māhātmyavarṇanam
agastya uvāca
jaṭākuṇḍata āgneyadigdala saṃśritaṃ mahat ||
gayākūpamiti khyātaṃ sarvābhīṣṭaphalapradam
||1||जटाकुण्डत आग्नेयदिग्दल संश्रितं महत् ॥
गयाकूपमिति ख्यातं सर्वाभीष्टफलप्रदम्
yatra snātvā ca dattvā ca yathāśaktyā jiteṃdriyaḥ ||
sarvakāmamavāpnoti śrāddhaṃ kṛtvā dvijottamaḥ
||2||यत्र स्नात्वा च दत्त्वा च यथाशक्त्या जितेंद्रियः ॥
सर्वकाममवाप्नोति श्राद्धं कृत्वा द्विजोत्तमः
narakasthāśca ye kecitpitaraśca pitāmahāḥ ||
viṣṇuloke tu gacchanti tasmiñcchrāddhe kṛte tu vai
||3||नरकस्थाश्च ये केचित्पितरश्च पितामहाः ॥
विष्णुलोके तु गच्छन्ति तस्मिञ्च्छ्राद्धे कृते तु वै
tasmiñchrāddhe kṛte vipra pitṝṇāmanṛṇo bhavet ||
śaktibhiḥ piṃḍadānaṃ tu sayavaiḥ pāyasena ca
||4||तस्मिञ्छ्राद्धे कृते विप्र पितॄणामनृणो भवेत् ॥
शक्तिभिः पिंडदानं तु सयवैः पायसेन च
karttavyamṛṣinirdiṣṭaṃ piṇyākena guḍena vā ||
śrāddhaṃ tattīrthake proktaṃ pitṝṇāṃ tuṣṭikārakam
||5||कर्त्तव्यमृषिनिर्दिष्टं पिण्याकेन गुडेन वा ॥
श्राद्धं तत्तीर्थके प्रोक्तं पितॄणां तुष्टिकारकम्
tatra śrāddhaṃ prakarttavyaṃ naraiḥ śraddhāsamanvitaiḥ ||
tuṣyaṃti pitarasteṣāṃ tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ
||6||तत्र श्राद्धं प्रकर्त्तव्यं नरैः श्रद्धासमन्वितैः ॥
तुष्यंति पितरस्तेषां तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः
tuṣṭeṣu pitṛṣu śrīmāñjāyateputravām̐stathā ||
śrāddhena pitarastuṣṭāḥ prayacchaṃti sutānbahūn
||7||तुष्टेषु पितृषु श्रीमाञ्जायतेपुत्रवाँस्तथा ॥
श्राद्धेन पितरस्तुष्टाः प्रयच्छंति सुतान्बहून्
śriyaṃ ca vipulānbhogāñchrāddhakṛdbhayo na saṃśayaḥ ||
tasmādatra vidhānena vidhātavyaṃ prayatnataḥ
||8||श्रियं च विपुलान्भोगाञ्छ्राद्धकृद्भयो न संशयः ॥
तस्मादत्र विधानेन विधातव्यं प्रयत्नतः
śrāddhaṃ śraddhāyutaiḥ samyagabhīṣṭaphalakāṃkṣibhiḥ ||
gayākūpe viśeṣeṇa pitṝṇāṃ dattamakṣayam
||9||श्राद्धं श्रद्धायुतैः सम्यगभीष्टफलकांक्षिभिः ॥
गयाकूपे विशेषेण पितॄणां दत्तमक्षयम्
somavāreṇa saṃyuktā amāvāsyā yadā bhavet ||
tatrānaṃtaphalaṃ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ dattamakṣayam
||10||सोमवारेण संयुक्ता अमावास्या यदा भवेत् ॥
तत्रानंतफलं श्राद्धं पितॄणां दत्तमक्षयम्
anyadā somavāreṇa tatra śrāddhaṃ vidhānataḥ ||
pitṛsaṃtoṣadaṃ nityaṃ tatra dattākṣayo bhavet
||11||अन्यदा सोमवारेण तत्र श्राद्धं विधानतः ॥
पितृसंतोषदं नित्यं तत्र दत्ताक्षयो भवेत्
tatra pūrvadiśābhāge tīrthaṃ sarvottamottamam ||
piśācamocanaṃnāma vidyate ca phalapradam
||12||तत्र पूर्वदिशाभागे तीर्थं सर्वोत्तमोत्तमम् ॥
पिशाचमोचनंनाम विद्यते च फलप्रदम्
tatra snātvā ca dattvā ca piśāco naiva jāyate ||
tatra snānaṃ tathā dānaṃ śrāddhaṃ caiva viśeṣataḥ ||
karttavyaṃ ca prayatnena naraiḥ śraddhāsamanvitaiḥ
||13||तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च पिशाचो नैव जायते ॥
तत्र स्नानं तथा दानं श्राद्धं चैव विशेषतः ॥
कर्त्तव्यं च प्रयत्नेन नरैः श्रद्धासमन्वितैः
mārgaśīrṣe śuklapakṣe caturdaśyāṃ viśeṣataḥ ||
snānaṃ tatra prakarttavyaṃ piśācatvavimuktaye
||14||मार्गशीर्षे शुक्लपक्षे चतुर्दश्यां विशेषतः ॥
स्नानं तत्र प्रकर्त्तव्यं पिशाचत्वविमुक्तये
tatsaṃnidhau pūrvabhāge mānasaṃnāma nāmataḥ ||
tīrthaṃ puṇyanivāsāgryaṃ snātavyaṃ ca viśeṣataḥ ||
tatra snānena dānena sarvānkāmānavāpnuyāt
||15||तत्संनिधौ पूर्वभागे मानसंनाम नामतः ॥
तीर्थं पुण्यनिवासाग्र्यं स्नातव्यं च विशेषतः ॥
तत्र स्नानेन दानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात्
nānāvidhāni pāpāni merutulyāni vai punaḥ ||
tatra snānātkṣayaṃ yāṃti nātra kāryā vicāraṇā
||16||नानाविधानि पापानि मेरुतुल्यानि वै पुनः ॥
तत्र स्नानात्क्षयं यांति नात्र कार्या विचारणा
yatkiñcidvidyate pāpaṃ mānasaṃ kāyikaṃ tathā ||
vācikaṃ ca tathā pāpaṃ snānato vilayaṃ vrajet
||17||यत्किञ्चिद्विद्यते पापं मानसं कायिकं तथा ॥
वाचिकं च तथा पापं स्नानतो विलयं व्रजेत्
prauṣṭhapadyāṃ sadā kāryyā paurṇamāsyāṃ viśeṣataḥ ||
yātrā tasya nṛbhirvipra puṇyavadbhiḥ kriyāparaiḥ
||18||प्रौष्ठपद्यां सदा कार्य्या पौर्णमास्यां विशेषतः ॥
यात्रा तस्य नृभिर्विप्र पुण्यवद्भिः क्रियापरैः
tasmāddakṣiṇadigbhāge varttate sukṛtaikabhūḥ ||
tamasānāma taṭinī mahāpātakanāśinī
||19||तस्माद्दक्षिणदिग्भागे वर्त्तते सुकृतैकभूः ॥
तमसानाम तटिनी महापातकनाशिनी
yatra snānaṃ tathā dānaṃ sarvapāpaharaṃ sadā ||
yasyāstaṭe tathā ramye sarvadā phaladāyake
||20||यत्र स्नानं तथा दानं सर्वपापहरं सदा ॥
यस्यास्तटे तथा रम्ये सर्वदा फलदायके
nānāvidhāni sthānāni munīnāṃ bhāvitātmanām ||
māṇḍavyasya muneḥ sthānaṃ varttate pāpanāśanam
||21||नानाविधानि स्थानानि मुनीनां भावितात्मनाम् ॥
माण्डव्यस्य मुनेः स्थानं वर्त्तते पापनाशनम्
yasyāstīre muniśreṣṭha sarvatra sumanoharam ||
tasyāśramapadaṃ ramyaṃ nānāvṛkṣamanoharam
||22||यस्यास्तीरे मुनिश्रेष्ठ सर्वत्र सुमनोहरम् ॥
तस्याश्रमपदं रम्यं नानावृक्षमनोहरम्
yasmātsthānātsamudbhūtā tamasā sutaraṃgiṇī ||
tadvanaṃ puṇyamadhikaṃ pāvanaṃ padamuttamam
||23||यस्मात्स्थानात्समुद्भूता तमसा सुतरंगिणी ॥
तद्वनं पुण्यमधिकं पावनं पदमुत्तमम्
yasya darśanato nṝṇāṃ sarvapāpakṣayo bhavet
||24||यस्य दर्शनतो नॄणां सर्वपापक्षयो भवेत्
praphullanānāvidhagulmaśobhitaṃ latāpratānāvanataṃ manoharam ||
virūḍhapuṣpaiḥ paritaḥ priyaṃgubhiḥ suṣuṣpitaiḥ kaṇṭakitaiśca ketakaiḥ
||25||प्रफुल्लनानाविधगुल्मशोभितं लताप्रतानावनतं मनोहरम् ॥
विरूढपुष्पैः परितः प्रियंगुभिः सुषुष्पितैः कण्टकितैश्च केतकैः
tamālagulmairnicitaṃ sugaṃdhibhiḥ sakarṇikārairbakulaiśca sarvataḥ ||
aśokapunnāgavaraiḥ supuṣpitairdvirephamālākula puṣpasaṃcayaiḥ
||26||तमालगुल्मैर्निचितं सुगंधिभिः सकर्णिकारैर्बकुलैश्च सर्वतः ॥
अशोकपुन्नागवरैः सुपुष्पितैर्द्विरेफमालाकुल पुष्पसंचयैः
kvacitpraphullāṃbujareṇubhūṣitairvihaṃgamaiścāruphalapracāribhiḥ ||
vināditaṃ sārasamutkulādibhiḥ pramattadātyūhakulaiśca valgubhiḥ
||27||क्वचित्प्रफुल्लांबुजरेणुभूषितैर्विहंगमैश्चारुफलप्रचारिभिः ॥
विनादितं सारसमुत्कुलादिभिः प्रमत्तदात्यूहकुलैश्च वल्गुभिः
kvacicca cakrāhvaravopanāditaṃ kvacicca kādambakadambakairyutam ||
kvacicca kāraṇḍavanādanāditaṃ kvacicca mattālikulākulīkṛtam
||28||क्वचिच्च चक्राह्वरवोपनादितं क्वचिच्च कादम्बकदम्बकैर्युतम् ॥
क्वचिच्च कारण्डवनादनादितं क्वचिच्च मत्तालिकुलाकुलीकृतम्
madākulābhirbhramarībhirārānniṣevitaṃ cārusugaṃdhipuṣpavat ||
kvacicca puṣpaiḥ sahakāravṛkṣairlatopagūḍhaistilakadrumaiśca
||29||मदाकुलाभिर्भ्रमरीभिरारान्निषेवितं चारुसुगंधिपुष्पवत् ॥
क्वचिच्च पुष्पैः सहकारवृक्षैर्लतोपगूढैस्तिलकद्रुमैश्च
prahṛṣṭanānāvidhapakṣisevitaṃ pramattahārītakulopanāditam ||
samaṃtataḥ sundaradarśanīyatāṃ samudvahattadvanamullasanmahat
||30||प्रहृष्टनानाविधपक्षिसेवितं प्रमत्तहारीतकुलोपनादितम् ॥
समंततः सुन्दरदर्शनीयतां समुद्वहत्तद्वनमुल्लसन्महत्
nibiḍaniculanīlaṃ nīlakaṇṭhābhirāmaṃ madamuditavihaṃgīvṛndanādābhirāmam ||
kusumitataruśākhālīnamattadvirephaṃnavakisalayaśobhāśobhitaṃ satphalāḍhyam
||31||निबिडनिचुलनीलं नीलकण्ठाभिरामं मदमुदितविहंगीवृन्दनादाभिरामम् ॥
कुसुमिततरुशाखालीनमत्तद्विरेफंनवकिसलयशोभाशोभितं सत्फलाढ्यम्
ityādibahuśobhāḍhyaṃ sarvadikṣu manoharam ||
yatra māṃḍavyamuninā tapastaptaṃ mahatkila ||
yatprabhāvādabhūttīrthaṃ pāvanaṃ tatsadā mahat
||32||इत्यादिबहुशोभाढ्यं सर्वदिक्षु मनोहरम् ॥
यत्र मांडव्यमुनिना तपस्तप्तं महत्किल ॥
यत्प्रभावादभूत्तीर्थं पावनं तत्सदा महत्
tatpūrvaṃ gautamasyarṣerāśramaṃ pāvanaṃ mahat ||
tatpūrvaṃ cyavanasyarṣeḥ parāśaramuneridam ||
prathamaṃ te muniśreṣṭha pituḥ kila taponidheḥ
||33||तत्पूर्वं गौतमस्यर्षेराश्रमं पावनं महत् ॥
तत्पूर्वं च्यवनस्यर्षेः पराशरमुनेरिदम् ॥
प्रथमं ते मुनिश्रेष्ठ पितुः किल तपोनिधेः
nānāvidhāni tīrthāni cāśramāścaiva sarvaśaḥ ||
vartaṃte tāpasānāṃ ca yasyāstīre samaṃtataḥ
||34||नानाविधानि तीर्थानि चाश्रमाश्चैव सर्वशः ॥
वर्तंते तापसानां च यस्यास्तीरे समंततः
tamasānāma sā jñeyā vartate taṭinī śubhā ||
yajñayūpānsamutkhāya śobhitā bahuśo'bhitaḥ
||35||तमसानाम सा ज्ञेया वर्तते तटिनी शुभा ॥
यज्ञयूपान्समुत्खाय शोभिता बहुशोऽभितः
tatra snānena dānena śrāddhena ca viśeṣataḥ ||
sarvakāmārthasiddhiḥ syānnātra kāryā vicāraṇā
||36||तत्र स्नानेन दानेन श्राद्धेन च विशेषतः ॥
सर्वकामार्थसिद्धिः स्यान्नात्र कार्या विचारणा
mārgaśīrṣe śuklapakṣe pañcadaśyāṃ viśeṣataḥ ||
snānaṃ tasya phalaprāptidāyakaṃ sarvadā nṛṇām
||37||मार्गशीर्षे शुक्लपक्षे पञ्चदश्यां विशेषतः ॥
स्नानं तस्य फलप्राप्तिदायकं सर्वदा नृणाम्
tasmādatra prakartavyaṃ snānaṃ nirmalamānasaiḥ ||
prayatnato muniśreṣṭha sarvakāmārthasiddhidam
||38||तस्मादत्र प्रकर्तव्यं स्नानं निर्मलमानसैः ॥
प्रयत्नतो मुनिश्रेष्ठ सर्वकामार्थसिद्धिदम्
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi tamasāparamaṃ śubham ||
sītākuṃḍamitikhyātaṃ śrīdugdheśvarasannidhau
||39||अतः परं प्रवक्ष्यामि तमसापरमं शुभम् ॥
सीताकुंडमितिख्यातं श्रीदुग्धेश्वरसन्निधौ
bhādre śuklacaturthyāṃ tu tasya yātrā śubhāvahā ||
sarvakāmārthasiddhyarthaṃ pūjyo vipreśvarastathā ||
tasya smaraṇamātreṇa sarvavighnavināśanam
||40||भाद्रे शुक्लचतुर्थ्यां तु तस्य यात्रा शुभावहा ॥
सर्वकामार्थसिद्ध्यर्थं पूज्यो विप्रेश्वरस्तथा ॥
तस्य स्मरणमात्रेण सर्वविघ्नविनाशनम्
tasmāddakṣiṇadigbhāge bhairavo nāma nāmataḥ ||
yaṃ dṛṣṭvā sarvapāpebhyo mucyate nātra saṃśayaḥ
||41||तस्माद्दक्षिणदिग्भागे भैरवो नाम नामतः ॥
यं दृष्ट्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः
rakṣito vāsudevena kṣetrarakṣārthamādarāt ||
tasya pūjā vidhātavyā prayatnena yathāvidhi ||
manobhīṣṭaphalaprāptirbhairavasya sadā''darāt
||42||रक्षितो वासुदेवेन क्षेत्ररक्षार्थमादरात् ॥
तस्य पूजा विधातव्या प्रयत्नेन यथाविधि ॥
मनोभीष्टफलप्राप्तिर्भैरवस्य सदाऽऽदरात्
mārgaśīrṣasya kṛṣṇāyāmaṣṭamyāṃ tasya nirmitā ||
yātrā sāṃvatsarī tatra sarvakāmārthasiddhaye
||43||मार्गशीर्षस्य कृष्णायामष्टम्यां तस्य निर्मिता ॥
यात्रा सांवत्सरी तत्र सर्वकामार्थसिद्धये
paśūpahārasaṃbhūti kartavyaṃ pūjanaṃ janaiḥ ||
sarvakāmaphalaprāptirjāyate nātra saṃśayaḥ
||44||पशूपहारसंभूति कर्तव्यं पूजनं जनैः ॥
सर्वकामफलप्राप्तिर्जायते नात्र संशयः
nirvighnaṃ tīrthavasatirbhairavasya prasādataḥ ||
jāyate tena kartavyā pūjā tasya prayatnataḥ
||45||निर्विघ्नं तीर्थवसतिर्भैरवस्य प्रसादतः ॥
जायते तेन कर्तव्या पूजा तस्य प्रयत्नतः
etasminnuttare bhāge ramyaṃ bharatakuṇḍakam ||
yatra snātvā naraḥ pāpairmucyate nātra saṃśayaḥ
||46||एतस्मिन्नुत्तरे भागे रम्यं भरतकुण्डकम् ॥
यत्र स्नात्वा नरः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः
tatra snānaṃ tathā dānaṃ sarvamakṣayatāṃ vrajet ||
annaṃ bahuvidhaṃ deyaṃ vāsāṃsi vividhānyapi
||47||तत्र स्नानं तथा दानं सर्वमक्षयतां व्रजेत् ॥
अन्नं बहुविधं देयं वासांसि विविधान्यपि
yatnato devatāḥ pūjyā vastrādibhiralaṃkṛtaiḥ ||
naṃdigrāme vasanpūrvaṃ bharato raghuvaṃśajaḥ
||48||यत्नतो देवताः पूज्या वस्त्रादिभिरलंकृतैः ॥
नंदिग्रामे वसन्पूर्वं भरतो रघुवंशजः
rāmacandraṃ hṛdi dhyāyannirmalātmā jitendriyaḥ ||
tataḥ sthitvā prajāḥ sarvā rarakṣa kṣitivallabhaḥ
||49||रामचन्द्रं हृदि ध्यायन्निर्मलात्मा जितेन्द्रियः ॥
ततः स्थित्वा प्रजाः सर्वा ररक्ष क्षितिवल्लभः
tatra cakre mahatkuṇḍaṃ bharato nāma bhūpatiḥ ||
rāmamūrtiṃ ca saṃsthāpya cacāra vijitendriyaḥ
||50||तत्र चक्रे महत्कुण्डं भरतो नाम भूपतिः ॥
राममूर्तिं च संस्थाप्य चचार विजितेन्द्रियः
tatkuṃḍe sumahatpuṇyaṃ nānāpuṇyasamanvitam ||
kumudotpalakahlārapuṇḍarīkasamanvitam
||51||तत्कुंडे सुमहत्पुण्यं नानापुण्यसमन्वितम् ॥
कुमुदोत्पलकह्लारपुण्डरीकसमन्वितम्
haṃsasārasacakrāhva vihaṃgamavirājitam ||
udyānapādapacchāyāsacchāyamamalaṃ sadā
||52||हंससारसचक्राह्व विहंगमविराजितम् ॥
उद्यानपादपच्छायासच्छायममलं सदा
tatra snānaṃ mahāpuṇyaṃ pramodānandanirmalam ||
tatra snānaṃ tathā śrāddhaṃ pitṝnuddiśya kurvataḥ ||
pitarastasya tuṣyaṃti tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ
||53||तत्र स्नानं महापुण्यं प्रमोदानन्दनिर्मलम् ॥
तत्र स्नानं तथा श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य कुर्वतः ॥
पितरस्तस्य तुष्यंति तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः
svarṇaṃ cānnaṃ vidhānena dātavyaṃ ca dvijanmane ||
śraddhāpūrvakametattu kartavyaṃ prayatairnaraiḥ
||54||स्वर्णं चान्नं विधानेन दातव्यं च द्विजन्मने ॥
श्रद्धापूर्वकमेतत्तु कर्तव्यं प्रयतैर्नरैः
tatpaścimadiśābhāge jaṭākuṇḍamanuttamam ||
yatra rāmādibhiḥ sarvairjaṭāḥ parihṛtā nijāḥ
||55||तत्पश्चिमदिशाभागे जटाकुण्डमनुत्तमम् ॥
यत्र रामादिभिः सर्वैर्जटाः परिहृता निजाः
jaṭākuṇḍamiti khyātaṃ sarvatīrthottamottamam ||
yatra snānena dānena sarvānkāmānavāpnuyāt
||56||जटाकुण्डमिति ख्यातं सर्वतीर्थोत्तमोत्तमम् ॥
यत्र स्नानेन दानेन सर्वान्कामानवाप्नुयात्
pūrvakuṇḍeṣu saṃpūjyo bharataḥ śrīsamanvitaḥ ||
jaṭākuṇḍeṣu saṃpūjyau sasītau rāmalakṣmaṇau ||
caitrakṛṣṇacaturdaśyāṃ yātrā sāṃvatsarī bhavet
||57||पूर्वकुण्डेषु संपूज्यो भरतः श्रीसमन्वितः ॥
जटाकुण्डेषु संपूज्यौ ससीतौ रामलक्ष्मणौ ॥
चैत्रकृष्णचतुर्दश्यां यात्रा सांवत्सरी भवेत्
iti paramavidhānaiḥ pūjayedrāmasīte tadanu bharatakuṇḍe lakṣmaṇaṃ ca prapūjya ||
vidhivadamṛtakuṇḍe dvaṃdvaṃsamajjanena vasati sukṛtimūrtirvaiṣṇave tatra loke
||58||इति परमविधानैः पूजयेद्रामसीते तदनु भरतकुण्डे लक्ष्मणं च प्रपूज्य ॥
विधिवदमृतकुण्डे द्वंद्वंसमज्जनेन वसति सुकृतिमूर्तिर्वैष्णवे तत्र लोके
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe'yodhyāmāhātmye gayākūpa piśācamocana mānasatīrtha tamasānadī māṇḍavyādyāśrama sītākuṇḍa dugdheśvara bhairavabhāratakuṇḍa jaṭākuṇḍa māhātmyavarṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||