sarvatīrthādhikatvavarṇanam
śrībadarīnāthāya namaḥ
śaunaka uvāca
sūtasūta mahābhāga sarvadharmavidāṃ vara ||
sarvaśāstrārthatattvajña purāṇe pariniṣṭhita
||1||सूतसूत महाभाग सर्वधर्मविदां वर ॥
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञ पुराणे परिनिष्ठित
vyāsaḥ satyavatīputro bhagavānviṣṇuravyayaḥ ||
tasya yatpriyaśiṣyastvaṃ tvatto vettā na kaścana
||2||व्यासः सत्यवतीपुत्रो भगवान्विष्णुरव्ययः ॥
तस्य यत्प्रियशिष्यस्त्वं त्वत्तो वेत्ता न कश्चन
prāpte kaliyuge ghore sarvadharmabahiṣkṛte ||
janā vai duṣṭakarmāṇaḥ sarvadharmavivarjitāḥ
||3||प्राप्ते कलियुगे घोरे सर्वधर्मबहिष्कृते ॥
जना वै दुष्टकर्माणः सर्वधर्मविवर्जिताः
kṣudrāyuṣaḥ kṣudraprāṇabalavīryatapaḥkriyāḥ ||
adharmaniratāḥ sarve vedaśāstravivarjitāḥ
||4||क्षुद्रायुषः क्षुद्रप्राणबलवीर्यतपःक्रियाः ॥
अधर्मनिरताः सर्वे वेदशास्त्रविवर्जिताः
tīrthāṭanatapodānaharibhaktivivarjitāḥ ||
kathameṣāmalpakānāmuddhāro'lpaprayatnataḥ
||5||तीर्थाटनतपोदानहरिभक्तिविवर्जिताः ॥
कथमेषामल्पकानामुद्धारोऽल्पप्रयत्नतः
tīrthānāmuttamaṃ tīrthaṃ kṣetrāṇāmuttamaṃ tathā ||
mumukṣūṇāṃ kutaḥ siddhiḥ kutra vā ṛṣisaṃcayaḥ
||6||तीर्थानामुत्तमं तीर्थं क्षेत्राणामुत्तमं तथा ॥
मुमुक्षूणां कुतः सिद्धिः कुत्र वा ऋषिसंचयः
kutra vālpaprayatnena tapo mantrāśca siddhidāḥ ||
kutra vā vasati śrīmāñjagatāmīśvareśvaraḥ ||
bhaktānāmanuraktānāmanugrahakṛpālayaḥ
||7||कुत्र वाल्पप्रयत्नेन तपो मन्त्राश्च सिद्धिदाः ॥
कुत्र वा वसति श्रीमाञ्जगतामीश्वरेश्वरः ॥
भक्तानामनुरक्तानामनुग्रहकृपालयः
etadanyacca sarvaṃ me parārthaikaprayojanam ||
brūhi bhadrāya lokānāmanugrahavicakṣaṇa
||8||एतदन्यच्च सर्वं मे परार्थैकप्रयोजनम् ॥
ब्रूहि भद्राय लोकानामनुग्रहविचक्षण
sūta uvāca
sādhu sādhu mahābhāga bhavānparahite rataḥ ||
haribhaktikṛtāsaktiprakṣālitamanomalaḥ
||9||साधु साधु महाभाग भवान्परहिते रतः ॥
हरिभक्तिकृतासक्तिप्रक्षालितमनोमलः
atha me devakīputro hṛtpadmamadhirohati ||
prasaṃgāttava viprarṣe durllabhaḥ sādhusaṃgamaḥ
||10||अथ मे देवकीपुत्रो हृत्पद्ममधिरोहति ॥
प्रसंगात्तव विप्रर्षे दुर्ल्लभः साधुसंगमः
harati duṣkṛtasaṃcayamuttamāṃ gatimalaṃ tanute tanumāninām ||
adhikapuṇyavaśādavaśātmanāṃ jagati durlabhaḥ sādhusamāgamaḥ
||11||हरति दुष्कृतसंचयमुत्तमां गतिमलं तनुते तनुमानिनाम् ॥
अधिकपुण्यवशादवशात्मनां जगति दुर्लभः साधुसमागमः
harati hṛdayabandhaṃ karmapāśārditānāṃ vitarati padamuccairalpajalpaikabhājāma ||
jananamaraṇakarmaśrāṃtaviśrāṃtihetustrijagati manujānāṃ durllabhaḥ satprasaṃgaḥ
||12||हरति हृदयबन्धं कर्मपाशार्दितानां वितरति पदमुच्चैरल्पजल्पैकभाजाम ॥
जननमरणकर्मश्रांतविश्रांतिहेतुस्त्रिजगति मनुजानां दुर्ल्लभः सत्प्रसंगः
sūta uvāca
ayaṃ praśnaḥ purā sādho skandenākāri sarvataḥ ||
kailāsaśikhare ramya ṛṣīṇāṃ pariśṛṇvatām ||
purato girijābhartuḥ kartuṃ niḥśreyasaṃ satām
||13||अयं प्रश्नः पुरा साधो स्कन्देनाकारि सर्वतः ॥
कैलासशिखरे रम्य ऋषीणां परिशृण्वताम् ॥
पुरतो गिरिजाभर्तुः कर्तुं निःश्रेयसं सताम्
skaṃda uvāca
bhagavansarvalokānāṃ karttā harttā pitā guruḥ ||
kṣemāya sarvajaṃtūnāṃ tapase kṛtaniścayaḥ
||14||भगवन्सर्वलोकानां कर्त्ता हर्त्ता पिता गुरुः ॥
क्षेमाय सर्वजंतूनां तपसे कृतनिश्चयः
kalikāle hyanuprāpte vedaśāstravivarjite ||
kutra vā vasati śrīmānbhagavānsātvatāṃ patiḥ
||15||कलिकाले ह्यनुप्राप्ते वेदशास्त्रविवर्जिते ॥
कुत्र वा वसति श्रीमान्भगवान्सात्वतां पतिः
kṣetrāṇi kāni puṇyāni tīrthāni saritastathā ||
kena vā prāpyate sākṣādbhagavānmadhusūdanaḥ ||
śraddadhānāya bhagavankṛpayā vada me pitaḥ
||16||क्षेत्राणि कानि पुण्यानि तीर्थानि सरितस्तथा ॥
केन वा प्राप्यते साक्षाद्भगवान्मधुसूदनः ॥
श्रद्दधानाय भगवन्कृपया वद मे पितः
śrīmahādeva uvāca
bahūni saṃti tīrthāni kṣetrāṇi ca ṣaḍānana ||
harivāsanivāsaikaparāṇi paramārthinām
||17||बहूनि संति तीर्थानि क्षेत्राणि च षडानन ॥
हरिवासनिवासैकपराणि परमार्थिनाम्
kāmyāni kānicitsaṃti kānicinmuktidānyapi ||
ihāmutrārthadānyeva bahupuṇyapradāni vai
||16||काम्यानि कानिचित्संति कानिचिन्मुक्तिदान्यपि ॥
इहामुत्रार्थदान्येव बहुपुण्यप्रदानि वै
gaṃgā godāvarī revā tapatī yamunā sarit ||
kṣiprā sarasvatī puṇyā gautamī kauśikī tathā
||19||गंगा गोदावरी रेवा तपती यमुना सरित् ॥
क्षिप्रा सरस्वती पुण्या गौतमी कौशिकी तथा
kāverī tāmraparṇī ca caṃdrabhāgā maheṃdrajā ||
citrotpalā vetravatī sarayūḥ puṇyavāhinī
||20||कावेरी ताम्रपर्णी च चंद्रभागा महेंद्रजा ॥
चित्रोत्पला वेत्रवती सरयूः पुण्यवाहिनी
carmaṇvatī śatadrūśca payasvinyatrisaṃbhavā ||
gaṃḍikā bāhudā sarvāḥ puṇyāḥ siṃdhuḥ sarasvatī
||21||चर्मण्वती शतद्रूश्च पयस्विन्यत्रिसंभवा ॥
गंडिका बाहुदा सर्वाः पुण्याः सिंधुः सरस्वती
bhuktimuktipradāścaitāḥ sevyamānā muhurmuhuḥ ||
ayodhyā dvārakā kāśī madhurāvaṃtikā tathā
||22||भुक्तिमुक्तिप्रदाश्चैताः सेव्यमाना मुहुर्मुहुः ॥
अयोध्या द्वारका काशी मधुरावंतिका तथा
kurukṣetraṃ rāmatīrthaṃ kāṃcī ca puruṣottamam ||
puṣkaraṃ darduraṃ kṣetraṃ vārāhaṃ vidhinirmitam ||
badaryyākhyaṃ mahāpuṇyaṃ kṣetraṃ sarvārthasādhanam
||23||कुरुक्षेत्रं रामतीर्थं कांची च पुरुषोत्तमम् ॥
पुष्करं दर्दुरं क्षेत्रं वाराहं विधिनिर्मितम् ॥
बदर्य्याख्यं महापुण्यं क्षेत्रं सर्वार्थसाधनम्
ayodhyāṃ vidhivaddṛṣṭvā purīṃ muktyekasādhanīm ||
sarvapāpavinirmuktāḥ prayāṃti harimaṃdiram
||24||अयोध्यां विधिवद्दृष्ट्वा पुरीं मुक्त्येकसाधनीम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्ताः प्रयांति हरिमंदिरम्
vividhaviṣṇuniṣevaṇapūrvakācaritapūjananartanakīrtanāḥ ||
gṛhamapāsya hareranuciṃtanājjitagṛhārjitamṛtyuparākramāḥ
||25||विविधविष्णुनिषेवणपूर्वकाचरितपूजननर्तनकीर्तनाः ॥
गृहमपास्य हरेरनुचिंतनाज्जितगृहार्जितमृत्युपराक्रमाः
svargadvāre naraḥ snātvā dṛṣṭvā rāmālayaṃ śuciḥ ||
na tasya kṛtyaṃ paśyāmi kṛtakṛtyo bhavedyataḥ
||26||स्वर्गद्वारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा रामालयं शुचिः ॥
न तस्य कृत्यं पश्यामि कृतकृत्यो भवेद्यतः
dvārikāyāṃ hariḥ sākṣātsvālayaṃ naiva muṃcati ||
adyāpi bhavanaṃ kaiścitpuṇyavadbhiḥ pradṛśyate
||27||द्वारिकायां हरिः साक्षात्स्वालयं नैव मुंचति ॥
अद्यापि भवनं कैश्चित्पुण्यवद्भिः प्रदृश्यते
gomatyāṃ tu naraḥ snātvā dṛṣṭvā kṛṣṇamukhāṃbujam ||
muktiḥ prajāyate śeṣo vinā sāṃkhyaṃ ṣaḍānana
||28||गोमत्यां तु नरः स्नात्वा दृष्ट्वा कृष्णमुखांबुजम् ॥
मुक्तिः प्रजायते शेषो विना सांख्यं षडानन
asīvaruṇayormadhye paṃcakrośyāṃ mahāphalam ||
amarā mṛtyumicchaṃti kā kathā itare janāḥ
||29||असीवरुणयोर्मध्ये पंचक्रोश्यां महाफलम् ॥
अमरा मृत्युमिच्छंति का कथा इतरे जनाः
maṇikarṇyāṃ jñānavāpyāṃ viṣṇupādodake tathā ||
hrade paṃcanade snātvā na mātuḥ stanapo bhavet
||30||मणिकर्ण्यां ज्ञानवाप्यां विष्णुपादोदके तथा ॥
ह्रदे पंचनदे स्नात्वा न मातुः स्तनपो भवेत्
prasaṃgenāpi viśveśaṃ dṛṣṭvā kāśyāṃ ṣaḍānana ||
muktiḥ prajāyate puṃsāṃ janmamṛtyuvivarjitā
||31||प्रसंगेनापि विश्वेशं दृष्ट्वा काश्यां षडानन ॥
मुक्तिः प्रजायते पुंसां जन्ममृत्युविवर्जिता
bahunā kimihoktena naitatkṣetrasamaṃ kvacit ||
tapopavāsanirato mathurāyāṃ ṣaḍānana ||
janmasthānaṃ samāsādya sarvapāpaiḥ pramucyate
||32||बहुना किमिहोक्तेन नैतत्क्षेत्रसमं क्वचित् ॥
तपोपवासनिरतो मथुरायां षडानन ॥
जन्मस्थानं समासाद्य सर्वपापैः प्रमुच्यते
viśrāṃtitīrthe vidhivatsnātvā kṛtvā tilodakam ||
pitṝnuddhṛtya narakādviṣṇulokaṃ pragacchati
||33||विश्रांतितीर्थे विधिवत्स्नात्वा कृत्वा तिलोदकम् ॥
पितॄनुद्धृत्य नरकाद्विष्णुलोकं प्रगच्छति
yadi kuryātpramādena pātakaṃ tatra mānavaḥ ||
viśrāṃte snānamāsādya bhasmībhavati tatkṣaṇāt
||34||यदि कुर्यात्प्रमादेन पातकं तत्र मानवः ॥
विश्रांते स्नानमासाद्य भस्मीभवति तत्क्षणात्
avaṃtyāṃ vidhivatsnātvā śiprāyāṃ mādhave narāḥ ||
piśācatvaṃ na paśyaṃti janmāṃtaraśatairapi
||35||अवंत्यां विधिवत्स्नात्वा शिप्रायां माधवे नराः ॥
पिशाचत्वं न पश्यंति जन्मांतरशतैरपि
koṭitīrthe naraḥ snātvā bhojayitvā dvijottamān ||
mahākālaṃ haraṃ dṛṣṭvā sarvapāpaiḥ pramucyate
||36||कोटितीर्थे नरः स्नात्वा भोजयित्वा द्विजोत्तमान् ॥
महाकालं हरं दृष्ट्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
muktikṣetramidaṃ sākṣānmama lokaikasādhanam ||
dānāddaridratāhāniriha loke paratra ca
||37||मुक्तिक्षेत्रमिदं साक्षान्मम लोकैकसाधनम् ॥
दानाद्दरिद्रताहानिरिह लोके परत्र च
kurukṣetre rāmatīrthe svarṇaṃ dattvā svaśaktitaḥ ||
sūryoparāge vidhivatsa naro muktibhāgbhavet
||38||कुरुक्षेत्रे रामतीर्थे स्वर्णं दत्त्वा स्वशक्तितः ॥
सूर्योपरागे विधिवत्स नरो मुक्तिभाग्भवेत्
ye tatra pratigṛhṇaṃti narā lobhavaśaṃgatāḥ ||
puruṣatvaṃ na teṣāṃ vai kalpakoṭiśatairapi
||39||ये तत्र प्रतिगृह्णंति नरा लोभवशंगताः ॥
पुरुषत्वं न तेषां वै कल्पकोटिशतैरपि
harikṣetre hariṃ dṛṣṭvā snātvā pādodake janaḥ ||
sarvapāpavinirmukto hariṇā saha modate
||40||हरिक्षेत्रे हरिं दृष्ट्वा स्नात्वा पादोदके जनः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो हरिणा सह मोदते
khagagaṇā vividhā nivasaṃtyaho ṛṣigaṇāḥ phalamūladalāśanāḥ ||
pavanasaṃyamanakramanirjiteṃdriyaparākramaṇā munayastviha
||41||खगगणा विविधा निवसंत्यहो ऋषिगणाः फलमूलदलाशनाः ॥
पवनसंयमनक्रमनिर्जितेंद्रियपराक्रमणा मुनयस्त्विह
viṣṇukāṃcyāṃ hariḥ sākṣācchivakāṃcyāṃ śivaḥ svayam ||
abhedādubhayorbhaktyā muktiḥ karatale sthitā ||
vibhedajananātpuṃsāṃ jāyate kutsitā gatiḥ
||42||विष्णुकांच्यां हरिः साक्षाच्छिवकांच्यां शिवः स्वयम् ॥
अभेदादुभयोर्भक्त्या मुक्तिः करतले स्थिता ॥
विभेदजननात्पुंसां जायते कुत्सिता गतिः
sakṛddṛṣṭvā jagannāthaṃ mārkaṃḍeyahrade plutaḥ ||
vinā jñānena yogena na mātuḥ stanapo bhavet
||43||सकृद्दृष्ट्वा जगन्नाथं मार्कंडेयह्रदे प्लुतः ॥
विना ज्ञानेन योगेन न मातुः स्तनपो भवेत्
rohiṇyāmudadhau snātvā iṃdradyumnahrade tathā ||
bhuktvā neveditaṃ viṣṇorvaikuṃṭhe vasatiṃ labhet
||44||रोहिण्यामुदधौ स्नात्वा इंद्रद्युम्नह्रदे तथा ॥
भुक्त्वा निेवेदितं विष्णोर्वैकुंठे वसतिं लभेत्
daśayojanavistīrṇaṃ kṣetraṃ śaṃkhopari sthitam ||
catrbhujatvamāyāṃti kīṭā api na saṃśayaḥ
||45||दशयोजनविस्तीर्णं क्षेत्रं शंखोपरि स्थितम् ॥
चतु्र्भुजत्वमायांति कीटा अपि न संशयः
kārttikyāṃ puṣkare snātvā śrāddhaṃ kṛtvā sadakṣiṇam ||
bhojayitvā dvijānbhaktyā brahmaloke mahīyate
||46||कार्त्तिक्यां पुष्करे स्नात्वा श्राद्धं कृत्वा सदक्षिणम् ॥
भोजयित्वा द्विजान्भक्त्या ब्रह्मलोके महीयते
sakṛtsnātvā hrade tasminyūpaṃ dṛṣṭvā samāhitaḥ ||
sarvapāpavinirmukto jāyate dvijasattamaḥ
||47||सकृत्स्नात्वा ह्रदे तस्मिन्यूपं दृष्ट्वा समाहितः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते द्विजसत्तमः
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi yogābhyāsena yatphalam ||
saukare vidhivatsnātvā pūjayitvā hariṃ śuciḥ
||48||षष्टिवर्षसहस्राणि योगाभ्यासेन यत्फलम् ॥
सौकरे विधिवत्स्नात्वा पूजयित्वा हरिं शुचिः
saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati ||
tīrtharājaṃ mahāpuṇyaṃ sarvatīrthaniṣevitam
||49||सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥
तीर्थराजं महापुण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्
kāmināṃ sarvajaṃtūnāmīpsitaṃ karmabhirbhavet ||
veṇyāṃ snātvā śucirbhūtvā kṛtvā mādhavadarśanam ||
bhuktvā puṇyavatāṃ bhogānante mādhavatāṃ vrajet
||50||कामिनां सर्वजंतूनामीप्सितं कर्मभिर्भवेत् ॥
वेण्यां स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कृत्वा माधवदर्शनम् ॥
भुक्त्वा पुण्यवतां भोगानन्ते माधवतां व्रजेत्
māghe māsi naraḥ snātvā triveṇyāṃ bhaktibhāvitaḥ ||
badarīkīrtanātpuṇyaṃ tatsamāpnoti mānavaḥ
||51||माघे मासि नरः स्नात्वा त्रिवेण्यां भक्तिभावितः ॥
बदरीकीर्तनात्पुण्यं तत्समाप्नोति मानवः
daśāśvamedhikaṃ tīrthaṃ daśayajñaphalapradam ||
saṃkṣepātkathitaṃ putra kiṃ bhūyaḥ śrotumicchasi
||52||दशाश्वमेधिकं तीर्थं दशयज्ञफलप्रदम् ॥
संक्षेपात्कथितं पुत्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
skaṃda uvāca
badaryyākhyaṃ hareḥ kṣetraṃ triṣu lokeṣu durlabham ||
kṣetrasya smaraṇādeva mahāpātakino narāḥ ||
vimuktakilviṣāḥ sadyo maraṇānmuktibhāginaḥ
||53||बदर्य्याख्यं हरेः क्षेत्रं त्रिषु लोकेषु दुर्लभम् ॥
क्षेत्रस्य स्मरणादेव महापातकिनो नराः ॥
विमुक्तकिल्विषाः सद्यो मरणान्मुक्तिभागिनः
anyatīrthe kṛtaṃ yena tapaḥ paramadāruṇam ||
tatsamā badarīyātrā manasāpi prajāyate
||54||अन्यतीर्थे कृतं येन तपः परमदारुणम् ॥
तत्समा बदरीयात्रा मनसापि प्रजायते
bahūni saṃti tīrthāni divi bhūmau rasātale ||
badarīsadṛśaṃ tīrthaṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||55||बहूनि संति तीर्थानि दिवि भूमौ रसातले ॥
बदरीसदृशं तीर्थं न भूतं न भविष्यति
aśvamedha sahasrāṇi vāyubhojye ca yatphalam ||
kṣetrāṃtare viśālāyāṃ tatphalaṃ kṣaṇamātrataḥ
||56||अश्वमेध सहस्राणि वायुभोज्ये च यत्फलम् ॥
क्षेत्रांतरे विशालायां तत्फलं क्षणमात्रतः
kṛte muktipradā proktā tretāyāṃ yogasiddhidā ||
viśālā dvāpare proktā kalau badarikāśramaḥ
||57||कृते मुक्तिप्रदा प्रोक्ता त्रेतायां योगसिद्धिदा ॥
विशाला द्वापरे प्रोक्ता कलौ बदरिकाश्रमः
sthūlasūkṣmaśarīraṃ tu jīvasya vasatisthalam ||
tadvināśayati jñānādviśālā tena kathyate
||58||स्थूलसूक्ष्मशरीरं तु जीवस्य वसतिस्थलम् ॥
तद्विनाशयति ज्ञानाद्विशाला तेन कथ्यते
amṛtaṃ sravate yā hi badarītaruyogataḥ ||
badarī kathyate prājñairṛṣīṇāṃ yatra saṃcayaḥ
||59||अमृतं स्रवते या हि बदरीतरुयोगतः ॥
बदरी कथ्यते प्राज्ञैर्ऋषीणां यत्र संचयः
tyajetsarvāṇi tīrthāni kālekāle yugeyuge ||
badarīṃ bhagavānviṣṇurna muñcati kadācana
||60||त्यजेत्सर्वाणि तीर्थानि कालेकाले युगेयुगे ॥
बदरीं भगवान्विष्णुर्न मुञ्चति कदाचन
sarvatīrthāvagāhena tapoyogasamādhitaḥ ||
tatphalaṃ prāpyate samyagbadarīdarśanādguha
||61||सर्वतीर्थावगाहेन तपोयोगसमाधितः ॥
तत्फलं प्राप्यते सम्यग्बदरीदर्शनाद्गुह
ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi yogābhyāsena yatphalam ||
vārāṇasyāṃ dinaikena tatphalaṃ badarīṃ gatau
||62||षष्टिवर्षसहस्राणि योगाभ्यासेन यत्फलम् ॥
वाराणस्यां दिनैकेन तत्फलं बदरीं गतौ
tīrthānāṃ vasatiryatra devānāṃ vasatistathā ||
ṛṣīṇāṃ vasatiryatra viśālā tenakathyate
||63||तीर्थानां वसतिर्यत्र देवानां वसतिस्तथा ॥
ऋषीणां वसतिर्यत्र विशाला तेनकथ्यते
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe badarikāśramamāhātmye śivakārttikeyasaṃvāde badarikāśramasya sarvatīrthādhikatvavarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||