ityākarṇya vacaḥ sautaṃ procuste paramarṣayaḥ
vyāsa uvāca
ityākarṇya vacaḥ sautaṃ procuste paramarṣayaḥ |
vedāṃtasārasarvasvaṃ purāṇaṃ śrāvayādbhutam 1 |
iti śrutvā munīnāṃ sa vacanaṃ supraharṣitaḥ |
saṃsmarañchaṃkaraṃ sūtaḥ provāca munisattamān 2 |
sūta uvāca |
śṛṇvaṃtu ṛṣayaḥ sarve smṛtvā śivamanāmayam |
purāṇapravaṇaṃ śaivaṃ purāṇaṃ vedasārajam 3 |
yatra gītaṃ trikaṃ prītyā bhaktijñānavirāgakam 4 |
vedāṃtavedyaṃ sadvastu viśeṣeṇa pravarṇitam 5 |
sūta uvāca |
śṛṇvaṃtu ṛṣayaḥ sarve purāṇaṃ vedasārajam |
purā kālena mahatā kalpe'tīte punaḥpunaḥ 6 |
asminnupasthite kalpe pravṛtte sṛṣṭikarmaṇi |
munīnāṃ ṣaṭkulīnānāṃ bruvatāmitaretaram 7 |
idaṃ paramidaṃ neti vivādaḥ sumahānabhūt |
te'bhijagmurvidhātāraṃ brahmāṇaṃ praṣṭumavyayam 8 |
vāgbhirvinayagarbhābhiḥ sarve prāṃjalayo'bruvan |
tvaṃ hi sarvajagaddhātā sarvakāraṇakāraṇam 9 |
kaḥ pumānsarvatattvebhyaḥ purāṇaḥ parataḥ paraḥ |
brahmovāca |
yato vāco nivartaṃte aprāpya manasā saha 1.3.10 |
yasmātsarvamidaṃ brahmaviṣṇurudre draṃ! pūrvakam |
sahabhūteṃdri yaiḥ sarvaiḥ prathamaṃ saṃprasūyate 11 |
eṣa devo mahādevaḥ sarvajño jagadīśvaraḥ |
ayaṃ tu parayā bhaktyā dṛśyate nā'nyathā kvacit 12 |
rudro harirharaścaiva tathānye ca sureśvarāḥ |
bhaktyā paramayā tasya nityaṃ darśanakāṃkṣiṇaḥ 13 |
bahunātra kimuktena śive bhaktyā vimucyate|
prasādāddevatābhaktiḥ prasādo bhaktisaṃbhavaḥ |
yathehāṃkurato bījaṃ bījato vā yathāṃkuraḥ 14|
tasmādīśaprasādārthaṃ yūyaṃ gatvā bhuvaṃ dvijāḥ |
dīrghasatraṃ samākṛdhvaṃ yūyaṃ varṣasahasrakam 15 |
amuṣyaivādhvareśasya śivasyaiva prasādataḥ |
vedoktavidyāsāraṃ tu jñāyate sādhyasādhanaṃ 16 |
munaya ūcuḥ |
atha kiṃ paramaṃ sādhyaṃ kiṃvā tatsādhanaṃ param |
sādhakaḥ kīdṛśastatra tadidaṃ brūhi tattvataḥ 17 |
brahmovāca |
sādhyaṃ śivapadaprāptiḥ sādhanaṃ tasya sevanam |
sādhakastatprasādādyo'nityādiphalaniḥspṛhaḥ 18 |
karma kṛtvā tu vedoktaṃ tadarpitamahāphalam |
parameśapadaprāptaḥ sālokyādikramāttataḥ 19 |
tattadbhaktyanusāreṇa sarveṣāṃ paramaṃ phalam |
tatsādhanaṃ bahuvidhaṃ sākṣādīśena bodhitam 1.3.20 |
saṃkṣipya tatra vaḥ sāraṃ sādhanaṃ prabravīmyaham |
śrotreṇa śravaṇaṃ tasya vacasā kīrtanaṃ tathā 21 |
manasā mananaṃ tasya mahāsādhanamucyate |
śrotavyaḥ kīrtitavyaśca mantavyaśca maheśvaraḥ 22 |
iti śrutipramāṇaṃ naḥ sādhanenā'munā param |
sādhyaṃ vrajata sarvārthasādhanaikaparāyaṇāḥ 23 |
pratyakṣaṃ cakṣuṣā dṛṣṭvā tatra lokaḥ pravartate |
apratyakṣaṃ hi sarvatra jñātvā śrotreṇa ceṣṭate 24 |
tasmācchravaṇamevādau śrutvā gurumukhādbudhaḥ |
tataḥ saṃsādhayedanyatkīrtanaṃ mananaṃ sudhīḥ 25 |
kramānmananaparyaṃte sādhane'sminsusādhite |
śivayogo bhavettena sālokyādikramācchanaiḥ 26 |
sarvāṃgavyādhayaḥ paścātsarvānaṃdaśca līyate |
abhyāsātkleśametadvai paścādādyaṃtamaṃgalam 27
||1||इत्याकर्ण्य वचः सौतं प्रोचुस्ते परमर्षयः ।
वेदांतसारसर्वस्वं पुराणं श्रावयाद्भुतम् १ ।
इति श्रुत्वा मुनीनां स वचनं सुप्रहर्षितः ।
संस्मरञ्छंकरं सूतः प्रोवाच मुनिसत्तमान् २ ।
सूत उवाच ।
शृण्वंतु ऋषयः सर्वे स्मृत्वा शिवमनामयम् ।
पुराणप्रवणं शैवं पुराणं वेदसारजम् ३ ।
यत्र गीतं त्रिकं प्रीत्या भक्तिज्ञानविरागकम् ४ ।
वेदांतवेद्यं सद्वस्तु विशेषेण प्रवर्णितम् ५ ।
सूत उवाच ।
शृण्वंतु ऋषयः सर्वे पुराणं वेदसारजम् ।
पुरा कालेन महता कल्पेऽतीते पुनःपुनः ६ ।
अस्मिन्नुपस्थिते कल्पे प्रवृत्ते सृष्टिकर्मणि ।
मुनीनां षट्कुलीनानां ब्रुवतामितरेतरम् ७ ।
इदं परमिदं नेति विवादः सुमहानभूत् ।
तेऽभिजग्मुर्विधातारं ब्रह्माणं प्रष्टुमव्ययम् ८ ।
वाग्भिर्विनयगर्भाभिः सर्वे प्रांजलयोऽब्रुवन् ।
त्वं हि सर्वजगद्धाता सर्वकारणकारणम् ९ ।
कः पुमान्सर्वतत्त्वेभ्यः पुराणः परतः परः ।
ब्रह्मोवाच ।
यतो वाचो निवर्तंते अप्राप्य मनसा सह 1.3.१० ।
यस्मात्सर्वमिदं ब्रह्मविष्णुरुद्रे द्रं! पूर्वकम् ।
सहभूतेंद्रि यैः सर्वैः प्रथमं संप्रसूयते ११ ।
एष देवो महादेवः सर्वज्ञो जगदीश्वरः ।
अयं तु परया भक्त्या दृश्यते नाऽन्यथा क्वचित् १२ ।
रुद्रो हरिर्हरश्चैव तथान्ये च सुरेश्वराः ।
भक्त्या परमया तस्य नित्यं दर्शनकांक्षिणः १३ ।
बहुनात्र किमुक्तेन शिवे भक्त्या विमुच्यते।
प्रसादाद्देवताभक्तिः प्रसादो भक्तिसंभवः ।
यथेहांकुरतो बीजं बीजतो वा यथांकुरः १४।
तस्मादीशप्रसादार्थं यूयं गत्वा भुवं द्विजाः ।
दीर्घसत्रं समाकृध्वं यूयं वर्षसहस्रकम् १५ ।
अमुष्यैवाध्वरेशस्य शिवस्यैव प्रसादतः ।
वेदोक्तविद्यासारं तु ज्ञायते साध्यसाधनं १६ ।
मुनय ऊचुः ।
अथ किं परमं साध्यं किंवा तत्साधनं परम् ।
साधकः कीदृशस्तत्र तदिदं ब्रूहि तत्त्वतः १७ ।
ब्रह्मोवाच ।
साध्यं शिवपदप्राप्तिः साधनं तस्य सेवनम् ।
साधकस्तत्प्रसादाद्योऽनित्यादिफलनिःस्पृहः १८ ।
कर्म कृत्वा तु वेदोक्तं तदर्पितमहाफलम् ।
परमेशपदप्राप्तः सालोक्यादिक्रमात्ततः १९ ।
तत्तद्भक्त्यनुसारेण सर्वेषां परमं फलम् ।
तत्साधनं बहुविधं साक्षादीशेन बोधितम् 1.3.२० ।
संक्षिप्य तत्र वः सारं साधनं प्रब्रवीम्यहम् ।
श्रोत्रेण श्रवणं तस्य वचसा कीर्तनं तथा २१ ।
मनसा मननं तस्य महासाधनमुच्यते ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च मन्तव्यश्च महेश्वरः २२ ।
इति श्रुतिप्रमाणं नः साधनेनाऽमुना परम् ।
साध्यं व्रजत सर्वार्थसाधनैकपरायणाः २३ ।
प्रत्यक्षं चक्षुषा दृष्ट्वा तत्र लोकः प्रवर्तते ।
अप्रत्यक्षं हि सर्वत्र ज्ञात्वा श्रोत्रेण चेष्टते २४ ।
तस्माच्छ्रवणमेवादौ श्रुत्वा गुरुमुखाद्बुधः ।
ततः संसाधयेदन्यत्कीर्तनं मननं सुधीः २५ ।
क्रमान्मननपर्यंते साधनेऽस्मिन्सुसाधिते ।
शिवयोगो भवेत्तेन सालोक्यादिक्रमाच्छनैः २६ ।
सर्वांगव्याधयः पश्चात्सर्वानंदश्च लीयते ।
अभ्यासात्क्लेशमेतद्वै पश्चादाद्यंतमंगलम् २७
iti śrīśivamahāpurāṇe vidyeśvarasaṃhitāyāṃ sādhyasādhanakhaṇḍe | tṛtīyo'dhyāyaḥ 3 || |