क्षौरस्नानविधिवर्णनम्
सुब्रह्मण्य उवाच
क्षौरस्नानविधिं वक्ष्ये वामदेव महामुने ।
यस्य सद्यो विधानेन शुद्धिस्स्याद्यतिनः परा
॥१॥योगपट्टप्रकारस्य विधिम्प्राप्य मुनीश्वर ।
स शिष्यस्स्याद्व्रती पूर्णः क्षौरकर्म्मोद्यतो भवेत्
॥२॥गुरुं नत्वा विशेषेण लब्धानुज्ञस्ततो गुरोः ।
शिरस्संक्षाल्य चाचम्य सवासाः क्षौरमाचरेत्
॥३॥क्षालयेद्वसनं पश्चान्मृदम्भोभिः क्षुरादिकम् ।
तद्धस्तौ च मृदालिप्य क्षालयेति मृदं ददेत्
॥४॥स्थापितम्प्रोक्षितन्तोयैश्शिवं शिवमितीरयन् ।
स्वनेत्रे पिहिते चैवानामांगुष्ठाभिमंत्रिते
॥५॥अस्त्रेणोन्मील्य संदृश्य क्षुरा दिक्षौ रसाधनम् ।
अभिमन्त्र्य द्वादशाथ प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
॥६॥क्षुरं गृहीत्वा तारेण दक्षभागे निकृन्तयेत् ।
केशांश्च कांश्चि दग्रेषु वप्त्वा सर्वं च वापयेत्
॥७॥पृथिव्यां पर्णमादाय विक्षिपेन्न भुवः स्थले ।
श्मश्रूणि हस्तपादस्थनखानि च निकृंतयेत्
॥८॥बिल्वाश्वत्थतुलस्यादिस्थाने संगृह्य मृतिकाम् ।
द्विषट्वारं निमज्याप्सु तीरं गत्वोपविश्य च
॥९॥शुद्धे देशे तु संस्थाप्य मृदं त्रेधा विभज्य च ।
एवम्पुनस्त्रिधा कृत्वा प्रोक्ष्यास्त्रेणाभिमन्त्रयेत्
॥१०॥तत्रैकां मृदमादाय दापयित्वान्यपाणिना ।
करौ द्वादशधा लिप्य प्रत्येकं केन क्षालयेत्
॥११॥पुनरेकाम्पादयोश्च मुखे चान्यां करे क्रमात् ।
संलिप्याक्षाल्य चाम्भोभिः पुनश्च जलमाविशेत्
॥१२॥अन्यां मृदम्भागयित्वा शिरसि द्वादश क्रमात् ।
आलिप्य मृदमास्यान्तनिमज्य च पुनः पुनः
॥१३॥तीरं गत्वा तु गंडूषान्षोडशाचमनं द्विधा ।
प्राणानायम्य च पुनः प्रणवं द्व्यष्टसंख्यया
॥१४॥मृदमन्यां पुनस्त्रेधा विभज्य च तदेकया ।
कटिशौचं पादशौचं विधायाचम्य च द्विधा
॥१५॥प्रणवेनाथ षोडश प्राणानायम्य वाग्यतः ।
पुनरन्यां स्वोरुदेशे त्रिधा विन्यस्य चोमिति
॥१६॥प्रोक्ष्याभिमंत्रयेत्सप्त स्वपाण्योस्तलमेकधा ।
त्रिधालिप्याथ सम्पश्येत्सूर्य्यमूर्तिं च पावनीम्
॥१७॥स्वकक्षयोः समालिप्य व्यत्यस्ताभ्यामथान्यया ।
पाणिभ्याञ्च मृदा शिष्यस्सुमतिर्दृढमानसः
॥१८॥गृहीत्वान्यां मृदं शुद्धां तथासौ गुरुभक्तिमान् ।
शिर आरभ्य पादान्तं विलिप्यादित्यदृष्टया
॥१९॥समुत्थाय ततोऽसौ वै दण्डमादाय भूतले ।
स्वगुरुं मन्त्रदम्भक्त्या संस्मरेज्ज्ञाननिष्ठया
॥२०॥ततस्साम्बं महेशानं शंकरं चन्द्रशेखरम् ।
संस्मरेद्भक्तितश्शिष्य सर्वेश्वर्यपतिं शिवम्
॥२१॥त्रिवारम्प्रणमेत्प्रीत्या साष्टांगं च गुरु शिवम् ।
पञ्चाङ्गेनैकवारञ्च समुत्थाय च वन्दयेत्
॥२२॥तीर्थं प्रविश्य तन्मध्ये निमज्योन्मज्य ताम्मृदम् ।
स्कन्धे संस्थाप्य पूर्वोक्तप्रकारेण विलेपयेत्
॥२३॥तत्रावशिष्टं संगृह्य जलमध्ये प्रविश्य च ।
विलोड्य सम्यक् तां तत्र सर्वांगेषु विलिप्य च ।
त्रिवारमोमिति प्रोच्य शिवपादाम्बुजं स्मरन् ।
संसाराम्बुधिसंतारं सदा यद्विधितो हि सः
॥२५॥अभिषिच्योमिति जलं विरजाभस्मलोलितम् ।
अंगोपमार्ज्जनं कृत्वा सुस्नायाद्भस्मना ततः
॥२६॥त्रिपुंड्रं च विधायाथ यथोक्तविधिना शुभम् ।
यथोक्तांगेषु सर्वेषु सावधान तया मुने
॥२७॥ततश्शुद्धमना भूत्वा कुर्य्यान्मध्यंदिनक्रियाः ।
महेश्वरं नमस्कृत्य गुरूंस्तीर्थादिकानि च
॥२८॥सम्पूजयेन्महेशानं भक्त्या परमया मुने ।
साम्बिकं ज्ञानदातारं पातारं त्रिभवस्य वै
॥२९॥ततोसौ दृढचेतस्को यतिः स्ववृषसंस्थितः ।
भिक्षार्थम्प्रव्रजेच्छुद्धो विप्रवर्गेषु साधुषु
॥३०॥ततस्तत्र च शुद्धात्मा पञ्चधा परिकल्पितम् ।
भैक्ष्यं यथोचितं कुर्य्याद्दूषितान्नं विवर्ज्जयेत्
॥३१॥शौचं स्नानं तथा भिक्षां नित्यमेकान्तसेवनम् ।
भिक्षौश्चत्वारि कर्म्माणि पञ्चमं नैव विद्यते
॥३२॥अलाबुं वेणुपात्रं च दारवम्मृण्मयन्तथा ।
भिक्षोश्चत्त्वारि पात्राणि पञ्चमन्नैव विद्यते
॥३३॥ताम्बूलं तैजसम्पात्रं रेतस्सेकं सितांबरम् ।
दिवास्वापो हि नक्तान्नं यतीनां षड्विवर्जिताः
॥३४॥साक्षरा विपरीताश्च राक्षसास्त इति स्मृताः ।
तस्माद्वै विपरीतं च कर्म्म नैवाचरेद्यतिः
॥३५॥यतिः प्रयत्नतः कुर्य्यात्क्षौरस्नानं च शुद्धये ।
संस्मरन्मनसा शुद्धं परं ब्रह्म सदाशिवम्
॥३६॥इत्यैव मुनिशार्द्दूल तव स्नेहान्मयाखिलः ।
क्षौरस्नानविधिः प्रोक्तः किम्भूयः श्रोतुमिच्छसि
॥३७॥इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां क्षौरस्नानविधिवर्णनं नाम विंशोऽध्यायः ॥ २० ॥