संन्यासविधिवर्णनम्
श्रीब्रह्मण्य उवाच
साधुसाधु महाभाग वामदेव मुनीश्वर ।
त्वमतीव शिवे भक्तश्श्विज्ञानवतांवरः
॥१॥त्वया त्वविदितं किंचिन्ना स्ति लोकेषु कुत्रचित् ।
तथापि तव वक्ष्यामि लोकानुग्रहकारिणः
॥२॥लोकेस्मिन्पशवस्सर्व्वे नानाशास्त्रविमोहिताः ।
वञ्चिताः परमेशस्य माययातिविचित्रया
॥३॥न जानति परं साक्षात्प्रणवार्थम्महेश्वरम् ।
सगुणन्निर्गुणं ब्रह्म त्रिदेवजनकम्परम्
॥४॥दक्षिणम्बाहुमुद्धृत्य शपथम्प्रब्रवीमि ते ।
सत्यं सत्यं पुनस्सत्यं सत्यं सत्यं पुनः पुनः
॥५॥प्रणवार्थश्शिवः साक्षात्प्राधान्येन प्रकीर्त्तितः ।
श्रुतिषु स्मृतिशास्त्रेषु पुराणेष्वागमेषु च
॥६॥यतो वाचो निवर्त्तन्ते अप्राप्य मनसा सह ।
आनन्दं यस्य वे विद्वान्न बिभेति कुतश्च न
॥७॥यस्माज्जगदिदं सर्वं विधिविष्ण्विन्द्रपूर्वकम् ।
सह भूतेन्द्रियग्रामैः प्रथमं सम्प्रसूयते
॥८॥न सम्प्रसूयते यो वै कुतश्चन कदाचन ।
यस्मिन्न भासते विद्युन्न न सूर्यो न चन्द्रमाः
॥९॥यस्य भासो विभातीदञ्जगत्सर्वं समन्ततः ।
सर्व्वैश्वर्य्येण सम्पन्नो नाम्ना सर्व्वेश्वरस्स्वयम्
॥१०॥यो वै मुमुक्षुभिर्ध्येयः शम्भुराकाशमध्यगः ।
सर्वव्यापी प्रकाशात्मा भासरूपो हि चिन्मयः
॥११॥यस्य पुंसः परा शक्तिर्भावगम्या मनोहरा ।
निर्गुणा स्वगुणैरेव निगूढा निष्कला शिवा
॥१२॥तदीयन्त्रिविधंरूपं स्थूलं सूक्ष्मं परन्ततः ।
ध्येयं मुमुक्षुभिर्नित्यं क्रमतो योगिभिर्मुने
॥१३॥निष्कलस्सर्व्वदेवानामादिदेवस्सनातनः ।
ज्ञानक्रियास्वभावो यः पर मात्मेति गीयते
॥१४॥तस्य देवाधिदेवस्य मूर्त्तिस्साक्षात्सदाशिवः ।
पञ्चमंत्रतनुर्देवः कलापञ्चकविग्रहः
॥१५॥शुद्धस्फटिकसंकाशः प्रसन्नः शीतलद्युतिः ।
पंचवक्त्रो दशभुजस्त्रिपंचनयनः प्रभुः
॥१६॥ईशानमुकुटोपेतः पुरुषास्यः पुरातनः ।
अघोरहृदयो वामदेवगुह्यप्रदेशवान्
॥१७॥सद्यपादश्च तन्मूर्त्तिः साक्षात्सकलनिष्कलः ।
सर्व्वज्ञत्वादिषट्शक्तिषडंगीकृतविग्रहः
॥१८॥शब्दादिशक्तिस्फुरितहृत्पंकजविराजितः ।
स्वशक्त्या वामभागे तु मनोन्मन्या विभूषितः
॥१९॥मन्त्रादिषड्विधार्थानामर्थोपन्याससार्गतः ।
समष्टिव्यष्टिभावार्थं वक्ष्यामि प्रणवात्मकम्
॥२०॥उपदेशक्रमो ह्यादौ वक्तव्यश्श्रूयतामयम् ।
चातुर्व्वर्ण्यं हि लोकेस्मिन्प्रसिद्धम्मानुषे मुने
॥२१॥त्रैवर्णिकानामेवात्र श्रुत्याचारसमन्वयः ।
शुश्रूषामात्रसारा हि शूद्राः श्रुतिबहिष्कृताः ।
त्रैवर्णिकानां सर्व्वेषां स्वस्वाश्रमरतात्मनाम् ।
श्रुतिस्मृत्युदितो धर्मोऽनुष्ठेयो नापरः क्वचित्
॥२३॥श्रुतिस्मृत्युदितं कर्म्म कुर्व्व न्सिद्धिमवाप्स्यति ।
इत्युक्तम्परमेशेन वेदमार्गप्रदर्शिना
॥२४॥वर्णाश्रमाचारपुण्यैरभ्यर्च्य परमेश्वरम् ।
तत्सायुज्यं गतास्सर्वे बहवो मुनिसत्तमाः
॥२५॥ब्रह्मचर्येण मुनयो देवा यज्ञक्रियाध्वना ।
पितरः प्रजया तृप्ता इति हि श्रुतिरब्रवीत्
॥२६॥एवं ऋणत्रयान्मुक्तो वानप्रस्थाश्रमं गतः ।
शीतोष्णसुखदुःखादिसहिष्णुर्विजितेन्द्रियः
॥२७॥तपस्वी विजिताहारो यमाय योगम भ्यसेत् ।
यथा दृढतरा बुद्धिरविचाल्या भवेत्तथा
॥२८॥एवं क्रमेण शुद्धात्मा सर्व्वकर्म्माणि विन्यसेत् ।
सन्यस्य सर्व्वकर्म्माणि ज्ञानपूजापरो भवेत्
॥२९॥सा हि साक्षाच्छिवैक्येन जीवन्मुक्तिफलप्रदा ।
सर्व्वोत्तमा हि विज्ञेया निर्विकारा यतात्म नाम्
॥३०॥तत्प्रकारमहं वक्ष्ये लोकानुग्रहकाम्यया ।
तव स्तेहान्महाप्राज्ञ सावधानतया शृणु
॥३१॥सर्व्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञं वेदांतज्ञानपारगम् ।
आचार्य्यमुपगच्छेत्स यतिर्म्मतिमतां वरम्
॥३२॥तत्समीपमुपव्रज्य यथाविधि विचक्षणः ।
दीर्घदण्डप्रणामाद्यैस्तोषयेद्यत्नतस्सुधीः
॥३३॥यो गुरु्स्स शिवः प्रोक्तो यश्शिवस्स गुरुस्स्मृतः ।
इति निश्चित्य मनसा स्वविचारन्निवेदयेत्
॥३४॥लब्धानुज्ञस्तु गुरुणा द्वादशाहं पयोव्रती ।
शुक्लपक्षे चतुर्थ्यां वा दशम्यां वा विधानतः
॥३५॥प्रातः स्नात्वा विशुद्धात्मा कृतनित्य क्रियस्सुधीः ।
गुरुमाहूय विधिना नांदीश्राद्धं समारभेत्
॥३६॥विश्वेदेवाः सत्यवसुसंज्ञावंतः प्रकीर्त्तिताः ।
देवश्राद्धे ब्रह्मविष्णु महेशाः कथितास्त्रयः
॥३७॥ऋषिश्राद्धे तु सम्प्रोक्ता देवक्षेत्रमनुष्यजाः ।
देवश्राद्धे तु वसुरुद्रादित्यास्सम्प्रकीर्त्तिताः
॥३८॥चत्वारो मानुषश्राद्धे सनकाद्या मुनीश्वराः ।
भूतश्राद्धे पंच महाभूतानि च ततः परम्
॥३९॥चक्षुरादीन्द्रियग्रामो भूतग्रामश्चतुर्विधः ।
पितृश्राद्धे पिता तस्य पिता तस्य पिता त्रयः
॥४०॥मातृश्राद्धे मातृपितामह्यौ च प्रपितामही ।
आत्मश्राद्धे तु चत्वार आत्मा पितृपितामहौ
॥४१॥प्रपितामहनामा च सपत्नीकाः प्रकीर्त्तिताः ।
मातामहात्मकश्राद्धे त्रयो मातामहादयः
॥४२॥प्रतिश्राद्धं ब्राह्मणानां युग्मं कृत्वोपकल्पितान् ।
आहूय पादौ प्रक्षाल्य स्वयमाचम्य यत्नतः
॥४३॥समस्तसंपत्समवाप्तिहेतवः समुत्थितापत्कुलधूमकेतवः ।
अपारसंसारसमुद्रसेतवः पुनन्तु मां ब्राह्मणपादरेणवः
॥४४॥आपद्धनध्वान्तसहस्रभानवः समीहिता र्थार्पणकामधेनवः ।
समस्ततीर्थांबुपवित्रमूर्त्तयो रक्षंतु मां ब्राह्मणपादपांसवः
॥४५॥इति जप्त्वा नमस्कृत्य साष्टांगं भुवि दण्डवत् ।
स्थित्वा तु प्राङ्मुखः शम्भोः पादाब्जयुगलं स्मरन्
॥४६॥सपवित्रकरश्शुद्ध उपवीती दृढासनः ।
प्राणायामत्रयं कुर्य्या च्छ्रुत्वातिथ्यादिकं पुनः
॥४७॥मत्संन्यासांगभूतं यद्विश्वेदेवादिकं तथा ।
श्राद्धमष्टविधं मातामहगतं पार्वणेन वै
॥४८॥विधानेन करिष्यामि युष्मदाज्ञापुरस्सरम् ।
एवं विधाय संकल्पं दर्भानुत्तरतस्त्यजेत्
॥४९॥उपस्पृश्याप उत्थाय वरणक्रममारभेत् ।
पवित्रपाणिः संस्पृश्य पाणी ब्राह्मणयोर्वदेत्
॥५०॥विश्वेदेवार्थ इत्यादि भवद्भ्यां क्षण इत्यपि
॥५१॥प्रसादनीय इत्यन्तं सर्व्व त्रैवं विधिक्रमः ।
एवं समाप्य वरणं मण्डलानि प्रकल्पयेत्
॥५२॥उदगारभ्य दश च कृत्वाभ्यर्चनमक्षतैः ।
तेषु क्रमेण संस्थाप्य ब्राह्मणान्पादयोः पुनः
॥५३॥विश्वेदेवादिनामानि ससंवबोधनमुच्चरेत् ।
इदं वः पाद्यमिति सकुशपुष्पाक्षतोदकैः
॥५४॥पाद्यं दत्त्वा स्वयमपि क्षालितांघ्रिरुदङ्मुखः ।
आचम्य युग्मक्लृप्तांस्तानासनेषूपवेश्य च
॥५५॥विश्वेदेवस्वरूपस्य ब्राह्मणस्येदमासनम् ।
इति दर्भासनं दत्त्वा दर्भपाणिस्स्वयं स्थितः
॥५६॥अस्मिन्नान्दीमुखश्राद्धे विश्वेदेवार्थ इत्यपि ।
भवद्भ्यां क्षण इत्युक्त्वा क्रियतामिति संवदेत्
॥५७॥प्राप्नुतामिति सम्प्रोच्य भवन्ताविति संवदेत् ।
वदेतां प्राप्नुयावेति तौ च ब्राह्मणपुंगवौ
॥५८॥संपूर्णमस्तु संकल्पसिद्धिरस्त्विति तान्प्रति ।
भवन्तोऽनुगृह्णंत्विति प्रार्थयेद्द्विजपुंगवान्
॥५९॥ततश्शुद्धकदल्यादिपात्रेषु क्षालितेषु च ।
अन्नादिभोज्यद्रव्याणि दत्त्वा दर्भैः पृथक्पृथक्
॥६०॥परिस्तीर्य्य स्वयं तत्र परिषिच्योदकेन च ।
हस्ताभ्यामवलंब्याथ पात्रं प्रत्येकमादरात्
॥६१॥पृथिवी ते पात्रमित्यादि कृत्वा तत्र व्यवस्थितान् ।
देवादींश्च चतुर्थ्यन्ताननूद्याक्षतसंयुतान्
॥६२॥उदग्गृहीत्वा स्वाहेति देवार्थेऽन्नं यजेत्पुनः ।
न ममेति वदेदन्ते सर्वत्रायं विधिक्रमः
॥६३॥यत्पादपद्मस्मरणाद्यस्य नामजपादपि ।
न्यूनं कर्म भवेत्पूर्णन्तं वन्दे साम्बमीश्वरम्
॥६४॥इति जप्त्वा ततो ब्रूयान्मया कृत मिदं पुनः ।
नान्दीमुखश्राद्धमिति यथोक्तं च वदेत्ततः
॥६५॥अस्विति ब्रूतेति च तान्प्रसाद्य द्विजपुंगवान् ।
विसृज्य स्वकरस्थोदं प्रणम्य भुवि दण्डवत्
॥६६॥उत्थाय च ततो ब्रूयादमृतम्भवतु द्विजान् ।
प्रार्थयेच्च परं प्रीत्या कृतांजलिरुदारधीः
॥६७॥श्रीरुद्रं चमकं सूक्तं पौरुषं च यथाविधि ।
चित्ते सदाशिवन्ध्यात्वा जपेद्ब्रह्माणि पञ्च च
॥६८॥भोजनान्ते रुद्रसूक्तं क्षमा पय्य द्विजान्मुनः ।
तन्मन्त्रेण ततो दद्यादुत्तरापोशणं पुरः
॥६९॥प्रक्षालितांघ्रिराचम्य पिण्डस्थानं व्रजेत्ततः ।
आसीनः प्राङ्मुखो मौनी प्राणायामत्रयं चरेत्
॥७०॥नान्दीमुखोक्तश्राद्धांगं करिष्ये पिण्डदानकम् ।
इति संकल्प्य दक्षादिसमारभ्योदकान्ति कम्
॥७१॥नव रेखाः समालिख्य प्रागग्रान्द्वादश क्रमात् ।
संस्तीर्य्य दर्भान्दक्षादिदेवादिस्थानपञ्चकम्
॥७२॥तूष्णीं दद्यात्साक्षतोदं त्रिषु स्थानेषु च क्रमात् ।
स्थानेष्वन्येषु मातृषु मार्ज्जयन्तास्ततः परम्
॥७३॥अत्रेति पितरः पश्चात्साक्षतोदं समर्च्य च ।
दद्यात्ततः क्रमेणैव देवादिस्थानपञ्चके
॥७४॥तत्तद्देवादिनामानि चतुर्थ्यन्तान्युदीर्य्य च ।
पिण्डत्रयं ततो दद्यात्प्रत्येकं स्थानपञ्चके
॥७५॥स्वगृह्योक्तेन मार्गेण दद्यात्पिण्डान्पृथक्पृथक् ।
दद्यादिदं साक्षतं च पितृसाङ्गुण्यहेतवे
॥७६॥ध्यायेत्सदाशिवं देवं हृदयाम्भोजमध्यतः ।
तत्पादपद्मस्मरणादिति श्लोकं पठन्पुनः
॥७७॥नमस्कृत्य ब्राह्मणेभ्यो दक्षिणां च स्वश क्तितः ।
दत्त्वा क्षमापय्य च तान्विसृज्य च ततः क्रमात्
॥७८॥पिण्डानुत्सृज्य गोग्रासं दद्यान्नोचेज्जले क्षिपेत् ।
पुण्याहवाचनं त्वां भुंजीत स्वजनैस्सह
॥७९॥अन्येद्युः प्रातरुत्थाय कृतनित्यक्रियस्सुधीः ।
उपोष्य क्षौरकर्मादि कक्षोपस्थविवर्जितम्
॥८०॥केशश्मश्रुनखानेव कर्म्मावधि विसृज्य च ।
समाष्टकेशान्विधिवत्कारयित्वा विधानतः
॥८१॥स्नात्वा धौतपटश्शुद्धो द्विराचम्याथ वाग्यतः ।
भस्म संधार्य्य विधिना कृत्वा पुण्याहवाचनम्
॥८२॥तेन संप्रोक्ष्य संप्राप्य शुद्धदेहस्वभावतः ।
होमद्रव्यार्थमाचार्य्य दक्षिणार्थं विहाय च
॥८३॥द्रव्यजातं महेशाय द्विजेभ्यश्च विशेषतः ।
भक्तेभ्यश्च प्रदायाथ शिवाय गुरुरूपिणे
॥८४॥वस्त्रादि दक्षिणां दत्त्वा प्रणम्य भुवि दण्डवत् ।
दोरकौपीनवसनं दण्डाच्च क्षालितम्भुवि
॥८५॥आदाय होमद्रव्याणि समिधादीनि च क्रमात् ।
समुद्रतीरे नद्यां वा पर्व्वते वा शिवालये
॥८६॥अरण्ये चापी गोष्ठे वा विचार्य्य स्थानमुत्तमम् ।
स्थित्वाचम्य ततः पूर्व्वं कृत्वा मानसमञ्जरीम्
॥८७॥ब्राह्ममोंकारसहितं नमो ब्रह्मण इत्यपि ।
जपित्वा त्रिस्ततो ब्रूयादग्निमीळे पुरोहितम्
॥८८॥अथ महाव्रतमिति अग्निर्वै देवा नामतः ।
तथैतस्य समाम्नायमिषेत्वोर्ज्जे त्वा वेति तत्
॥८९॥अग्न आयाहि वीतये शन्नो देवीरभिष्टये ।
पश्चात्प्रोच्य मयरसतजभनलगैः सह
॥९०॥सम्मितं च ततः पञ्चसंवत्सरमयं ततः ।
समाम्नायस्समाम्नातः अथ शिक्षां वदेत्पुनः ।
प्रवक्ष्यामीत्युदीर्याथ वृद्धिरादैच्च सम्वदेत्
॥९१॥अथातो धर्मजिज्ञासेत्युच्चार्य पुनरंजसा ।
अथातो ब्रह्मजिज्ञासा वेदादीनपि संजपेत्
॥९२॥ब्रह्माणमिन्द्रं सूर्य्यञ्च सोमं चैव प्रजापतिम् ।
आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानमतः परम्
॥९३॥परमात्मानमपि च प्रणवाद्यं नमोंतकम् ।
चतुर्थ्यन्तं जपित्वाऽथ सक्तुमुष्टिं प्रगृह्य च
॥९४॥प्राश्याथ प्रणवेनैव द्विराचम्याथ संस्पृशेत् ।
नाभिं मन्त्रान्वक्ष्यमाणन्प्रणवाद्यान्नमोन्तकान्
॥९५॥आत्मानमन्तरात्मानं ज्ञानात्मानं पुरं पुनः ।
आत्मानं च समुच्चार्य प्रजापतिमतः परम्
॥९६॥स्वाहांतान्प्रजपेत्पश्चात्पयोदधिघृतं पृथक् ।
त्रिवारं प्रणवेनैव प्राश्याचम्य द्विधा पुनः
॥९७॥प्रागास्य उपविश्याथ दृढचित्तः स्थिरासनः ।
यथोक्तविधिना सम्यक्प्राणायामत्रयञ्चरेत्
॥९८॥इति श्रीशिवमहापुराणे षष्ठ्यां कैलाससंहितायां संन्यासविधिवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः ॥ १२ ॥