उपासनामूर्त्तिवर्णनम्
ईश्वर उवाच
ततः परं प्रवक्ष्यामि सृष्टिपद्धतिमुत्तमाम् ।
सदाशिवान्महेशादिचतुष्कस्य वरानने
॥१॥सदाशिवस्समष्टिस्स्यादाकाशधिपतिः प्रभुः ।
अस्यैव व्यष्टितापन्नम्महेशादिचतुष्टयम्
॥२॥सदाशिवसहस्रांशान्महेशस्य समुद्भवः ।
पुरुषाननरूपत्वाद्वायोरधिपतिश्च सः
॥३॥मायाशक्तियुतो वामे सकलश्च क्रियाधिकः ।
अस्यैव व्यष्टिरूपं स्यादीश्वरादिचतुष्टयम्
॥४॥ईशो विश्वेश्वरः पश्चात्परमेशस्ततः परम् ।
सर्वेश्वर इतीदन्तु तिरोधाचक्रमुत्तमम्
॥५॥तिरोभावो द्विधा भिन्न एको रुद्रादिगोचरः ।
अन्यश्च देहभावेन पशुवर्गस्य सन्ततेः
॥६॥भोगानुरंजनपरः कर्मसाम्यक्षणावधि ।
कर्मसाम्ये स एकः स्यादनुग्रहमयो विभुः
॥७॥तत्र सर्वेश्वरा यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मात्मकाः साक्षान्निर्विकल्पा निरामयाः
॥८॥तिरोभावात्मकं चक्रं भवेच्छान्तिकलामयम् ।
महेश्वराधिष्ठितं च पदमेतदनुत्तमम्
॥९॥एतदेव पदं प्राप्यं महेशपदसेविनाम् ।
माहेश्वराणां सालोक्यक्रमादेव विमुक्तिदम्
॥१०॥महेश्वरसहस्रांशाद्रुद्रमूर्तिरजायत ।
अघोरवदनाकारस्तेजस्तत्त्वाधिपश्च सः
॥११॥गौरीशक्तियुतो वामे सर्व्वसंहारकृत्प्रभुः ।
अस्यैव व्यष्टिरूपं स्याच्छिवाद्यथ चतुष्टयम्
॥१२॥शिवो हरो मृडभवौ विदितं चक्रमद्भुतम् ।
संहाराख्यं महादिव्यं परमं हि मुनीश्वर
॥१३॥स संहारस्त्रिधा प्रोक्तो बुधैर्नित्यादिभेदतः ।
नित्यो जीवसुषुप्त्याख्यो विधेर्नैमित्तिकः स्मृतः
॥१४॥विलयस्तस्य तु महानिति वेदनिदर्शितः ।
जीवानां जन्मदुःखादिशांतानामुषितात्मनाम्
॥१५॥विश्रांत्यर्थं मुनिश्रेष्ठ कर्मणां पाकहेतवे ।
संहारः कल्पितस्त्रेधा रुद्रेणामिततेजसा
॥१६॥रुद्रस्यैव तु कृत्यानां त्रयमेतदुदाहृतम् ।
संहृतवपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पञ्चकं विभोः
॥१७॥मुने तत्र भवाद्यास्ते देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मस्वरूपाश्च लोकानुग्रहकारकाः
॥१८॥संहाराख्यमिदं चक्रं विद्यारूपकलामयम् ।
अधिष्ठितं च रुद्रेण पदमेतन्निरामयम्
॥१९॥एतदेव पदं प्राप्यं रुद्राराधनकांक्षिणाम् ।
रुद्राणां तद्धि सालोक्यक्रमात्सायुज्यदम्मुने
॥२०॥रुद्रमूर्त्तेस्सहस्रांशाद्विष्णोश्चैवाभवज्जनिः ।
स वामदेवचक्रात्मा वारितत्त्वैकनायकः
॥२१॥रमाशाक्तियुतो वामे सर्व्वरक्षाकरो महान् ।
चतुर्भुजोऽरविंदाक्षः श्यामश्शंखादिचिह्नभृत्
॥२२॥अस्यैव वासुदेवादिचतुष्कं व्यष्टितां गतम् ।
उपासनरतानां वै वैष्णवानां विमुक्तिदम्
॥२३॥वासुदेवोऽनिरुद्धश्च ततस्संकर्षणः परः ।
प्रद्युम्नश्चेति विख्यातं स्थितिचक्रमनुत्तमम्
॥२४॥स्थितिस्सृष्टस्य जगतस्तत्कर्त्रा सह पालनम् ।
आरब्धकर्मभोगान्तं जीवानां फलभोगिनाम्
॥२५॥विष्णोरेवेदमाख्यातं कृत्यं रक्षाविधायिनः ।
स्थितावपि तु सृष्ट्यादि कृत्यानां पंचकं विभोः
॥२६॥तत्र प्रद्युम्नमुख्यास्ते देवताः परिकीर्तिताः ।
निर्विकल्पा निरातंका मुक्तानंदकरास्सदा
॥२७॥स्थितिचक्रमिदं ब्रह्मन्प्रतिष्ठारूपमुत्तमम् ।
जनार्दनाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते
॥२८॥एवदेव पदं प्राप्यं विष्णुपादाब्जसेविनाम् ।
वैष्णवानां चक्रमिदं सालोक्यादिपदप्रदम्
॥२९॥विष्णोरेव सहस्रांशात्संबभूव पितामहः ।
सद्योजातमुखात्मा यः पृथिवीतत्त्वनायकः
॥३०॥वाग्देवीसहितो वामे सृष्टिकर्त्ता जगत्प्रभुः ।
चतुर्मुखो रक्तवर्णो रजोरूपस्वरूपवान्
॥३१॥हिण्यगर्भाद्यस्यैव व्यष्टिरूपं चतुष्टयम् ।
हिरण्यगर्भोथ विराट् पुरुषः काल एव च
॥३२॥सृष्टि चक्रमिदं ब्रह्म पुत्रादिऋषिसेवितम् ।
सर्व्वकामार्थदं ब्रह्मन्परिवारसुखप्रदम्
॥३३॥सृष्टिस्तु संहृतस्यास्य जीवस्य प्रकृतौ बहिः ।
आनीय कर्मभोगार्थ साधनांगफलैस्सह
॥३४॥संयोजनमितीदं तु कृत्यं पैतामहं विदुः ।
जगत्सृष्टिक्रियाविज्ञा यावद्व्यूहं सुखावहम्
॥३५॥जगत्सृष्टावपि मुने कृत्यानां च पंचकं विभोः ।
अस्ति कालोदयस्तत्र देवताः परिकीर्त्तिताः
॥३६॥निवृत्तिरूपमाख्यातं सृष्टिचक्रमिदं बुधैः ।
पितामहाधिष्ठितं च पदमेतद्धि शोभनम्
॥३७॥एतदेव प्रदं प्राप्यं ब्रह्मार्पितधियां नृणाम् ।
पैतामहानामेतद्धि सालोक्या दिविमुक्तिदम्
॥३८॥अस्मिन्नपि चतुष्के तु चक्राणां प्रणवो भवेत् ।
महेशादिक्रमादेव गौण्या वृत्त्या स वाचकः
॥३९॥इदं खलु जगच्चक्रं श्रुतिविश्रुतवैभवम् ।
पञ्चारं चक्रमिति ह स्तौति श्रुतिरिदम्मुने
॥४०॥एकमेव जगच्चक्रं शम्भोश्शक्तिविजृंभितम् ।
सृष्ट्यादिपंचांवयवं पंचारमिति कथ्यते
॥४१॥अलातचक्रभ्रमिवदविच्छिन्नलयोदयम् ।
परितो वर्तते यस्मात्तस्माच्चक्रमितीरितम्
॥४२॥सृष्ट्यादिपृथुसृष्टित्वात्पृथुत्वेनोपदृश्यते ।
हिरण्मयस्य देवस्य शम्भोरमिततेजसः
॥४३॥शक्तिकार्यमिदं चक्रं हिरण्यज्योतिराश्रितम् ।
सलिलेनावृतमिदं सलिलं वह्निनावृतम्
॥४४॥आवृतो वायुना वह्निराकाशेनावृतं महत् ।
भूतादिना तथाकाशो भूतादिर्महतावृतः
॥४५॥अव्यक्तेनावृतस्तद्वन्महानित्येवमास्तिकैः ।
ब्रह्माण्डमिति संप्रोक्तमाचार्य्यैर्मुनिसत्तम
॥४६॥उक्तानि सप्तावरणान्यस्य विश्वस्य गुप्तये ।
चक्राद्दशगुणाधिक्यं सलिलस्य विधीयते
॥४७॥उपर्युपरि चान्योन्यमेवं दशगुणाधिकम् ।
ब्रह्माण्डमिति विज्ञेयं तद्द्विजैर्मुनिनायक
॥४८॥इममर्थमुरीकृत्य चक्रसामीप्यवर्त्तनात् ।
सलिलस्य च तन्मध्ये इति प्राह श्रुतिस्स्वयम्
॥४९॥अनुग्रहतिरोभावसंहृतिस्थितिसृष्टिभिः ।
करोत्यविरतं लीलामेकश्शक्तियुतश्शिवः
॥५०॥बहुनेह किमुक्तेन मुने सारं वदामि ते ।
शिव एवेदमखिलं शक्तिमानिति निश्चितम्
॥५१॥इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायामुपासनामूर्त्तिवर्णनं नाम पंचदशोऽध्यायः ॥ १५ ॥