न्यासवर्णनम्
ईश्वर उवाच
दक्षिणे मंडलस्याथ वैयाघ्रं चर्मशोभनम् ।
आस्तीर्य्य शुद्धतोयेन प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
॥१॥प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य पश्चादाधार मुद्धरेत् ।
तत्पश्चाच्छक्तिकमलं चतुर्थ्यंतं नमोन्तकम्
॥२॥मनुमेवं समुच्चार्य स्थित्वा तस्मिन्नुदङ्मुखः ।
प्राणानायम्य विधिवत्प्र णवोच्चारपूर्वकम्
॥३॥अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्भस्म संधारयेत्ततः ।
शिरसि श्रीगुरुं नत्वा मण्डलं रचयेत्पुनः
॥४॥त्रिकोणवृत्तं बाह्ये तु चतुरस्रात्मकं क्रमात् ।
अभ्यर्च्योमिति साधारं स्थाप्य शंखं समर्चयेत्
॥५॥आपूर्य शुद्धतोयेन प्रणवेन सुगंधिना ।
अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैः प्रणवेन च सप्तधा
॥६॥अभिमंत्र्य ततस्तस्मिन्धेनुमुद्रां प्रदर्शयेत ।
शंखमुद्रां च तेनैव प्रोक्षयेदस्त्रमंत्रतः
॥७॥आत्मानं गंधपुष्पादिपूजोपकरणानि च ।
प्राणायामत्रयं कृत्वा ऋष्यादिकमथाचरेत्
॥८॥अस्य श्रीसौरमंत्रस्य देवभाग ऋषिस्ततः ।
छन्दो गायत्रमित्युक्तं देवस्सूर्यो महेश्वरः
॥९॥देवता स्यात्षडंगानि ह्रामित्यादीनि विन्यसेत् ।
ततस्संप्रोक्षयेत्पद्ममस्त्रेणाग्नेरगोचरम्
॥१०॥तस्मिन्समर्चयेद्विद्वान् प्रभूतां विमलामपि ।
सारां चाथ समाराध्य पूर्वादिपरतः क्रमात्
॥११॥अथ कालाग्निरुद्रं च शक्तिमाधारसंज्ञिताम् ।
अनन्तं पृथिवीं चैव रत्नद्वीपं तथैव च
॥१२॥संकल्पवृक्षोद्यानं च गृहं मणिमयं ततः ।
रक्तपीठं च संपूज्य पादेषु प्रागुपक्रमात्
॥१३॥धर्मं ज्ञानं च वैराग्यमैश्वर्यं च चतुष्टयम् ।
अधर्माद्यग्निकोणादिकोणेषु च समर्चयेत्
॥१४॥मायाधश्छदनं पश्चाद्विद्योर्ध्वच्छदनं ततः ।
सत्त्वं रजस्तमश्चैव समभ्यर्च्य यथाक्रमम्
॥१५॥पूर्वादिदिक्षु मध्ये च दीप्तां सूक्ष्मां जयामपि ।
भद्रां विभूति विमलाममोघां वैद्युतामपि
॥१६॥सर्वतोमुखसंज्ञां च कन्दनालं तथैव च ।
सुषिरं च ततस्तं तु कंटकांस्तदनंतरम्
॥१७॥मूलच्छदनकिंजल्कप्रकाशसकलात्मनः ।
पंचग्रंथिकर्णिकां च दलानि तदनंतरम्
॥१८॥केशरान्ब्रह्मविष्णू च रुद्रमात्मानमेव च ।
अन्तरात्मानमपि च ज्ञानात्मपरमात्मनि
॥१९॥सम्पूज्य पश्चात्सौराख्यं योगपीठं समर्चयेत् ।
पीठोपरि समाकल्प्य मूर्त्तिं मूलेन मूलवित्
॥२०॥निरुद्धप्राण आसीनो मूलेनैव स्वमूलतः ।
शक्तिमुत्थाप्य तत्तेजः प्रभावात्पिंगलाध्वना
॥२१॥पुष्पांजलौ निर्गमय्य मण्डलस्थस्य भास्वतः ।
सिन्दूरारुणदेहस्य वामार्द्धदयितस्य च
॥२२॥अक्षस्रक्पाशखट्वांगकपालांकुशपंकजम् ।
शंखं चक्रं दधानस्य चतुर्वक्त्रस्य लोचनैः
॥२३॥राजितस्य द्वादशभिस्तस्य हृत्पंकजोदरे ।
प्रणवं पूर्वमुद्धृत्य ह्रांह्रींसस्तदनन्तरम्
॥२४॥प्रकाशशक्तिसहितं मार्तण्डं च ततः परम् ।
आवाहयामि नम इत्यावाह्या वाहनाख्यया
॥२५॥मुद्रया स्थापनाद्याश्च मुद्रास्संदर्शयेत्ततः ।
विन्यस्यांगानि ह्रां ह्रीं ह्रूमंतेन मनुना ततः
॥२६॥पंचोपचारान्संकल्प्य मूलेनाभ्यर्चयेत्त्रिधा ।
केशरेषु च पद्मस्य षडंगानि महेश्वरि
॥२७॥वह्नीशरक्षोवायूनां परितः क्रमतः सुधीः ।
द्वितीयावरणे पूज्याश्चतस्रो मूर्तयः क्रमात्
॥२८॥पूर्वाद्युत्तरपर्यंतं दलमूलेषु पार्वति ।
आदित्यो भास्करो भानू रविश्चेत्यनुपूर्वशः
॥२९॥अर्को ब्रह्मा तथा रुद्रो विष्णुश्चेति पुनः प्रिये ।
ईशानादिषु संपूज्यास्तृतीयावरणे पुनः
॥३०॥सोमं कुजं बुधं जीवं कविं मंदं तम स्तमः ।
समंततो यजेदेतान्पूर्वादिदलमध्यतः
॥३१॥अथवा द्वादशादित्यान्द्वितीयावरणे यजेत ।
तृतीयावरणे चैव राशीर्द्वादश पूजयेत्
॥३२॥सप्तसागरगंगाश्च बहिरस्य समंततः ।
ऋषीन्देवांश्च गंधर्वान्पन्नगानप्सरोगणान्
॥३३॥ग्रामण्यश्च तथा यक्षान्यातुधानांस्तथा हयान् ।
सप्तच्छन्दोमयांश्चैव वालखिल्यांश्च पूजयेत्
॥३४॥एवं त्र्यावरणं देवं समभ्यर्च्य दिवाकरम् ।
विरच्य मंडलं पश्चाच्चतुरस्रं समाहितः
॥३५॥स्थाप्य साधारकं ताम्रपात्रं प्रस्थोदविस्तृतम् ।
पूरयित्वा जलैः शुद्धैर्वासितैः कुसुमादिभिः
॥३६॥अभ्यर्च्य गंधपुष्पाद्यैर्जानुभ्यामवनीं गतः ।
अर्घ्यपात्रं समादाय भूमध्यान्तं समुद्धरेत्
॥३७॥ततो ब्रूयादिमं मंत्रं सावित्रं सर्वसिद्धिदम् ।
शृणु तच्च महादेवि भक्तिमुक्तिप्रदं सदा
॥३८॥सिन्दूरवर्णाय सुमण्डलाय नमोऽस्तु वज्राभरणाय तुभ्यम् ।
पद्माभनेत्राय सुपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय
॥३९॥सरक्तचूर्णं ससुवर्णतोयं स्रक्कुंकुमाढ्यं सकुशं सपुष्पम् ।
प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद
॥४०॥एवमुक्त्वा ततो दत्त्वा तदर्थं सूर्यमूर्त्तये ।
नमस्कुर्यादिमं मंत्रं पठित्वा सुसमाहितः
॥४१॥नमश्शिवाय साम्बाय सगणायादिहेतवे ।
रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे च त्रिमूर्तये
॥४२॥एवमुक्त्वा नमस्कृत्य स्वासने समवस्थितः ।
ऋष्यादिकं पुनः कृत्वा करं संशोध्य वारिणा
॥४३॥पुनश्च भस्म संधार्य पूर्वोक्तेनैव वर्त्मना ।
न्यासजातम्प्रकुर्वीत शिवभावविवृद्ध्धये
॥४४॥पंचोपचारैस्संपूज्य शिरसा श्रीगुरुम्बुधः ।
प्रणवं श्रीचतुर्थ्यंतं नमोंतं प्रणमेत्ततः
॥४५॥पंचात्मकं बिन्दुयुतं पंचमस्वरसंयुतम् ।
तदेव बिन्दुसहितं पंचमस्वरवर्जितम्
॥४६॥पंचमस्वरसंयुक्तं मंत्रीशं च सबिन्दुकम् ।
उद्धृत्य बिन्दुसहितं संवर्तकमथोद्धरेत्
॥४७॥एतैरेव क्रमाद्बीजैरुद्धृतैः प्रणमेद्बुधः ।
भुजयोरूरुयुग्मे च गुरुं गणपतिन्तथा
॥४८॥दुर्गां च क्षेत्रपालं च बद्धांजलिपुटः स्थितः ।
ओमस्त्राय फडित्युक्त्वा करौ संशोध्य षट् क्रमात्
॥४९॥अपसर्प्पन्त्विति प्रोच्य प्रणवं तदनंतरम् ।
अस्त्राय फडिति प्रोच्य पार्ष्णिघातत्रयेण तु
॥५०॥उद्धृत्य विघ्नान्भूयिष्ठान्कर तालत्रयेण तु ।
अन्तरिक्षगता न्दृष्ट्वा विलोक्य दिवि संस्थितान्
॥५१॥निरुद्धप्राण आसीनो हंसमंत्रमनुस्मरन् ।
हृदिस्थं जीवचैतन्यं ब्रह्मनाड्या समान येत्
॥५२॥द्वादशांतस्स्थविशदे सहस्रारमहाम्बुजे ।
चिच्चन्द्रमण्डलान्तस्थं चिद्रूपं परमेश्वरम्
॥५३॥शोषदाहप्लवान्कुर्याद्रेचकादि क्रमेण तु ।
सषोडशचतुष्षष्टिद्वात्रिंशद्गणनायुतैः
॥५४॥वाय्वग्निसलिलाद्यैस्तैस्स्तवेदाद्यैरनुक्रमात् ।
प्राणानायम्य मूलस्थां कुण्डलीं ब्रह्मरंध्रगाम्
॥५५॥आनीय द्वादशांतस्थसहस्राराम्बुजोदरे ।
चिच्चन्द्रमण्डलोद्भूतपरमामृतधारया
॥५६॥संसिक्तायां तनौ भूयश्शुद्धदेहस्सुभावनः ।
सोहमित्यवतीर्याथ स्वात्मानं हृदयाम्बुजे
॥५७॥आत्मन्यावेश्य चात्मानममृतं सृतिधारया ।
प्राणप्रतिष्ठां विधिवत्कुर्यादत्र समाहितः
॥५८॥एकाग्रमानसो योगी विमृश्यात्तां च मातृकाम् ।
पुटितां प्रणवेनाथ न्यसेद्बाह्ये च मातृकाम्
॥५९॥पुनश्च संयतप्राणः कुर्याद्दृष्ट्यादिकं बुधः ।
शंकरं संस्मरंश्चित्ते संन्यसेच्च विमत्सरः
॥६०॥प्रणवस्य ऋषिर्ब्रह्मा देवि गायत्रमीरितम् ।
छन्दोत्र देवताहं वै परमात्मा सदाशिवः
॥६१॥अकारो बीजमाख्यातमुकारः शक्तिरुच्यते ।
मकारः कीलकं प्रोक्तं मोक्षार्थे विनियुज्यते
॥६२॥अंगुष्ठद्वयमारभ्य तलांतं परिमार्जयेत् ।
ओमित्युक्त्वाथ देवेशि करन्यासं समारभेत्
॥६३॥दक्षहस्तस्थितांगुष्ठं समारभ्य यथाक्रमम् ।
वामहस्तकनिष्ठांतं विन्यसेत्पूर्ववत्क्रमात्
॥६४॥अकारमप्युकारं च मकारं बिन्दुसंयुतम् ।
नमोन्तं प्रोच्य सर्वत्र हृदयादौ न्यसेदथ
॥६५॥अकारं पूर्वमुद्धृत्य ब्रह्मात्मानमथाचरेत् ।
ङेंतं नमोंतं हृदये विनियुज्यात्तथा पुनः
॥६६॥उकारं विष्णुसहितं शिरोदेशे प्रविन्यसेत् ।
मकारं रुद्रसहितं शिखायान्तु प्रविन्यसेत्
॥६७॥एवमुक्त्वा मुनिर्मंत्री कवचं नेत्रमस्तके ।
विन्यसेद्देवदेवेशि सावधानेन चेतसा
॥६८॥अंगवक्त्रकलाभेदात्पंच ब्रह्माणि विन्यसेत् ।
शिरोवदनहृदगुह्यपादेष्वेतानि विन्यसेत्
॥६९॥ईशान्यस्य कलाः पंच पंचस्वेतेषु च क्रमात् ।
ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि
॥७०॥चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः ।
हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि
॥७१॥अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पूजनीया यथाक्रमम् ।
पश्चात्त्रयोदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु
॥७२॥जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत् ।
सद्यस्यापि कला चाष्टौ नेत्रेषु च यथाक्रमम्
॥७३॥कीर्तितास्ताः कलाश्चैव पादयोरपि हस्तयोः ।
प्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः
॥७४॥अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वा तु सर्वशः ।
पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् ।
बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः ।
पार्श्वतोदरजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा
॥७६॥इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः ।
हंसन्यासं प्रकुर्वीत परमात्मविबोधिनि
॥७७॥इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासपद्धतौ न्यासवर्णनं नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६ ॥