māhātmyavarṇanam
agastya uvāca
tīrthamanyatpravakṣyāmi kṣīrodakamiti smṛtam ||
sītākuṇḍācca vāyavye varttate guṇasundaram ||
puṇyaikanicayasthānaṃ sarvaduḥkhavināśanam
||1||तीर्थमन्यत्प्रवक्ष्यामि क्षीरोदकमिति स्मृतम् ॥
सीताकुण्डाच्च वायव्ये वर्त्तते गुणसुन्दरम् ॥
पुण्यैकनिचयस्थानं सर्वदुःखविनाशनम्
purā daśaratho rājā putreṣṭināma nāmataḥ ||
cakāra vidhivadyajñaṃ putrārthaṃ yatra cādarāt
||2||पुरा दशरथो राजा पुत्रेष्टिनाम नामतः ॥
चकार विधिवद्यज्ञं पुत्रार्थं यत्र चादरात्
kratuṃ samāpayāmāsa sānando bhūridakṣiṇam ||
yajñānte kratubhuktatra mūrtimānsamadṛśyata
||3||क्रतुं समापयामास सानन्दो भूरिदक्षिणम् ॥
यज्ञान्ते क्रतुभुक्तत्र मूर्तिमान्समदृश्यत
haste kṛtvā hemapātraṃ haviḥpūrṇamanuttamam ||
tasminhaviṣi saṃkīrṇaṃ vaiṣṇavaṃ teja uttamam ||
caturvidhaṃ vibhajyaiva patnībhyo dattavānnṛpaḥ
||4||हस्ते कृत्वा हेमपात्रं हविःपूर्णमनुत्तमम् ॥
तस्मिन्हविषि संकीर्णं वैष्णवं तेज उत्तमम् ॥
चतुर्विधं विभज्यैव पत्नीभ्यो दत्तवान्नृपः
yatra tatkṣīrasaṃprāptirjātā paramadurlabhā ||
kṣīrodakamiti khyātaṃ tatsthānaṃ pāpanāśanam ||
udakenābhivyaktaṃ ca uttamaṃ ca phalapradam
||5||यत्र तत्क्षीरसंप्राप्तिर्जाता परमदुर्लभा ॥
क्षीरोदकमिति ख्यातं तत्स्थानं पापनाशनम् ॥
उदकेनाभिव्यक्तं च उत्तमं च फलप्रदम्
tatra snātvā naro dhīmānvijitendriya ādarāt ||
sarvānkāmānavāpnoti putrāṃśca subahuśrutān
||6||तत्र स्नात्वा नरो धीमान्विजितेन्द्रिय आदरात् ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति पुत्रांश्च सुबहुश्रुतान्
āśvine śuklapakṣasya ekādaśyāṃ jitavrataḥ ||
tatra snātvā vidhānena dattvā śaktyā dvijanmane
||7||आश्विने शुक्लपक्षस्य एकादश्यां जितव्रतः ॥
तत्र स्नात्वा विधानेन दत्त्वा शक्त्या द्विजन्मने
viṣṇuṃ saṃpūjya vidhivatsarvānkāmānavāpnuyāt ||
putrānavāpnuyādviddhi dharmāṃśca vidhivannaraḥ
||8||विष्णुं संपूज्य विधिवत्सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
पुत्रानवाप्नुयाद्विद्धि धर्मांश्च विधिवन्नरः
tasmātkṣīrodakasthānānnairṛte digdale śritam ||
khyātaṃ bṛhaspateḥ kuṇḍamuddaṃḍācaṃḍamaṃḍitam
||9||तस्मात्क्षीरोदकस्थानान्नैर्ऋते दिग्दले श्रितम् ॥
ख्यातं बृहस्पतेः कुण्डमुद्दंडाचंडमंडितम्
sarvapāpapraśamanaṃ puṇyāmṛtataraṃgitam ||
yatra sākṣātsuragururnivāsaṃ kila nirmame
||10||सर्वपापप्रशमनं पुण्यामृततरंगितम् ॥
यत्र साक्षात्सुरगुरुर्निवासं किल निर्ममे
yajñaṃ ca vidhivaccakre bṛhaspatirudāradhīḥ ||
nānāmunigaṇairyuktaṃ ramyaṃ bahuphalapradam ||
suparṇacchāyasaṃpannaṃ kuṇḍaṃ tatpāpidurllabham
||11||यज्ञं च विधिवच्चक्रे बृहस्पतिरुदारधीः ॥
नानामुनिगणैर्युक्तं रम्यं बहुफलप्रदम् ॥
सुपर्णच्छायसंपन्नं कुण्डं तत्पापिदुर्ल्लभम्
indrādayo'pi vibudhā yatra snātvā prayatnataḥ ||
manobhīṣṭaphalaṃ prāptāḥ sauṃdaryaudāryatuṃdilāḥ
||12||इन्द्रादयोऽपि विबुधा यत्र स्नात्वा प्रयत्नतः ॥
मनोभीष्टफलं प्राप्ताः सौंदर्यौदार्यतुंदिलाः
yatra snānena dānena naro mucyeta kilbiṣāt
||13||यत्र स्नानेन दानेन नरो मुच्येत किल्बिषात्
bhādre śukle tu paṃcamyāṃ yātrā tatra phalapradā ||
anyadāpi gurorvāre snānaṃ bahuphalapradam
||14||भाद्रे शुक्ले तु पंचम्यां यात्रा तत्र फलप्रदा ॥
अन्यदापि गुरोर्वारे स्नानं बहुफलप्रदम्
bṛhaspatestathā viṣṇoḥ pūjāṃ tatra ya ācaret ||
sarvapāpavinirmukto viṣṇuloke sa modate
||15||बृहस्पतेस्तथा विष्णोः पूजां तत्र य आचरेत् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके स मोदते
bhavedbṛhaspateḥ pīḍā yasya gocaravedhataḥ ||
tenātra vidhivatsnānaṃ kāryaṃ saṃkalpapūrvakam
||16||भवेद्बृहस्पतेः पीडा यस्य गोचरवेधतः ॥
तेनात्र विधिवत्स्नानं कार्यं संकल्पपूर्वकम्
homaṃ kṛtvā gurormūrtiḥ suvarṇena vinirmitā ||
sthitvā jale pradeyā vai pītāṃbarasamanvitā
||17||होमं कृत्वा गुरोर्मूर्तिः सुवर्णेन विनिर्मिता ॥
स्थित्वा जले प्रदेया वै पीतांबरसमन्विता
vedajñāyātiśucaye snātvā pīḍāpanuttaye ||
homaṃ ca kārayettatra grahajāpyavidhānataḥ
||18||वेदज्ञायातिशुचये स्नात्वा पीडापनुत्तये ॥
होमं च कारयेत्तत्र ग्रहजाप्यविधानतः
evaṃ kṛte na saṃdeho grahapīḍā praṇaśyati
||19||एवं कृते न संदेहो ग्रहपीडा प्रणश्यति
taddakṣiṇe muniśreṣṭha rukmiṇīkuṇḍamuttamam ||
cakāra yatsvayaṃ devī rukmiṇī kṛṣṇavallabhā
||20||तद्दक्षिणे मुनिश्रेष्ठ रुक्मिणीकुण्डमुत्तमम् ॥
चकार यत्स्वयं देवी रुक्मिणी कृष्णवल्लभा
tatra viṣṇuḥ svayaṃ cakre nivāsaṃ salile tadā ||
varapradānātsnehena bhāryāyāḥ praguṇīkṛtam
||21||तत्र विष्णुः स्वयं चक्रे निवासं सलिले तदा ॥
वरप्रदानात्स्नेहेन भार्यायाः प्रगुणीकृतम्
tatra snānaṃ tathā dānaṃ homaṃ vaiṣṇavamaṃtrakam ||
dvijapūjāṃ viṣṇupūjāṃ kurvīta prayato naraḥ
||22||तत्र स्नानं तथा दानं होमं वैष्णवमंत्रकम् ॥
द्विजपूजां विष्णुपूजां कुर्वीत प्रयतो नरः
tatra sāṃvatsarī yātrā karttavyā suprayatnataḥ ||
ūrjakṛṣṇanavamyāṃ ca sarvapāpāpanuttaye
||23||तत्र सांवत्सरी यात्रा कर्त्तव्या सुप्रयत्नतः ॥
ऊर्जकृष्णनवम्यां च सर्वपापापनुत्तये
putravāñjāyate vandhyo yātrāṃ kṛtvā na saṃśayaḥ ||
nārībhirvā narairvāpi karttavyaṃ snānamādarāt
||24||पुत्रवाञ्जायते वन्ध्यो यात्रां कृत्वा न संशयः ॥
नारीभिर्वा नरैर्वापि कर्त्तव्यं स्नानमादरात्
bhuktvā bhogānsamagrāṃśca viṣṇuloke sa modate ||
lakṣmīkāmanayā tatra snātavyaṃ ca viśeṣataḥ
||25||भुक्त्वा भोगान्समग्रांश्च विष्णुलोके स मोदते ॥
लक्ष्मीकामनया तत्र स्नातव्यं च विशेषतः
sarvakāmamavāpnoti tatra snānena mānavaḥ ||
rukmiṇīśrīpatiprītyai dātavyaṃ ca svaśaktitaḥ
||26||सर्वकाममवाप्नोति तत्र स्नानेन मानवः ॥
रुक्मिणीश्रीपतिप्रीत्यै दातव्यं च स्वशक्तितः
karttavyā vidhivatpūjā brāhmaṇānāṃ viśeṣataḥ ||
dhyeyo lakṣmīpatistatra śaṃkhacakragadādharaḥ
||27||कर्त्तव्या विधिवत्पूजा ब्राह्मणानां विशेषतः ॥
ध्येयो लक्ष्मीपतिस्तत्र शंखचक्रगदाधरः
pītāṃbaradharaḥ sragvī nāradādibhirīḍitaḥ ||
tārkṣyāsano mukuṭavānmahendrādivibhūṣitaḥ
||28||पीतांबरधरः स्रग्वी नारदादिभिरीडितः ॥
तार्क्ष्यासनो मुकुटवान्महेन्द्रादिविभूषितः
sarvakāmaphalāvāptyai vakṣolakṣitakaustubhaḥ ||
atasīkusumaśyāmaḥ kamalāmalalocanaḥ
||29||सर्वकामफलावाप्त्यै वक्षोलक्षितकौस्तुभः ॥
अतसीकुसुमश्यामः कमलामललोचनः
evaṃ kṛte na saṃdehaḥ sarvānkāmānavāpnuyāt ||
iha loke sukhaṃ bhuktvā hariloke sa modate
||30||एवं कृते न संदेहः सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥
इह लोके सुखं भुक्त्वा हरिलोके स मोदते
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tīrthamanyadaghāpaham ||
kalikilviṣasaṃhārakārakaṃ pratyayātmakam
||31||अतः परं प्रवक्ष्यामि तीर्थमन्यदघापहम् ॥
कलिकिल्विषसंहारकारकं प्रत्ययात्मकम्
paraṃ pavitramatulaṃ sarvakāmārthasiddhidam ||
dhanayakṣaitikhyātaṃ paraṃ pratyayakārakam
||32||परं पवित्रमतुलं सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥
धनयक्षइतिख्यातं परं प्रत्ययकारकम्
rukmiṇīkuṇḍavāyavyadigdale saṃsmṛtaṃ śubham ||
hariścandrasya rājarṣerāsīttatra dhanaṃ mahat
||33||रुक्मिणीकुण्डवायव्यदिग्दले संस्मृतं शुभम् ॥
हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेरासीत्तत्र धनं महत्
tasya rakṣārthamatyarthaṃ rakṣito yakṣauccakaiḥ ||
viśvāmitro muniḥ pūrvaṃ yadā caiva parājayat
||34||तस्य रक्षार्थमत्यर्थं रक्षितो यक्षउच्चकैः ॥
विश्वामित्रो मुनिः पूर्वं यदा चैव पराजयत्
hariścaṃdraṃ narapatiṃ rājyasūyakaraṃ param ||
rājyaṃ jagrāha sakalaṃ caturaṃgabalānvitam
||35||हरिश्चंद्रं नरपतिं राज्यसूयकरं परम् ॥
राज्यं जग्राह सकलं चतुरंगबलान्वितम्
tadvaśe'dācca sa munirdhanaṃ sakalamuttamam ||
tadrakṣāyai prayatnena yakṣaṃ sthāpitavānasau
||36||तद्वशेऽदाच्च स मुनिर्धनं सकलमुत्तमम् ॥
तद्रक्षायै प्रयत्नेन यक्षं स्थापितवानसौ
pramaṃthura iti khyātaṃ pramodānandamaṃdiram ||
rakṣāṃ vidadhatastasya bahuyatnena sarvaśaḥ
||37||प्रमंथुर इति ख्यातं प्रमोदानन्दमंदिरम् ॥
रक्षां विदधतस्तस्य बहुयत्नेन सर्वशः
tutoṣa sa munirddhīmānkadācidvijitendriyaḥ ||
uvāca madhuraṃ vākyaṃ prītyā paramayā yutaḥ
||38||तुतोष स मुनिर्द्धीमान्कदाचिद्विजितेन्द्रियः ॥
उवाच मधुरं वाक्यं प्रीत्या परमया युतः
viśvāmitra uvāca
varaṃ varaya dharmajña kṣiprameva vimatsaraḥ ||
bhaktyā paramayā dhīra saṃtuṣṭo'smi viśeṣataḥ
||39||वरं वरय धर्मज्ञ क्षिप्रमेव विमत्सरः ॥
भक्त्या परमया धीर संतुष्टोऽस्मि विशेषतः
yakṣa uvāca
varaṃ prayacchasi yadi vipravarya madīpsitam ||
mamāṃgamatidurgaṃdhi śāpācca nṛpaterabhūt ||
sugandhayituṃ brahmarṣe tatprasīda munīśvara
||40||वरं प्रयच्छसि यदि विप्रवर्य मदीप्सितम् ॥
ममांगमतिदुर्गंधि शापाच्च नृपतेरभूत् ॥
सुगन्धयितुं ब्रह्मर्षे तत्प्रसीद मुनीश्वर
agastya uvāca
evamukte tu yakṣeṇa munirdhyānasthalocanaḥ ||
taṃ vivicyānayā bhaktyā abhiṣekaṃ cakāra saḥ
||41||एवमुक्ते तु यक्षेण मुनिर्ध्यानस्थलोचनः ॥
तं विविच्यानया भक्त्या अभिषेकं चकार सः
tīrthodakena vidhivatkṛtvā saṃkalpamādarāt ||
tataḥ so'bhūtkṣaṇenaiva sugandhottaravigrahaḥ
||42||तीर्थोदकेन विधिवत्कृत्वा संकल्पमादरात् ॥
ततः सोऽभूत्क्षणेनैव सुगन्धोत्तरविग्रहः
tathābhūtaḥ sa madhuraṃ provāca prāṃjalistataḥ ||
punaḥ puraḥ sthito dhīmānvinayāvanatastadā
||43||तथाभूतः स मधुरं प्रोवाच प्रांजलिस्ततः ॥
पुनः पुरः स्थितो धीमान्विनयावनतस्तदा
yakṣa uvāca
tvatkṛpābhirahaṃ dhīra jātaḥ surabhivigrahaḥ ||
etatsthānaṃ yathā khyātiṃ yāti sarvajña tatkuru
||44||त्वत्कृपाभिरहं धीर जातः सुरभिविग्रहः ॥
एतत्स्थानं यथा ख्यातिं याति सर्वज्ञ तत्कुरु
tvatprasādena viprarṣe tathā yatnaṃ vidhehi vai
||45||त्वत्प्रसादेन विप्रर्षे तथा यत्नं विधेहि वै
agastya uvāca
evamuktaḥ kṣaṇaṃ dhyātvā muniḥ stimitalocanaḥ ||
yakṣaṃ prati prasannātmā hyuvāca ślakṣṇayā girā
||46||एवमुक्तः क्षणं ध्यात्वा मुनिः स्तिमितलोचनः ॥
यक्षं प्रति प्रसन्नात्मा ह्युवाच श्लक्ष्णया गिरा
viśvāmitra uvāca
prasiddhimatulāṃ yakṣa etatsthānaṃ gamiṣyati ||
dhanayakṣa iti khyātimetattīrthaṃ gamiṣyati
||47||प्रसिद्धिमतुलां यक्ष एतत्स्थानं गमिष्यति ॥
धनयक्ष इति ख्यातिमेतत्तीर्थं गमिष्यति
sauṃdaryyadaṃ śarīrasya paraṃ pratyayakārakam ||
yatra snātvā vidhānena daurgaṃdhyaṃ tyajati kṣaṇāt ||
tatra snānaṃ prayatnena karttavyaṃ puṇyakāṃkṣibhiḥ
||48||सौंदर्य्यदं शरीरस्य परं प्रत्ययकारकम् ॥
यत्र स्नात्वा विधानेन दौर्गंध्यं त्यजति क्षणात् ॥
तत्र स्नानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं पुण्यकांक्षिभिः
dānaṃ śraddhāsvaśaktibhyāṃ lakṣmīpūjā viśeṣataḥ ||
tatra snānena dānena lakṣmīprītyai viśeṣataḥ
||49||दानं श्रद्धास्वशक्तिभ्यां लक्ष्मीपूजा विशेषतः ॥
तत्र स्नानेन दानेन लक्ष्मीप्रीत्यै विशेषतः
pūjayā tu nidhīnāṃ ca navānāmapi suvrata ||
iha loke sukhaṃ bhuktvā paraloke sa modate
||50||पूजया तु निधीनां च नवानामपि सुव्रत ॥
इह लोके सुखं भुक्त्वा परलोके स मोदते
mahāpadmastathā padmaḥ śaṃkho makarakacchapau ||
mukundakuṃdanīlāśca kharvaśca nidhayo nava
||51||महापद्मस्तथा पद्मः शंखो मकरकच्छपौ ॥
मुकुन्दकुंदनीलाश्च खर्वश्च निधयो नव
eteṣāmapi kuṇḍe'tra saṃnidhirbhavitā'nagha ||
eteṣāṃ tu viśeṣeṇa pūjā bahuphalapradā
||52||एतेषामपि कुण्डेऽत्र संनिधिर्भविताऽनघ ॥
एतेषां तु विशेषेण पूजा बहुफलप्रदा
jalamadhye prakarttavyaṃ nidhilakṣmīprapūjanam
||53||जलमध्ये प्रकर्त्तव्यं निधिलक्ष्मीप्रपूजनम्
annaṃ bahuvidhaṃ deyaṃ vāsāṃsi vividhāni ca
||54||अन्नं बहुविधं देयं वासांसि विविधानि च
suvarṇādi yathāśaktyā vittaśāṭhyaṃ vivarjayet ||
guptaṃ dānaṃ prayatnena karttavyaṃ suprayatnataḥ
||55||सुवर्णादि यथाशक्त्या वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् ॥
गुप्तं दानं प्रयत्नेन कर्त्तव्यं सुप्रयत्नतः
phalāni ca suvarṇāni deyāni ca viśeṣataḥ
||56||फलानि च सुवर्णानि देयानि च विशेषतः
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ snānaṃ bahuphalapradam ||
śraddhayā parayā yuktaiḥ karttavyaṃ śraddhayādhikam
||57||कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां स्नानं बहुफलप्रदम् ॥
श्रद्धया परया युक्तैः कर्त्तव्यं श्रद्धयाधिकम्
māghe kṛṣṇacaturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī bhavet ||
tatra snānaṃ pitṝṇāntu tarpaṇaṃ ca viśeṣataḥ
||58||माघे कृष्णचतुर्दश्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत् ॥
तत्र स्नानं पितॄणान्तु तर्पणं च विशेषतः
ābrahmastambaparyaṃtaṃ jagattṛpyatviti bruvan ||
apasavyena vidhivattarppayedaṃjalitrayam
||59||आब्रह्मस्तम्बपर्यंतं जगत्तृप्यत्विति ब्रुवन् ॥
अपसव्येन विधिवत्तर्प्पयेदंजलित्रयम्
evaṃ kurvannaro yakṣa na muhyati kadācana ||
atra snāto divaṃ yāti atra snātaḥ sukhī bhavet
||60||एवं कुर्वन्नरो यक्ष न मुह्यति कदाचन ॥
अत्र स्नातो दिवं याति अत्र स्नातः सुखी भवेत्
atra snātena te yakṣa karttavyaṃ pūjanaṃ puraḥ ||
tvatpūjanena vidhivannṛṇāṃ pāpakṣayo bhavet
||61||अत्र स्नातेन ते यक्ष कर्त्तव्यं पूजनं पुरः ॥
त्वत्पूजनेन विधिवन्नृणां पापक्षयो भवेत्
namaḥ pramatharājeti pūjāmantra udāhṛtaḥ ||
tīrthamadhye prakarttavyaṃ pūjanaṃ śravaṇādikam
||62||नमः प्रमथराजेति पूजामन्त्र उदाहृतः ॥
तीर्थमध्ये प्रकर्त्तव्यं पूजनं श्रवणादिकम्
nidhilakṣmyo tathā yakṣa tava pūjā viśeṣataḥ ||
evaṃ yaḥ kurute dhīraḥ sarvānkāmānavāpnuyāt
||63||निधिलक्ष्म्यो तथा यक्ष तव पूजा विशेषतः ॥
एवं यः कुरुते धीरः सर्वान्कामानवाप्नुयात्
dhanārthī dhanamāpnoti putrārthī putramāpnuyāt ||
mokṣārthī mokṣamāpnoti tatkiṃ na yadihāpyate
||64||धनार्थी धनमाप्नोति पुत्रार्थी पुत्रमाप्नुयात् ॥
मोक्षार्थी मोक्षमाप्नोति तत्किं न यदिहाप्यते
yastu mohānnaro yakṣa snānaṃ na kurute kila ||
tasya sāṃvatsaraṃ puṇyaṃ tvaṃ grahīṣyasi sarvaśaḥ
||65||यस्तु मोहान्नरो यक्ष स्नानं न कुरुते किल ॥
तस्य सांवत्सरं पुण्यं त्वं ग्रहीष्यसि सर्वशः
iti dattvā varāṃstasmai viśvāmitro munīśvaraḥ ||
antardadhe munivarastadā sa ca taponidhiḥ
||66||इति दत्त्वा वरांस्तस्मै विश्वामित्रो मुनीश्वरः ॥
अन्तर्दधे मुनिवरस्तदा स च तपोनिधिः
tadāprabhṛti tatsthānaṃ paramāṃ khyātimāyayau ||
tasya tīrthasya sakalā bhūmiḥ svarṇavinirmitā
||67||तदाप्रभृति तत्स्थानं परमां ख्यातिमाययौ ॥
तस्य तीर्थस्य सकला भूमिः स्वर्णविनिर्मिता
divyaratnaughakhacitā samaṃtādupaśobhitā ||
evaṃ yaḥ kurute vidvansa yāti paramāṃ gatim
||68||दिव्यरत्नौघखचिता समंतादुपशोभिता ॥
एवं यः कुरुते विद्वन्स याति परमां गतिम्
dhanayakṣāduttarasmindigbhāge saṃsthitaṃ dvija ||
vasiṣṭhakuṇḍaṃ vikhyātaṃ sarvapāpāpahaṃ sadā
||69||धनयक्षादुत्तरस्मिन्दिग्भागे संस्थितं द्विज ॥
वसिष्ठकुण्डं विख्यातं सर्वपापापहं सदा
vasiṣṭhasya sadā tatra nivāsaḥ sutaponidheḥ ||
arundhatī sadā yasya vartate nirmalavratā
||70||वसिष्ठस्य सदा तत्र निवासः सुतपोनिधेः ॥
अरुन्धती सदा यस्य वर्तते निर्मलव्रता
atra snānaṃ viśeṣeṇa śrāddhapūrvamataṃdritaḥ ||
yaḥ kuryātprayato dhīmāṃstasya puṇyamanuttamam
||71||अत्र स्नानं विशेषेण श्राद्धपूर्वमतंद्रितः ॥
यः कुर्यात्प्रयतो धीमांस्तस्य पुण्यमनुत्तमम्
vāmadevasya tatraiva saṃnidhirvartate'nagha ||
vaśiṣṭhavāmadevau tu pūjanīyau prayatnataḥ
||72||वामदेवस्य तत्रैव संनिधिर्वर्ततेऽनघ ॥
वशिष्ठवामदेवौ तु पूजनीयौ प्रयत्नतः
pativratā pūjanīyā'rundhatī ca viśeṣataḥ ||
snātavyaṃ vidhinā samyagdātavyaṃ ca svaśaktitaḥ
||73||पतिव्रता पूजनीयाऽरुन्धती च विशेषतः ॥
स्नातव्यं विधिना सम्यग्दातव्यं च स्वशक्तितः
sarvakāmaphalaprāptirjāyate nātra saṃśayaḥ ||
atra yaḥ kurute snānaṃ sa vaśiṣṭhasamo bhavet
||74||सर्वकामफलप्राप्तिर्जायते नात्र संशयः ॥
अत्र यः कुरुते स्नानं स वशिष्ठसमो भवेत्
bhādre māsi site pakṣe paṃcamyāṃ niyatavrataḥ ||
tasya sāṃvatsarī yātrā karttavyā vidhipūrvikā
||75||भाद्रे मासि सिते पक्षे पंचम्यां नियतव्रतः ॥
तस्य सांवत्सरी यात्रा कर्त्तव्या विधिपूर्विका
viṣṇupūjā prayatnena kartavyā śraddhayātra vai ||
sarvapāpaviśuddhātmā viṣṇuloke mahīyate
||76||विष्णुपूजा प्रयत्नेन कर्तव्या श्रद्धयात्र वै ॥
सर्वपापविशुद्धात्मा विष्णुलोके महीयते
vasiṣṭhakuṇḍādvipreṃdra pratyagdigdalamāśritam ||
vikhyātaṃ sāgaraṃ kuṇḍaṃ sarvakāmārthasiddhidam ||
yatra snānena dānena sarvakāmānavāpnuyāt
||77||वसिष्ठकुण्डाद्विप्रेंद्र प्रत्यग्दिग्दलमाश्रितम् ॥
विख्यातं सागरं कुण्डं सर्वकामार्थसिद्धिदम् ॥
यत्र स्नानेन दानेन सर्वकामानवाप्नुयात्
paurṇamāsyāṃ samudrasya snānādyatpuṇyamāpnuyāt ||
tatpuṇyaṃ parvaṇi snāto naraścākṣayamāpnuyāt
||78||पौर्णमास्यां समुद्रस्य स्नानाद्यत्पुण्यमाप्नुयात् ॥
तत्पुण्यं पर्वणि स्नातो नरश्चाक्षयमाप्नुयात्
tasmādatra vidhānena snātavyaṃ putrakāṃkṣayā ||
āśvine paurṇamāsyāṃ tu viśeṣātsnānamācaret
||79||तस्मादत्र विधानेन स्नातव्यं पुत्रकांक्षया ॥
आश्विने पौर्णमास्यां तु विशेषात्स्नानमाचरेत्
evaṃ kurvannaro vidvānsarvapāpaiḥ pramucyate ||
atra snātvā naro dattvā yathāśaktyā divaṃ vrajet
||80||एवं कुर्वन्नरो विद्वान्सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
अत्र स्नात्वा नरो दत्त्वा यथाशक्त्या दिवं व्रजेत्
sāgarānnairṛte bhāge yoginīkuṇḍamuttamam ||
yatrā''sate catuḥṣaṣṭiyoginyo jalasaṃsthitāḥ
||81||सागरान्नैर्ऋते भागे योगिनीकुण्डमुत्तमम् ॥
यत्राऽऽसते चतुःषष्टियोगिन्यो जलसंस्थिताः
sarvārthasiddhidāḥ puṃsāṃ strīṇāṃ caiva viśeṣataḥ ||
parasiddhipradāḥ sarvāḥ sarvakāmaphalapradāḥ
||82||सर्वार्थसिद्धिदाः पुंसां स्त्रीणां चैव विशेषतः ॥
परसिद्धिप्रदाः सर्वाः सर्वकामफलप्रदाः
āśvine śuklapakṣasya aṣṭamyāṃ ca viśeṣataḥ ||
snātavyaṃ ca prayatnena yoginīprītaye nṛbhiḥ
||83||आश्विने शुक्लपक्षस्य अष्टम्यां च विशेषतः ॥
स्नातव्यं च प्रयत्नेन योगिनीप्रीतये नृभिः
atra snānaṃ tathā dānaṃ sarvaṃ saphalatāṃ vrajet ||
yakṣiṇīprabhṛtayaḥ siddhā bhavaṃtyatra na saṃśayaḥ
||84||अत्र स्नानं तथा दानं सर्वं सफलतां व्रजेत् ॥
यक्षिणीप्रभृतयः सिद्धा भवंत्यत्र न संशयः
yoginīkuṃḍataḥ pūrvamurvaśīkuṇḍamuttamam ||
yatra snāto naro vidvannurvaśīṃ divi saṃśrayet
||85||योगिनीकुंडतः पूर्वमुर्वशीकुण्डमुत्तमम् ॥
यत्र स्नातो नरो विद्वन्नुर्वशीं दिवि संश्रयेत्
purā kila munirdhīro raibhyo nāma tapodhanaḥ ||
cacāra himavatpārśve nirāhāro jitendriyaḥ
||86||पुरा किल मुनिर्धीरो रैभ्यो नाम तपोधनः ॥
चचार हिमवत्पार्श्वे निराहारो जितेन्द्रियः
tattapo vipulaṃ dṛṣṭvā bhītaḥ surapatistataḥ ||
urvaśīṃ preṣayāmāsa tapovighnāya cādarāt
||87||तत्तपो विपुलं दृष्ट्वा भीतः सुरपतिस्ततः ॥
उर्वशीं प्रेषयामास तपोविघ्नाय चादरात्
tataḥ sā preṣitā tenājagāma gajagāminī ||
uvāsa himavatpārśve raibhyāśramamanuttamam
||88||ततः सा प्रेषिता तेनाजगाम गजगामिनी ॥
उवास हिमवत्पार्श्वे रैभ्याश्रममनुत्तमम्
vanaphullalatākuñje mañjukūjadvihaṃgame ||
kinnarīkelisaṃgītastimitāṃgakuraṃgake
||89||वनफुल्ललताकुञ्जे मञ्जुकूजद्विहंगमे ॥
किन्नरीकेलिसंगीतस्तिमितांगकुरंगके
punnāgakeśarāśokacchinnakijalkapiṃjare ||
kalpite kāṃcanagirau dvitīya iva vedhasā
||90||पुन्नागकेशराशोकच्छिन्नकिजल्कपिंजरे ॥
कल्पिते कांचनगिरौ द्वितीय इव वेधसा
sā babhau kāṃtisarvasvakośaḥ kusumadhanvanaḥ ||
urvaśyanalpasāmānyalāvaṇyāmṛtavāhinī
||91||सा बभौ कांतिसर्वस्वकोशः कुसुमधन्वनः ॥
उर्वश्यनल्पसामान्यलावण्यामृतवाहिनी
aṃgaprabhāsuvarṇena sitamauktikaśobhitā ||
tāruṇyaruciratvena tāruṇyena vibhūṣitā
||92||अंगप्रभासुवर्णेन सितमौक्तिकशोभिता ॥
तारुण्यरुचिरत्वेन तारुण्येन विभूषिता
vilomalocanāpāṃgataraṃgadhavalatviṣā ||
navapallavasacchāyaṃ kalpayantī nijādharam
||93||विलोमलोचनापांगतरंगधवलत्विषा ॥
नवपल्लवसच्छायं कल्पयन्ती निजाधरम्
karṇopalambisaṃghuṣyadbhṛṅgāḍhyacūtamañjarī ||
sudhāgarbhasamudbhūtā pārijātalatā yathā
||94||कर्णोपलम्बिसंघुष्यद्भृङ्गाढ्यचूतमञ्जरी ॥
सुधागर्भसमुद्भूता पारिजातलता यथा
tanumadhyā pṛthuśroṇirvarṇodbhinnapayodharā ||
niḥśāṇitaśarasyeva śaktiḥ kusumadhanvanaḥ
||95||तनुमध्या पृथुश्रोणिर्वर्णोद्भिन्नपयोधरा ॥
निःशाणितशरस्येव शक्तिः कुसुमधन्वनः
apaśyadāśrame tasminmunirāyatalocanām ||
nayanānaladāhena vidagdhena manobhuvā
||96||अपश्यदाश्रमे तस्मिन्मुनिरायतलोचनाम् ॥
नयनानलदाहेन विदग्धेन मनोभुवा
trinetravaṃcanāyaiva kalpitāṃ lalanātanum ||
tāmāśramalatāpuṣpakāṃcīracitakuṇḍalām
||97||त्रिनेत्रवंचनायैव कल्पितां ललनातनुम् ॥
तामाश्रमलतापुष्पकांचीरचितकुण्डलाम्
vilokya tāṃ viśālākṣīṃ munirvyākulitendriyaḥ ||
babhūva roṣasaṃtaptaḥ śaśāpa ca bahu jvalan
||98||विलोक्य तां विशालाक्षीं मुनिर्व्याकुलितेन्द्रियः ॥
बभूव रोषसंतप्तः शशाप च बहु ज्वलन्
raibhya uvāca
kurūpatāṃ vraja kṣipraṃ yā tvaṃ sauṃdaryagarvitā ||
samāgatā tapovighnahetave mama sannidhau
||99||कुरूपतां व्रज क्षिप्रं या त्वं सौंदर्यगर्विता ॥
समागता तपोविघ्नहेतवे मम सन्निधौ
agastya uvāca
iti śaptā ruṣā tena muninā sā śubhekṣaṇā ||
uvāca vanitā bhūtvā prāṃjalirmunimādarāt
||100||इति शप्ता रुषा तेन मुनिना सा शुभेक्षणा ॥
उवाच वनिता भूत्वा प्रांजलिर्मुनिमादरात्
urvaśyuvāca
bhagavanme prasīda tvaṃ parādhīnā yatastvaham ||
tvacchāpasya kathaṃ muktirbhavitā niyatavrata
||101||भगवन्मे प्रसीद त्वं पराधीना यतस्त्वहम् ॥
त्वच्छापस्य कथं मुक्तिर्भविता नियतव्रत
raibhya uvāca
ayodhyāyāmasti tīrthaṃ pāvanaṃ paramaṃ mahat ||
tatra snānaṃ kuruṣvādya sauṃdaryaṃ paramāpnuhi
||102||अयोध्यायामस्ति तीर्थं पावनं परमं महत् ॥
तत्र स्नानं कुरुष्वाद्य सौंदर्यं परमाप्नुहि
tvannāmnaiva ca vikhyātiṃ toyaṃ yāsyati taddhruvam
||103||त्वन्नाम्नैव च विख्यातिं तोयं यास्यति तद्ध्रुवम्
agastya uvāca
evaṃ sā vipravacasā vidadhe sarvamādarāt ||
sundarī sā'bhavatkṣipraṃ tatsthānaṃ khyātimāyayau
||104||एवं सा विप्रवचसा विदधे सर्वमादरात् ॥
सुन्दरी साऽभवत्क्षिप्रं तत्स्थानं ख्यातिमाययौ
atra snānaṃ muniśreṣṭha yaḥ kuryādvidhivajjanaḥ ||
sauṃdaryaṃ paramaṃ tasya bhavettatra na saṃśayaḥ
||105||अत्र स्नानं मुनिश्रेष्ठ यः कुर्याद्विधिवज्जनः ॥
सौंदर्यं परमं तस्य भवेत्तत्र न संशयः
bhādre śuklatṛtīyāyāṃ yātrā sāṃvatsarī bhavet ||
viṣṇuratra janaiḥ pūjyaḥ sarvakāmārthasiddhaye
||106||भाद्रे शुक्लतृतीयायां यात्रा सांवत्सरी भवेत् ॥
विष्णुरत्र जनैः पूज्यः सर्वकामार्थसिद्धये
evaṃ kurvannaro vidvānviṣṇuloke vasetsadā ||
naro vā yadi vā nārī sarvānkāmānavāpnuyāt
||107||एवं कुर्वन्नरो विद्वान्विष्णुलोके वसेत्सदा ॥
नरो वा यदि वा नारी सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ghoṣārkakuṃḍaṃ paramamurvaśīkuṃḍadakṣiṇe ||
vartate muniśārdūla sarvapāpāpahaṃ sadā
||108||घोषार्ककुंडं परममुर्वशीकुंडदक्षिणे ॥
वर्तते मुनिशार्दूल सर्वपापापहं सदा
yatra snānena dānena sūryaloke mahīyate ||
etattīrthasya sadṛśaṃ nāparaṃ vidyate kvacit
||109||यत्र स्नानेन दानेन सूर्यलोके महीयते ॥
एतत्तीर्थस्य सदृशं नापरं विद्यते क्वचित्
vraṇī kuṣṭhī daridrī vā duḥkhākrāṃto'pi yo naraḥ ||
karoti vidhivatsnānaṃ sarvānkāmānavāpnuyāt
||110||व्रणी कुष्ठी दरिद्री वा दुःखाक्रांतोऽपि यो नरः ॥
करोति विधिवत्स्नानं सर्वान्कामानवाप्नुयात्
ravivāre viśeṣeṇa karttavyaṃ snānamādarāt ||
bhādre māsi tathā māghe śuklaṣaṣṭhyāṃ prayatnataḥ
||111||रविवारे विशेषेण कर्त्तव्यं स्नानमादरात् ॥
भाद्रे मासि तथा माघे शुक्लषष्ठ्यां प्रयत्नतः
karttavyaṃ vidhivatsnānaṃ sūryalokābhikāṃkṣayā ||
pauṣe māsi tathā snānaṃ sūryavāre viśeṣataḥ
||112||कर्त्तव्यं विधिवत्स्नानं सूर्यलोकाभिकांक्षया ॥
पौषे मासि तथा स्नानं सूर्यवारे विशेषतः
saptamyāṃ raviyuktāyāṃ snānaṃ bahuphalapradam ||
ghoṣābhidho'bhavatpūrvaṃ sūryavaṃśe nareśvaraḥ
||113||सप्तम्यां रवियुक्तायां स्नानं बहुफलप्रदम् ॥
घोषाभिधोऽभवत्पूर्वं सूर्यवंशे नरेश्वरः
samudramekhalāmekaḥ pṛthivīṃ samapālayat ||
yasya kīrtyā prakāśaṃte trilokīmaṃḍalāni vai
||114||समुद्रमेखलामेकः पृथिवीं समपालयत् ॥
यस्य कीर्त्या प्रकाशंते त्रिलोकीमंडलानि वै
yaḥ pratāpātsphuranbhāti prabhākara ivāparaḥ ||
pracaṃḍataradordaṃḍakhaṃḍitārātimaṃḍalaḥ
||115||यः प्रतापात्स्फुरन्भाति प्रभाकर इवापरः ॥
प्रचंडतरदोर्दंडखंडितारातिमंडलः
sa kadācitprajāpālo maṃttrivinyastabhūtalaḥ ||
babhrāma mṛgayāsakto vane'tigahanadrume
||116||स कदाचित्प्रजापालो मंत्त्रिविन्यस्तभूतलः ॥
बभ्राम मृगयासक्तो वनेऽतिगहनद्रुमे
sa rājā pūrvajanmotthapāpairaśubhasūcakaiḥ ||
kṛmivyāptakarāṃbhojaḥ sundaropi gatasmayaḥ
||117||स राजा पूर्वजन्मोत्थपापैरशुभसूचकैः ॥
कृमिव्याप्तकरांभोजः सुन्दरोपि गतस्मयः
mṛgayāyāmabhūdekaḥ kadācitparyaṭanvane ||
varāhasiṃhahariṇānnighnangacchannitastataḥ
||118||मृगयायामभूदेकः कदाचित्पर्यटन्वने ॥
वराहसिंहहरिणान्निघ्नन्गच्छन्नितस्ततः
tṛṣākrānto mlānatanuḥ saro'paśyatpuro nṛpaḥ ||
dadarśa tatra ca munīnsnānasaṃdhyāditatparān
||119||तृषाक्रान्तो म्लानतनुः सरोऽपश्यत्पुरो नृपः ॥
ददर्श तत्र च मुनीन्स्नानसंध्यादितत्परान्
tato vidhivadācamya snānaṃ cakre nareśvaraḥ ||
tato divyaśarīro'bhūdānaṃdāmalamānasaḥ
||120||ततो विधिवदाचम्य स्नानं चक्रे नरेश्वरः ॥
ततो दिव्यशरीरोऽभूदानंदामलमानसः
munibhistīrthamājñāya cakre sūryyastutiṃ priyām
||121||मुनिभिस्तीर्थमाज्ञाय चक्रे सूर्य्यस्तुतिं प्रियाम्
rājovāca
bhagavandevadeveśa namastubhyaṃ cidātmane ||
namaḥ savitre sūryāya jagadānaṃdadāyine
||122||भगवन्देवदेवेश नमस्तुभ्यं चिदात्मने ॥
नमः सवित्रे सूर्याय जगदानंददायिने
prabhāgehāya devāya trayībhūtāya te namaḥ ||
vivasvate namastubhyaṃ yogajñāya sadātmane
||123||प्रभागेहाय देवाय त्रयीभूताय ते नमः ॥
विवस्वते नमस्तुभ्यं योगज्ञाय सदात्मने
parāya parameśāya trilokītimiracchide ||
acintyāya sadā tubhyaṃ namo bhāskaratejase
||124||पराय परमेशाय त्रिलोकीतिमिरच्छिदे ॥
अचिन्त्याय सदा तुभ्यं नमो भास्करतेजसे
yogapriyāya yogāya yogajñāya sadā namaḥ ||
oṃkārāya vaṣaṭkārarūpiṇe jñānarūpiṇe
||125||योगप्रियाय योगाय योगज्ञाय सदा नमः ॥
ॐकाराय वषट्काररूपिणे ज्ञानरूपिणे
yajñāya yajñamānāya haviṣe ṛtvije namaḥ ||
rogaghnāya svarūpāya kamalānaṃdadāyine
||126||यज्ञाय यज्ञमानाय हविषे ऋत्विजे नमः ॥
रोगघ्नाय स्वरूपाय कमलानंददायिने
atisaumyātitīkṣṇāya surāṇāṃ pataye namaḥ ||
satrāśāya namastubhyaṃ bhaktatrāya priyātmane
||127||अतिसौम्यातितीक्ष्णाय सुराणां पतये नमः ॥
सत्राशाय नमस्तुभ्यं भक्तत्राय प्रियात्मने
prakāśakāya satataṃ lokānāṃ hitakāriṇe ||
prasīda praṇatāyādya mahyaṃ bhaktikṛte svayam
||128||प्रकाशकाय सततं लोकानां हितकारिणे ॥
प्रसीद प्रणतायाद्य मह्यं भक्तिकृते स्वयम्
agastya uvāca
ityevaṃ bruvatastasya sa prasanno raviḥ svayam ||
āvirbabhūva sahasā bhaktasya priyakāmyayā ||
uvāca madhuraṃ vākyaṃ praśrayānatamūrddhajam
||129||इत्येवं ब्रुवतस्तस्य स प्रसन्नो रविः स्वयम् ॥
आविर्बभूव सहसा भक्तस्य प्रियकाम्यया ॥
उवाच मधुरं वाक्यं प्रश्रयानतमूर्द्धजम्
raviruvāca
varaṃ varaya rājeṃdra prasanno'smi tavāgrataḥ ||
dadāmi tadvaraṃ te'dya yattvayā manasepsitam
||130||वरं वरय राजेंद्र प्रसन्नोऽस्मि तवाग्रतः ॥
ददामि तद्वरं तेऽद्य यत्त्वया मनसेप्सितम्
rājovāca
bhagavanbhāskarānaṃta prayacchasi varaṃ yadi ||
mannāmnā kṛtamūrttiste tiṣṭhatvatra sadā vibho
||131||भगवन्भास्करानंत प्रयच्छसि वरं यदि ॥
मन्नाम्ना कृतमूर्त्तिस्ते तिष्ठत्वत्र सदा विभो
raviruvāca
evamastu manuṣyeṃdra tava vāṃchā manoharā ||
etatstotraṃ tvayoktaṃ me ye paṭhiṣyaṃti mānavāḥ
||132||एवमस्तु मनुष्येंद्र तव वांछा मनोहरा ॥
एतत्स्तोत्रं त्वयोक्तं मे ये पठिष्यंति मानवाः
tebhyastuṣṭaḥ pradāsyāmi sarvānkāmānnareśvara ||
etatsthānaṃ parāṃ khyātiṃ tvannāmnā yāsyati kṣitau
||133||तेभ्यस्तुष्टः प्रदास्यामि सर्वान्कामान्नरेश्वर ॥
एतत्स्थानं परां ख्यातिं त्वन्नाम्ना यास्यति क्षितौ
sarvānkāmānavāpnoti yo'tra snānaṃ samācaret ||
madbhaktena sadā rājankarttavyaṃ snānamatra vai
||134||सर्वान्कामानवाप्नोति योऽत्र स्नानं समाचरेत् ॥
मद्भक्तेन सदा राजन्कर्त्तव्यं स्नानमत्र वै
yaṃyaṃ kāmamiheccheta taṃtaṃ kāmamavāpnuyāt
||135||यंयं काममिहेच्छेत तंतं काममवाप्नुयात्
agastya uvāca
iti dattvā varaṃ devaḥ kṛpayā parayā yutaḥ ||
bhāsvānsahasrakiraṇastadāntarddhānamāyayau
||136||इति दत्त्वा वरं देवः कृपया परया युतः ॥
भास्वान्सहस्रकिरणस्तदान्तर्द्धानमाययौ
rājā bhāskaradehotthāṃ ravimūrttimanuttamām ||
tatra saṃsthāpayāmāsa pūjayāmāsa ca svayam
||137||राजा भास्करदेहोत्थां रविमूर्त्तिमनुत्तमाम् ॥
तत्र संस्थापयामास पूजयामास च स्वयम्
ghoṣārkakuṇḍaṃ tannāmnā tatra khyātiṃ jagāma ha ||
yatra snānānnaro rājansūryyaloke vasetsadā
||138||घोषार्ककुण्डं तन्नाम्ना तत्र ख्यातिं जगाम ह ॥
यत्र स्नानान्नरो राजन्सूर्य्यलोके वसेत्सदा
iti ruciravidhānaistūrṇamādityamūrttiṃ vimalaparamabhaktyā pūjayitvā''dareṇa ||
tadamṛtamayakuṇḍe snānamādau vidhāya pracuravimalakīrtiḥ sūryaloke vasetsaḥ
||139||इति रुचिरविधानैस्तूर्णमादित्यमूर्त्तिं विमलपरमभक्त्या पूजयित्वाऽऽदरेण ॥
तदमृतमयकुण्डे स्नानमादौ विधाय प्रचुरविमलकीर्तिः सूर्यलोके वसेत्सः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe'yodhyāmāhātmye bṛhaspatikuṇḍarukmiṇīkuṇḍadhanayakṣatīrtha vasiṣṭhakuṇḍasāgarakuṇḍa yoginīkuṇḍorvaśīkuṇḍaghoṣārkakuṃḍa māhātmyavarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||