devīkṛtapraśnavarṇanam
vyāsa uvāca
sādhu pṛṣṭamidaṃ viprā bhavadbhirbhāgyavattamaiḥ |
durlabhaṃ hi śivajñānaṃ praṇavārthaprakāśakam
||1||साधु पृष्टमिदं विप्रा भवद्भिर्भाग्यवत्तमैः ।
दुर्लभं हि शिवज्ञानं प्रणवार्थप्रकाशकम्
yeṣāṃ prasanno bhagavānsākṣācchūlavarāyudhaḥ |
teṣāmeva śivajñānaṃ praṇavārthaprakāśakama
||2||येषां प्रसन्नो भगवान्साक्षाच्छूलवरायुधः ।
तेषामेव शिवज्ञानं प्रणवार्थप्रकाशकम
jāyate na hi sandeho netareṣāmiti śrutiḥ |
śivabhaktivihīnānāmiti tattvārthaniścayaḥ
||3||जायते न हि सन्देहो नेतरेषामिति श्रुतिः ।
शिवभक्तिविहीनानामिति तत्त्वार्थनिश्चयः
dīrghasatreṇa yuṣmābhirbhagavānambikāpatiḥ |
upāsita itīdaṃ me dṛṣṭamadya viniścitam
||4||दीर्घसत्रेण युष्माभिर्भगवानम्बिकापतिः ।
उपासित इतीदं मे दृष्टमद्य विनिश्चितम्
tasmādvakṣyāmi yuṣmākamitihāsampurātanam |
umāmaheśasamvādarūpamadbhutamāstikāḥ
||5||तस्माद्वक्ष्यामि युष्माकमितिहासम्पुरातनम् ।
उमामहेशसम्वादरूपमद्भुतमास्तिकाः
purākhilajaganmātā satī dākṣāyaṇī tanum |
śivanindāprasaṅgena tyaktvā ca janakādhvare
||6||पुराखिलजगन्माता सती दाक्षायणी तनुम् ।
शिवनिन्दाप्रसङ्गेन त्यक्त्वा च जनकाध्वरे
tataḥ prabhāvātsā devī sutā'bhūddhimavadgireḥ |
śivārthamatapatsā vai nāradasyopadeśataḥ
||7||ततः प्रभावात्सा देवी सुताऽभूद्धिमवद्गिरेः ।
शिवार्थमतपत्सा वै नारदस्योपदेशतः
tasminbhūdharavaryye tu svayaṃvaravidhānataḥ |
deveśe ca kṛtodvāhe pārvatī sukhamāpa sā
||8||तस्मिन्भूधरवर्य्ये तु स्वयंवरविधानतः ।
देवेशे च कृतोद्वाहे पार्वती सुखमाप सा
tathaikasminmahādevī samaye patinā saha |
sūpaviṣṭā mahāśaile gaurī devamabhāṣata
||9||तथैकस्मिन्महादेवी समये पतिना सह ।
सूपविष्टा महाशैले गौरी देवमभाषत
mahādevyuvāca
bhagavanparameśāna pañcakṛtyavidhāyaka |
sarvajña bhaktisulabha paramāmṛtavigraha
||10||भगवन्परमेशान पञ्चकृत्यविधायक ।
सर्वज्ञ भक्तिसुलभ परमामृतविग्रह
dākṣāyaṇīntanuṃ tyaktvā tava nindāprasaṃgataḥ |
āsamadya maheśāna putrī himavato gireḥ |
kṛpayā parameśāna maṃtradīkṣāvidhānataḥ |
māṃ viśuddhātmatattvasthāṃ kuru nityaṃ maheśvara
||12||दाक्षायणीन्तनुं त्यक्त्वा तव निन्दाप्रसंगतः ।
आसमद्य महेशान पुत्री हिमवतो गिरेः ।
कृपया परमेशान मंत्रदीक्षाविधानतः ।
मां विशुद्धात्मतत्त्वस्थां कुरु नित्यं महेश्वर
iti samprārthito devyā devaḥ śītāṃśu bhūṣaṇaḥ |
pratyuvāca tato devīṃ prahṛṣṭenāntarātmanā
||13||इति सम्प्रार्थितो देव्या देवः शीतांशु भूषणः ।
प्रत्युवाच ततो देवीं प्रहृष्टेनान्तरात्मना
mahādeva uvāca
dhanyā tvaṃ devadevaśi yadi jātedṛśī matiḥ |
kailāsa śikharaṃ gatvā kariṣye tvāṃ ca tādṛśīm
||14||धन्या त्वं देवदेवशि यदि जातेदृशी मतिः ।
कैलास शिखरं गत्वा करिष्ये त्वां च तादृशीम्
tato himavato gatvā kailāsambhūdhareśvaram |
jagau dīkṣāvidhānena praṇavādīnmanūn kramāt
||15||ततो हिमवतो गत्वा कैलासम्भूधरेश्वरम् ।
जगौ दीक्षाविधानेन प्रणवादीन्मनून् क्रमात्
uktvā maṃtrāṃśca tāndevīṃ kṛtvā śuddhātmani sthitām |
sārddhaṃ devyā mahādevo devodyānaṃ gato'bhavat
||16||उक्त्वा मंत्रांश्च तान्देवीं कृत्वा शुद्धात्मनि स्थिताम् ।
सार्द्धं देव्या महादेवो देवोद्यानं गतोऽभवत्
tataḥ sumālinīmukhyairdaivyāḥ priyasakhījanaiḥ |
samāhṛtaiḥ praphullaistaiḥ puṣpaiḥ kalpatarūdbhavaiḥ
||17||ततः सुमालिनीमुख्यैर्दैव्याः प्रियसखीजनैः ।
समाहृतैः प्रफुल्लैस्तैः पुष्पैः कल्पतरूद्भवैः
alaṃkṛtya mahādevīṃ svāṃkamāropya śaṃkaraḥ |
prahṛṣṭavadanastasthau vilokya ca tadānanam
||18||अलंकृत्य महादेवीं स्वांकमारोप्य शंकरः ।
प्रहृष्टवदनस्तस्थौ विलोक्य च तदाननम्
tataḥ priyakathā jātāḥ pārvatīparameśayoḥ |
hitāya sarvalokānāṃ sākṣācchrutyarthaṃ sammitā
||19||ततः प्रियकथा जाताः पार्वतीपरमेशयोः ।
हिताय सर्वलोकानां साक्षाच्छ्रुत्यर्थं सम्मिता
tadā sarvajaganmātā bharturaṃkaṃ samāśritā |
vilokya vadanaṃ bharturidamāhaḥ tapodhanāḥ
||20||तदा सर्वजगन्माता भर्तुरंकं समाश्रिता ।
विलोक्य वदनं भर्तुरिदमाहः तपोधनाः
śrīdevyuvāca
upadiṣṭāstvayā deva maṃtrāssapraṇavā matāḥ |
tatrādau śrotumicchāmi praṇavārthaṃ viniścitam
||21||उपदिष्टास्त्वया देव मंत्रास्सप्रणवा मताः ।
तत्रादौ श्रोतुमिच्छामि प्रणवार्थं विनिश्चितम्
kathampraṇava utpannaḥ kathaṃ praṇava ucyate |
mātrāḥ kati samākhyātāḥ kathaṃ vedādirucyate
||22||कथम्प्रणव उत्पन्नः कथं प्रणव उच्यते ।
मात्राः कति समाख्याताः कथं वेदादिरुच्यते
devatāḥ kati ca proktāḥ kathaṃ vedādibhāvanā |
kriyāḥ katividhāḥ proktā vyāpyavyāpakatā katham
||23||देवताः कति च प्रोक्ताः कथं वेदादिभावना ।
क्रियाः कतिविधाः प्रोक्ता व्याप्यव्यापकता कथम्
brahmāṇi paṃca maṃtre'sminkathaṃ tiṣṭhaṃtyanukramāt |
kalāḥ kati samākhyātāḥ prapaṃcātmakatā katham
||24||ब्रह्माणि पंच मंत्रेऽस्मिन्कथं तिष्ठंत्यनुक्रमात् ।
कलाः कति समाख्याताः प्रपंचात्मकता कथम्
vācyavācakasambandhasthānāni ca kathaṃ śiva |
ko'trādhikārī vijñeyo viṣayaḥ ka udāhṛtaḥ
||25||वाच्यवाचकसम्बन्धस्थानानि च कथं शिव ।
कोऽत्राधिकारी विज्ञेयो विषयः क उदाहृतः
sambandhaḥ kotra vijñeyaḥ kiṃprayojanamucyate |
upāsakastu kiṃrūpaḥ kiṃ vā sthānamupāsanam
||26||सम्बन्धः कोत्र विज्ञेयः किंप्रयोजनमुच्यते ।
उपासकस्तु किंरूपः किं वा स्थानमुपासनम्
upāsyaṃ vastu kiṃrūpaṃ kiṃ vā phalamupāsituḥ |
anuṣṭhāna vidhiḥ kovā pūjāsthānaṃ ca kiṃ prabho
||27||उपास्यं वस्तु किंरूपं किं वा फलमुपासितुः ।
अनुष्ठान विधिः कोवा पूजास्थानं च किं प्रभो
pūjāyāṃ maṇḍalaṃ kiṃ vā kiṃ vā ṛṣyādikaṃ hara |
nyāsajātavidhiḥ ko vā ko vā pūjāvidhikramaḥ
||28||पूजायां मण्डलं किं वा किं वा ऋष्यादिकं हर ।
न्यासजातविधिः को वा को वा पूजाविधिक्रमः
etatsarvaṃ maheśāna samācakṣva viśeṣataḥ |
śrotumicchāmi tattvena yadyasti mayi te kṛpā
||29||एतत्सर्वं महेशान समाचक्ष्व विशेषतः ।
श्रोतुमिच्छामि तत्त्वेन यद्यस्ति मयि ते कृपा
iti devyā samāpṛṣṭo bhagavānindubhūṣaṇaḥ |
sampraśasya maheśānīṃ vaktuṃ samupacakrame
||30||इति देव्या समापृष्टो भगवानिन्दुभूषणः ।
सम्प्रशस्य महेशानीं वक्तुं समुपचक्रमे
iti śrīśivamahāpurāṇe ṣaṣṭhyāṃ kailāsa saṃhitāyāṃ devīdevasaṃvāde devīkṛtapraśnavarṇanaṃ nāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||