इत्येवं सर्वत्र सदा ध्यायेदिति
सुब्रह्मण्य उवाच
अथ महावाक्यानि (१) प्रज्ञानं ब्रह्म ( २) अहं ब्रह्मास्मि (३) तत्त्वमसि ( ४) अयात्मा ब्रह्म (५) ईशावास्यमिदं सर्वम् (६) प्राणोऽस्मि (७) प्रज्ञानात्मा (८) यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तदन्विह ( ९) अन्यदेव तद्विदितादथो अविदितादपि ( १०) एष न आत्मान्तर्याम्यमृतः (११) स यश्चायम्पुरुषो यश्चासावा दित्ये स एकः (१२) अहमस्मि परं ब्रह्म परं परपरात्परम् (१३) वेदशास्त्रगुरुत्वात्तु स्वयमानंदलक्षणम् (१४) सर्वभूतस्थितं ब्रह्म तदेवाहं न संशयः (१५) तत्त्वतस्य प्राणोहमस्मि पृथिव्याः प्राणोहमस्मि (१६) अपां च प्राणोहमस्मि तेजसश्च प्राणोहमस्मि (१७) वायोश्च प्राणोहमस्मि आकाशस्य प्राणोहमस्मि ( १८) त्रिगुणस्य प्राणोहमस्मि (१९) सर्वोऽहं सर्वात्मकोऽहं संसारी यद्भूतं यच्च भव्यं यद्वर्तमानं सर्वात्मकत्वादद्वितीयोहम् (२०) सर्वं खल्विदं ब्रह्म ( २१) सर्वोऽहं विमुक्तोऽहम् ( २२) योऽसौ सोहं हंसस्सोहमस्मि ।
इत्येवं सर्वत्र सदा ध्यायेदिति ।
अथ महावाक्यानामर्थमाह ।
प्रज्ञानं ब्रह्मवाक्यार्थः पूर्वमेव प्रबोधितः ।
अहंपदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा परमेश्वरः
॥१॥अकारः सर्ववर्णाग्र्यः प्रकाशः परमः शिवः ।
हकारो व्योमरूपः स्याच्छक्त्यात्मा संप्रकीर्तितः
॥२॥शिवशक्त्योस्तु संयोगादानन्दः सततोदितः ।
ब्रह्मेति शिवशक्त्योस्तु सर्वात्मत्वमिति स्फुटम्
॥३॥पूर्वमेवोपदिष्टं तत्सोहमस्मीति भावयेत् ।
तत्त्वमित्यत्र तदिति सशब्दार्थः प्रबोधितः
॥४॥अन्यथा सोऽहमित्यत्र विपरीतार्थभावना ।
अहंशब्दस्तु पुरुषस्तदिति स्यान्नपुंसकम् ।
एवमन्योन्यवैरुध्यादन्वयो नभवेत्तयोः
॥५॥स्त्रीपुंरूपस्य जगतः कारणं चान्यथा भवेत् ।
स तत्त्वमसि इत्येवमुपदेशार्थभावना
॥६॥अयमात्मेति वाक्ये च पुंरूपं पदयुग्मकम् ।
ईशेन रक्षणीयत्वादीशावस्यमिदं जगत्
॥७॥प्रज्ञानात्मा यदेवेह तदमुत्रेति चिन्तयेत् ।
यः स एवेति विद्वद्भिस्सिद्धान्तिभिरिहोच्यते
॥८॥उपरिस्थितवाक्ये च योऽमुत्र स इह स्थितः ।
इति पूर्ववदेवार्थः पुरुषो विदुषां मतः
॥९॥अन्यदेव तद्विदितादथो ।
अविदितादपि ।
अस्मिन्वाक्ये फलस्यापि वैपरीत्यविभावना
॥१०॥यथास्यात्तद्वदेवात्र वक्ष्यामि श्रूयतां मुने ।
अयथाविदिताछब्दो पूर्ववद्विदितादिति
॥११॥प्रवृत्तिस्स्यात्तद्विदितात्तथैवाविदितात्परम् ।
अन्यदेव हि संसिद्ध्यै न भवेदिति निश्चितम्
॥१२॥एष त आत्मांतर्यामी योऽमृतश्च शिवस्स्वयम् ।
यश्चायम्पुरुषे शंभुर्यश्चादित्ये व्यवस्थितः
॥१३॥स चाऽसौ सेति पार्थक्यं नैकं सर्वं स ईरितः ।
सोपाधिद्वयमस्यार्थ उपचारात्तथोच्यते
॥१४॥तं शम्भुनाथं श्रुतयो वदन्ति हि हिरण्मयम् ।
हिरण्य बाहव इति सर्वांगस्यो पलक्षलम्
॥१५॥अन्यथा तत्पतित्वं तु न भवेदिति यत्नतः ।
य एषोन्तरिति शंभुश्छान्दोग्ये श्रूयते शिवः
॥१६॥हिरण्यश्मश्रुवांस्तद्वद्धिरण्यमयकेशवान् ।
नखमारभ्य केशाग्रा सर्वत्रापि हिरण्मयः
॥१७॥अहमस्मि परं ब्रह्म परापरपरात्परम् ।
इति वाक्यस्य तात्पर्यं वदामि श्रूयतामिदम्
॥१८॥अहंपदस्यार्थभूतः शक्त्यात्मा शिवईरितः ।
स एवास्मीति वाक्यार्थ योजना भवति ध्रुवम्
॥१९॥सर्वोत्कृष्टश्च सर्वात्मा परब्रह्म स ईरितः ।
परश्चाथापरश्चेति परात्परमिति त्रिधा
॥२०॥रुद्रो ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रोक्ताः श्रुत्यैव नान्यथा ।
तेभ्यश्च परमो देवः परशब्देन बोधितः
॥२१॥वेदशास्त्र गुरूणां च वाक्याभ्या सवशाच्छिशोः ।
पूर्णानन्दमयश्शंभुः प्रादुर्भूतो भवेद्धृदि
॥२२॥सर्वभूतस्थितश्शम्भुस्स एवाहं न संशयः ।
तत्त्वजातस्य सर्वस्य प्राणोस्म्यहमहं शिवः
॥२३॥इत्युक्त्वा पुनरप्याह शिवस्तत्त्वत्रयस्य च ।
प्राणोस्मीत्यत्र पृथ्व्यादिगुणान्तग्रहणान्मुने
॥२४॥आत्मतत्त्वानि सर्वाणि गृहीतानीति भावय ।
पुनश्च सर्वग्रहणं विद्यातत्त्वशिवात्मनोः
॥२५॥तत्त्वयोश्चास्म्यहं प्राणास्सर्वस्स्सर्वात्मको ह्यहम् ।
जीवस्य चान्तर्यामित्वाज्जीवोऽहं तस्य सर्वदा
॥२६॥यद्भूतं यच्च भव्यं यद्भविप्यत्सर्वमेव च ।
मन्मयत्वादहं सर्वः सर्वो वै रुद्र इत्यपि
॥२७॥श्रुतिराह मुने सा हि साक्षाच्छिवमुखोद्गता ।
सर्वात्मा परमैरेभिर्गुणैर्नित्यसमन्वयात्
॥२८॥स्वस्मात्परात्मविरहादद्वितीयोऽहमेव हि ।
सर्वं खल्विदं ब्रह्मेति वाक्यार्थः पूर्व्वमीरितः
॥२९॥पूर्णोऽहं भावरूपत्वान्नित्यमुक्तोऽहमेव हि ।
पशवो मत्प्रसादेन मुक्ता मद्भावमाश्रिताः
॥३०॥योऽसौ सर्वात्मकश्शम्भुस्सोऽहं स शिवोऽस्म्यहम् ।
इति वै सर्ववाक्यार्थो वामदेव शिवोदितः
॥३१॥इतीशश्रुतिवाक्याभ्यामुपदिष्टार्थमादरात् ।
साक्षाच्छिवैक्यदं पुंसां शिशोगुरुरुपादिशेत्
॥३२॥आदाय शंखं साधारमस्त्रमन्त्रेण भस्मना ।
शोध्य तत्पुरतस्स्थाप्य चतुरस्रे समर्चिते
॥३३॥ओमित्यभ्यर्च्य गन्धाद्यैरस्त्रं वस्त्रोपशोभितम् ।
वासितं जलमापूर्य सम्पूज्योमिति मन्त्रतः
॥३४॥सप्तधैवाभिमंत्र्याथ प्रणवेन पुनश्च तम् ।
यस्त्वन्तरं किंचिदस्ति कुरुते त्यतिभीतिभाक्
॥३५॥इत्याह श्रुतिसत्तत्त्वं दृढात्मा गतभीर्भव ।
इत्याभाष्य स्वयं शिष्यं देवं ध्यायन्समर्चयेत्
॥३६॥शिष्यासनं सम्प्रपूज्य षडुत्थापनमार्गतः ।
शिवासनं च संकल्प्य शिवमूर्तिं प्रकल्पयेत्
॥३७॥पञ्च ब्रह्माणि विन्यस्य शिरः पादावसानकम् ।
मुण्डवत्क्रकलाभेदैः प्रणवस्य कला अपि
॥३८॥अष्टत्रिंशन्मंत्ररूपा श्शिष्यदेहेऽथ मस्तके ।
समावाह्य शिवं मुद्राः स्थापनीयाः प्रदर्शयेत्
॥३९॥ततश्चाङ्गानि विन्यस्य सर्वज्ञानीत्यनुक्रमात् ।
कल्पयेदुपचारांश्च षोडशासनपूर्वकान्
॥४०॥पायसान्नञ्च नैवेद्यं समर्प्यो मग्निजायया ।
गण्डूषाचमनार्घ्यादि धूपदीपादिकं क्रमात्
॥४१॥नामाष्टकेन सम्पूज्य ब्राह्मणैर्वेदपारगैः ।
जपेद्ब्रह्मविदाप्नोति भृगुर्वै वारुणिस्ततः
॥४२॥यो देवानामुपक्रम्यः यः परः स महेश्वरः ।
इत्यंतं तस्य पुरतः कह्लारादिविर्निताम्
॥४३॥आदाय मालामुत्थाय श्रीविरूपाक्ष निर्मिते ।
शास्त्रे पंचाशिके रूपे सिद्धिस्कन्धं जपेच्छनैः
॥४४॥ख्यातिः पूर्णोहमित्यंतं सानुकूलेन चेतसा ।
देशिकस्तस्य शिष्यस्य कण्ठदेशे समर्पयेत्
॥४५॥तिलकं वन्दनेनाथ सर्वाङ्गालेपनं पुनः ।
स्वसम्प्रदायानुगुणं कारयेच्च यथाविधि
॥४६॥ततश्च देशिकः प्रीत्या नामश्रीपादसंज्ञितम् ।
छत्रञ्च पादुकां दद्याद्दूर्वाकल्पविकल्पनम् ।
व्याख्यातत्वञ्च कर्म्मादिगुर्वासनपरिग्रहम् ।
अनुगृह्य गुरुस्तस्मै शिष्याय शिवरूपिणे
॥४८॥शिवोहमस्मीति सदा समाधिस्थो भवेति तम् ।
सम्प्रोच्याथ स्वयं तस्मै नमस्कारं समाचरेत्
॥४९॥सम्प्रदायानुगुण्येन नमस्कुर्युस्तथापरे ।
शिष्यस्तदा समुत्थाय नमस्कुर्याद्गुरुन्तथा ।
गुरोरपि गुरुं तस्य शिष्यांश्च स्वगुरोरपि
॥५०॥एवं कृतनमस्कारं शिष्यन्दद्याद्गुरुः स्वयम् ।
सुशीलं यतवाचं तं विनयावनतं स्थितम्
॥५१॥अद्यप्रभृति लोकानामनुग्रहपरो भव ।
परीक्ष्य वत्सरं शिष्यमंगीकुरु विधानतः
॥५२॥रागादिदोषान्संत्यज्य शिवध्यानपरो भव ।
सत्सम्प्रदायसंसिद्धैस्संगं कुरु न चेतरैः
॥५३॥अनभ्यर्च्य शिवं जातुमा भुंक्ष्वाप्राण संक्षयम् ।
गुरुभक्तिं समास्थाय सुखी भव सुखी भव
॥५४॥इति क्रमाद्गुरुवरो दयालुर्ज्ञानसागरः ।
सानुकूलेन चित्तेन समं शिष्यं समाचरेत्
॥५५॥तव स्नेहान्मयायं वै वामदेव मुनीश्वर ।
योगपट्टप्रकारस्ते प्रोक्तो गुह्यतरोऽपि हि
॥५६॥इत्युक्त्वा षण्मुखस्तस्मै क्षौरस्नानविधिक्रमम् ।
वक्तुमारभत प्रीत्या यतीनां कृपया शुभम्
॥५७॥इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां योगपट्टविधिवर्णनंनामैकोनविंशोऽध्यायः ॥ १९ ॥