भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे
वामदेव उवाच
भगवन्षण्मुखाशेष विज्ञानामृतवारिधे ।
विश्वामरेश्वरसुत प्रणतार्त्तिप्रभञ्जन
॥१॥षड्विधार्त्थपरिज्ञानमिष्टदं किमुदाहृतम् ।
के तत्र षड्विधा अर्थाः परिज्ञानञ्च किं प्रभो
॥२॥प्रतिपाद्यश्च कस्तस्य परिज्ञाने च किं फलम् ।
एतत्सर्वं समाचक्ष्व यद्यत्पृष्टं मया गुह
॥३॥एतमर्त्थमविज्ञाय पशुशास्त्रविमोहितः ।
अद्याप्यहम्महासेन भ्रान्तश्च शिवमायया
॥४॥अहं शिवपदद्वंद्वज्ञानामृतरसायनम् ।
पीत्त्वा विगतसम्मोहो भविष्यामि यथा तथा
॥५॥कृपामृतार्द्रया दृष्ट्या विलोक्य सुचिरं मयि ।
कर्त्तव्योऽनुग्रहः श्रीमत्पादाब्जशरणागते
॥६॥इति श्रुत्वा मुनीन्द्रोक्तं ज्ञानशक्तिधरो विभुः ।
प्राहान्यदर्शनमहासंत्रासजनकं वचः
॥७॥सुब्रह्मण्य उवाच
श्रूयताम्मुनिशार्दूल त्वया यत्पृष्टमादरात् ।
समष्टिव्यष्टिभावेन परिज्ञानम्महेशितुः
॥८॥प्रणवार्त्थपरिज्ञानरूपं तद्विस्तरादहम् ।
वदामि षड्विधार्थैक्य परिज्ञानेन सुव्रत
॥९॥प्रथमो मंत्ररूपः स्याद्द्वितीयो मंत्रभावितः ।
देवतार्त्थस्तृतीयोऽर्थः प्रपञ्चार्थस्ततः परम्
॥१०॥चतुर्थः पञ्चमार्थस्स्याद्गुरुरूपप्रदर्शकः।
षष्ठश्शिष्यात्मरूपोऽर्थः षड्विधार्थाः प्रकीर्त्तिताः
॥११॥तत्र मन्त्रस्वरूपन्ते वदामि मुनिसत्तम ।
येन विज्ञातमात्रेण महाज्ञानी भवेन्नरः
॥१२॥आद्यस्स्वरः पंचमश्च पञ्चमान्तस्ततः परः ।
बिन्दुनादौ च पञ्चार्णाः प्रोक्ता वेदैर्न चान्यथा
॥१३॥एतत्समष्टिरूपो हि वेदादिस्समुदाहृतः ।
नादस्सर्व्वसमष्टिः स्याद्बिंद्वाढ्यं यच्चतुष्टयम्
॥१४॥व्यष्टिरूपेण संसिद्धं प्रणवे शिववाचके ।
यंत्ररूपं शृणु प्राज्ञ शिवलिंगं तदेव हि
॥१५॥सर्व्वाधस्ताल्लिखेत्पीठं तदूर्ध्वम्प्रथमं स्वरम् ।
उवर्णं च तदूर्द्ध्वं स्थम्पवर्गान्तं तदूर्ध्वगम्
॥१६॥तन्मस्तकस्थं बिंदुं च तदूर्द्ध्वं नादमालिखेत् ।
यंत्रे संपूर्णतां याति सर्वकामः प्रसिध्यति
॥१७॥एतं यंत्रं समालिख्य प्रणवे नव वेष्टयेत् ।
तदुत्थेनैव नादेन विद्यन्नादावसानकम्
॥१८॥देवतार्त्थम्प्रवक्ष्यामि गूढं सर्व्वत्र यन्मुने ।
तव स्नेहाद्वामदेव यथा शंकरभाषितम्
॥१९॥सद्योजातम्प्रपद्यामीत्युपक्रम्य सदाशिवोम् ।
इति प्राह श्रुतिस्तारं ब्रह्मपंचकवाचकम्
॥२०॥विज्ञेया ब्रह्मरूपिण्यस्सूक्ष्माः पंचैव देवताः ।
एता एव शिवस्यापि मूर्तित्वे नोपबृंहिताः
॥२१॥शिवस्य वाचको मन्त्रश्शिवमूर्त्तेश्च वाचकः ।
मूर्त्तिमूर्तिमतोर्भेदो नात्यन्तं विद्यते यतः
॥२२॥ईशानमुकुटोपेत इत्यारभ्य पुरोदितः ।
शिवस्य विग्रहः पञ्चवक्त्राणि शृणु सांप्रतम्
॥२३॥पंचमादि समारभ्य सद्योजाताद्यनुक्रमात् ।
उर्द्ध्वांतमीशानांतं च मुखपंचकमीरितम्
॥२४॥ईशानस्यैव देवस्य चतुर्व्यूहपदे स्थितम् ।
पुरुषाद्यं च सद्यांतं ब्रह्मरूपं चतुष्टयम्
॥२५॥पंच ब्रह्मसमष्टिस्स्यादीशानं ब्रह्म विश्रुतम् ।
पुरुषाद्यं तु तद्व्यष्टिस्सद्योजातान्तिकं मुने
॥२६॥अनुग्रहमयं चक्रमिदं पंचार्त्थकारणम् ।
परब्रह्मात्मकं सूक्ष्मं निर्विकारमनामयम्
॥२७॥अनुग्रहोऽपि द्विविधस्तिरोभावादिगोचरः ।
प्रभुश्चान्यस्तु जीवानां परावरविमुक्तिदः
॥२८॥एतत्सदाशिवस्यैव कृत्यद्वयमुदाहृतम् ।
अनुग्रहेऽपि सृष्ट्यादिकृत्यानां पंचकं विभोः
॥२९॥मुने तत्रापि सद्याद्या देवताः परिकीर्त्तिताः ।
परब्रह्मस्वरूपास्ताः पंच कल्याणदास्सदा
॥३०॥अनुग्रहमयं चक्रं शांत्यतीतकलामयम् ।
सदाशिवाधिष्ठितं च परमं पदमुच्यते
॥३१॥एतदेव पदं प्राप्यं यतीनां भवितात्मनाम् ।
सदाशिवोपासकानां प्रणवासक्तचेतसाम्
॥३२॥एतदेव पदं प्राप्य तेन साकं मुनीश्वराः ।
भुक्त्वा सुविपुलान्भोगान्देवेन ब्रह्मरूपिणा
॥३३॥महाप्रलयसंभूतौ शिवसाम्यं भजंति हि ।
न पतंति पुनः क्वापि संसाराब्धौ जनाश्च ते
॥३४॥ते ब्रह्मलोक इति च श्रुतिराह सनातनी ।
ऐश्वर्य्यं तु शिवस्यापि समष्टिरिदमेव हि
॥३५॥सर्वैश्वर्येण सम्पन्न इत्याहाथर्व्वणी शिखा ।
सर्वैश्वर्य्यप्रदातृत्वमस्यैव प्रवदन्ति हि
॥३६॥चमकस्य पदान्नान्य दधिकं विद्यते पदम् ।
ब्रह्मपंचकविस्तारप्रपंचः खलु दृश्यते
॥३७॥ब्रह्मभ्य एवं संजाता निवृत्त्याद्याः कला मताः ।
सूक्ष्मभूतस्वरूपिण्यः कारणत्वेन विश्रुताः
॥३८॥स्थूलरूपस्वरूपस्य प्रपंचस्यास्य सुव्रत ।
पंचधावस्थितं यत्तद्ब्रह्मपंचकमिष्यते
॥३९॥पुरुषः श्रोत्रवाण्यौ च शब्दकाशौ च पंचकम् ।
व्याप्तमीशानरूपेण ब्रह्मणा मुनिसत्तम
॥४०॥प्रकृतिस्त्वक्च पाणिश्च स्पर्शो वायुश्च पंचकम् ।
व्याप्तं पुरुषरूपेण ब्रह्मणैव मुनीश्वर
॥४१॥अहंकारस्तथा चक्षुः पादो रूपं च पावकः ।
अघोरब्रह्मणा व्याप्तमेतत्पंचकमंचितम्
॥४२॥बुद्धिश्च रसना पायू रस आपश्च पंचकम् ।
ब्रह्मणा वामदेवेन व्याप्तं भवति नित्यशः
॥४३॥मनो नासा तथोपस्थो गन्धो भूमिश्च पंचकम् ।
सद्येन ब्रह्मणा व्याप्तं पंचब्रह्ममयं जगत्
॥४४॥यंत्ररूपेणोपदिष्टः प्रणवश्शिववाचकः ।
समष्टिः पंचवर्णानां बिंद्वाद्यं यच्चतुष्टयम्
॥४५॥शिवोपदिष्टमार्गेण यंत्ररूपं विभावयेत् ।
प्रणवम्परमं मन्त्राधिराजं शिवरूपिणम्
॥४६॥इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां शिवरूपप्रणववर्णनं नाम चतुर्द्दशोध्यायः ॥ १४ ॥