्यगर्भाद्यस्यैव व्यष्टिरूपं चतुष्टयम् ।
हिरण्यगर्भोथ विराट् पुरुषः काल एव च
sṛṣṭi cakramidaṃ brahma putrādiṛṣisevitam |
sarvvakāmārthadaṃ brahmanparivārasukhapradam
||33||सृष्टि चक्रमिदं ब्रह्म पुत्रादिऋषिसेवितम् ।
सर्व्वकामार्थदं ब्रह्मन्परिवारसुखप्रदम्
sṛṣṭistu saṃhṛtasyāsya jīvasya prakṛtau bahiḥ |
ānīya karmabhogārtha sādhanāṃgaphalaissaha
||34||सृष्टिस्तु संहृतस्यास्य जीवस्य प्रकृतौ बहिः ।
आनीय कर्मभोगार्थ साधनांगफलैस्सह
saṃyojanamitīdaṃ tu kṛtyaṃ paitāmahaṃ viduḥ |
jagatsṛṣṭikriyāvijñā yāvadvyūhaṃ sukhāvaham
||35||संयोजनमितीदं तु कृत्यं पैतामहं विदुः ।
जगत्सृष्टिक्रियाविज्ञा यावद्व्यूहं सुखावहम्
jagatsṛṣṭāvapi mune kṛtyānāṃ ca paṃcakaṃ vibhoḥ |
asti kālodayastatra devatāḥ parikīrttitāḥ
||36||जगत्सृष्टावपि मुने कृत्यानां च पंचकं विभोः ।
अस्ति कालोदयस्तत्र देवताः परिकीर्त्तिताः
nivṛttirūpamākhyātaṃ sṛṣṭicakramidaṃ budhaiḥ |
pitāmahādhiṣṭhitaṃ ca padametaddhi śobhanam
||37||निवृत्तिरूपमाख्यातं सृष्टिचक्रमिदं बुधैः ।
पितामहाधिष्ठितं च पदमेतद्धि शोभनम्
etadeva pradaṃ prāpyaṃ brahmārpitadhiyāṃ nṛṇām |
paitāmahānāmetaddhi sālokyā divimuktidam
||38||एतदेव प्रदं प्राप्यं ब्रह्मार्पितधियां नृणाम् ।
पैतामहानामेतद्धि सालोक्या दिविमुक्तिदम्
asminnapi catuṣke tu cakrāṇāṃ praṇavo bhavet |
maheśādikramādeva gauṇyā vṛttyā sa vācakaḥ
||39||अस्मिन्नपि चतुष्के तु चक्राणां प्रणवो भवेत् ।
महेशादिक्रमादेव गौण्या वृत्त्या स वाचकः
idaṃ khalu jagaccakraṃ śrutiviśrutavaibhavam |
pañcāraṃ cakramiti ha stauti śrutiridammune
||40||इदं खलु जगच्चक्रं श्रुतिविश्रुतवैभवम् ।
पञ्चारं चक्रमिति ह स्तौति श्रुतिरिदम्मुने
ekameva jagaccakraṃ śambhośśaktivijṛṃbhitam |
sṛṣṭyādipaṃcāṃvayavaṃ paṃcāramiti kathyate
||41||एकमेव जगच्चक्रं शम्भोश्शक्तिविजृंभितम् ।
सृष्ट्यादिपंचांवयवं पंचारमिति कथ्यते
alātacakrabhramivadavicchinnalayodayam |
parito vartate yasmāttasmāccakramitīritam
||42||अलातचक्रभ्रमिवदविच्छिन्नलयोदयम् ।
परितो वर्तते यस्मात्तस्माच्चक्रमितीरितम्
sṛṣṭyādipṛthusṛṣṭitvātpṛthutvenopadṛśyate |
hiraṇmayasya devasya śambhoramitatejasaḥ
||43||सृष्ट्यादिपृथुसृष्टित्वात्पृथुत्वेनोपदृश्यते ।
हिरण्मयस्य देवस्य शम्भोरमिततेजसः
śaktikāryamidaṃ cakraṃ hiraṇyajyotirāśritam |
salilenāvṛtamidaṃ salilaṃ vahnināvṛtam
||44||शक्तिकार्यमिदं चक्रं हिरण्यज्योतिराश्रितम् ।
सलिलेनावृतमिदं सलिलं वह्निनावृतम्
āvṛto vāyunā vahnirākāśenāvṛtaṃ mahat |
bhūtādinā tathākāśo bhūtādirmahatāvṛtaḥ
||45||आवृतो वायुना वह्निराकाशेनावृतं महत् ।
भूतादिना तथाकाशो भूतादिर्महतावृतः
avyaktenāvṛtastadvanmahānityevamāstikaiḥ |
brahmāṇḍamiti saṃproktamācāryyairmunisattama
||46||अव्यक्तेनावृतस्तद्वन्महानित्येवमास्तिकैः ।
ब्रह्माण्डमिति संप्रोक्तमाचार्य्यैर्मुनिसत्तम
uktāni saptāvaraṇānyasya viśvasya guptaye |
cakrāddaśaguṇādhikyaṃ salilasya vidhīyate
||47||उक्तानि सप्तावरणान्यस्य विश्वस्य गुप्तये ।
चक्राद्दशगुणाधिक्यं सलिलस्य विधीयते
uparyupari cānyonyamevaṃ daśaguṇādhikam |
brahmāṇḍamiti vijñeyaṃ taddvijairmunināyaka
||48||उपर्युपरि चान्योन्यमेवं दशगुणाधिकम् ।
ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं तद्द्विजैर्मुनिनायक
imamarthamurīkṛtya cakrasāmīpyavarttanāt |
salilasya ca tanmadhye iti prāha śrutissvayam
||49||इममर्थमुरीकृत्य चक्रसामीप्यवर्त्तनात् ।
सलिलस्य च तन्मध्ये इति प्राह श्रुतिस्स्वयम्
anugrahatirobhāvasaṃhṛtisthitisṛṣṭibhiḥ |
karotyavirataṃ līlāmekaśśaktiyutaśśivaḥ
||50||अनुग्रहतिरोभावसंहृतिस्थितिसृष्टिभिः ।
करोत्यविरतं लीलामेकश्शक्तियुतश्शिवः
bahuneha kimuktena mune sāraṃ vadāmi te |
śiva evedamakhilaṃ śaktimāniti niścitam
||51||बहुनेह किमुक्तेन मुने सारं वदामि ते ।
शिव एवेदमखिलं शक्तिमानिति निश्चितम्
iti śrīśivamahāpurāṇe ṣaṣṭhyāṃ kailāsasaṃhitāyāmupāsanāmūrttivarṇanaṃ nāma paṃcadaśo'dhyāyaḥ || 15 ||