brahmakuṇḍāddakṣiṇato narāvāsagirirmahān
śiva uvāca
brahmakuṇḍāddakṣiṇato narāvāsagirirmahān ||
yatra bhagavatā meruḥ sthāpito lokasundaraḥ
||1||ब्रह्मकुण्डाद्दक्षिणतो नरावासगिरिर्महान् ॥
यत्र भगवता मेरुः स्थापितो लोकसुन्दरः
skanda uvāca
kathaṃ bhagavatā meruḥ sthāpito narasannidhau ||
mahatkautūhalaṃ tāta kathyatāṃ yadi rocate
||2||कथं भगवता मेरुः स्थापितो नरसन्निधौ ॥
महत्कौतूहलं तात कथ्यतां यदि रोचते
mahādeva uvāca
yadā bhagavato vāso viśālāyāṃ samāgataḥ ||
devā maharṣayaḥ siddhāḥ savidyādharacāraṇāḥ
||3||यदा भगवतो वासो विशालायां समागतः ॥
देवा महर्षयः सिद्धाः सविद्याधरचारणाः
vihāya meruśṛṃgāṇi bhagavaddarśanotsukāḥ ||
bhagavaddarśanāhlādatiraskṛtasurālayāḥ
||4||विहाय मेरुशृंगाणि भगवद्दर्शनोत्सुकाः ॥
भगवद्दर्शनाह्लादतिरस्कृतसुरालयाः
tadā tu bhagavāṃsteṣāṃ sukhahetoḥ ṣaḍānana ||
utpādya meruśṛṃgāṇi kareṇaikena līlayā ||
sthāpayāmāsa sarveṣāṃ bhagavānprītivarddhanaḥ
||5||तदा तु भगवांस्तेषां सुखहेतोः षडानन ॥
उत्पाद्य मेरुशृंगाणि करेणैकेन लीलया ॥
स्थापयामास सर्वेषां भगवान्प्रीतिवर्द्धनः
tataḥ sarve samālokya giriṃ kāṃcananirmitam ||
prasannāstuṣṭuvuḥ sarve nārāyaṇamanāmayam
||6||ततः सर्वे समालोक्य गिरिं कांचननिर्मितम् ॥
प्रसन्नास्तुष्टुवुः सर्वे नारायणमनामयम्
devā ūcuḥ
yosmatsukhāya bhavaviśramaṇāya bibhrallīlātanūḥ kanakaśailamihānināya ||
jetā surārddanaśataṃ tridaśaikapakṣastasmai vidhema nama ugratapaḥśriyāya
||7||योस्मत्सुखाय भवविश्रमणाय बिभ्रल्लीलातनूः कनकशैलमिहानिनाय ॥
जेता सुरार्द्दनशतं त्रिदशैकपक्षस्तस्मै विधेम नम उग्रतपःश्रियाय
yadyatkaroti kṛpayā kṛpaṇārtitūlaśailāgnirāśritakṛdekavidāṃ variṣṭhaḥ ||
svenaiva tena karaṇena sa tuṣyatāṃ no yasyānvakāri puruṣeṇa na kenacidvai
||8||यद्यत्करोति कृपया कृपणार्तितूलशैलाग्निराश्रितकृदेकविदां वरिष्ठः ॥
स्वेनैव तेन करणेन स तुष्यतां नो यस्यान्वकारि पुरुषेण न केनचिद्वै
asmākamunnatadhiyāṃ vidadhāti samyakchikṣāṃ piteva karuṇo nijalābhapūrṇaḥ ||
trailokyarakṣaṇavicakṣaṇadṛṣṭipātapūrṇāmṛtāṃbudhirasau vipadaḥ prapāyāt
||9||अस्माकमुन्नतधियां विदधाति सम्यक्छिक्षां पितेव करुणो निजलाभपूर्णः ॥
त्रैलोक्यरक्षणविचक्षणदृष्टिपातपूर्णामृतांबुधिरसौ विपदः प्रपायात्
ṛṣaya ūcuḥ
yenādhyastaṃ bhāti samastaṃ jagadekaṃ krīḍābhāṃḍaṃ satyatayā'jasya vibhūmnaḥ ||
bhānāṃ vṛdaṃ yadvadanepyāśritamūrtistasmai nityaṃ śāśvata tubhyaṃ praṇamāma
||10||येनाध्यस्तं भाति समस्तं जगदेकं क्रीडाभांडं सत्यतयाऽजस्य विभूम्नः ॥
भानां वृदं यद्वदनेप्याश्रितमूर्तिस्तस्मै नित्यं शाश्वत तुभ्यं प्रणमाम
siddhā ūcuḥ
yatkṛpālavata eva mahāṃtaḥ siddhimīyuritare bhavabhājaḥ ||
te'cireṇa bhavabhīmapayodhiṃ tīrṇavaṃta iti naḥ sumanīṣā
||11||यत्कृपालवत एव महांतः सिद्धिमीयुरितरे भवभाजः ॥
तेऽचिरेण भवभीमपयोधिं तीर्णवंत इति नः सुमनीषा
vidyādharā ūcuḥ
vibho sadguṇagrāma kalyāṇamūrte pareśāna saṃmānasaṃtānaheto ||
bhavatpādapadmāsavasvādamattāḥ kṛtārthā na citraṃ bhavatyatra kiṃcit
||12||विभो सद्गुणग्राम कल्याणमूर्ते परेशान संमानसंतानहेतो ॥
भवत्पादपद्मासवस्वादमत्ताः कृतार्था न चित्रं भवत्यत्र किंचित्
tatastuṣṭo'tha bhagavāṃsteṣāmāsīddivaukasām ||
varaṃ vṛṇudhvamityuktāste procurvaradarṣabham
||13||ततस्तुष्टोऽथ भगवांस्तेषामासीद्दिवौकसाम् ॥
वरं वृणुध्वमित्युक्तास्ते प्रोचुर्वरदर्षभम्
parituṣṭo bhavānsākṣāddevadevo ramāpatiḥ ||
badarī na tvayā tyājyā na ca meruḥ kadācana
||14||परितुष्टो भवान्साक्षाद्देवदेवो रमापतिः ॥
बदरी न त्वया त्याज्या न च मेरुः कदाचन
meruśṛṃgaṃ prapaśyaṃti ye janāḥ puṇyabhāginaḥ ||
teṣāṃ vai tvatprasādena merau vāsaḥ prajāyatām
||15||मेरुशृंगं प्रपश्यंति ये जनाः पुण्यभागिनः ॥
तेषां वै त्वत्प्रसादेन मेरौ वासः प्रजायताम्
tatra bhuktvā cirādbhogānbhūyādante layastvayi ||
evamastviti cābhāṣya tatraivāṃtarhito hariḥ
||16||तत्र भुक्त्वा चिराद्भोगान्भूयादन्ते लयस्त्वयि ॥
एवमस्त्विति चाभाष्य तत्रैवांतर्हितो हरिः
tataḥ prabhṛti te sarve meruśṛṃgavihāriṇaḥ ||
naranārāyaṇasyāṃte pālyamānā muhurmuhuḥ
||17||ततः प्रभृति ते सर्वे मेरुशृंगविहारिणः ॥
नरनारायणस्यांते पाल्यमाना मुहुर्मुहुः
kadāciddivi tiṣṭhaṃti kadācinmerumadhyataḥ ||
nirviśaṃkā nirudvegā ṛṣayaśca tapodhanāḥ
||18||कदाचिद्दिवि तिष्ठंति कदाचिन्मेरुमध्यतः ॥
निर्विशंका निरुद्वेगा ऋषयश्च तपोधनाः
bhagavānapi tatraiva nararūpeṇa tiṣṭhati ||
dhanurbāṇadharaḥ śrīmāṃstapasā pāvakopamaḥ ||
ānaṃdamṛṣivṛṃdasya janayaṃstapa āsthitaḥ
||19||भगवानपि तत्रैव नररूपेण तिष्ठति ॥
धनुर्बाणधरः श्रीमांस्तपसा पावकोपमः ॥
आनंदमृषिवृंदस्य जनयंस्तप आस्थितः
tatastu paramaṃ tīrthaṃ lokapālābhivaṃditam ||
yatra saṃsthāpayāmāsa lokapālānhariḥ svayam
||20||ततस्तु परमं तीर्थं लोकपालाभिवंदितम् ॥
यत्र संस्थापयामास लोकपालान्हरिः स्वयम्
skaṃda uvāca
kathaṃ bhagavatā tatra lokapālāśca sthāpitāḥ ||
mahatkautūhalaṃ tāta kathayasva mahāmate
||21||कथं भगवता तत्र लोकपालाश्च स्थापिताः ॥
महत्कौतूहलं तात कथयस्व महामते
śiva uvāca
ekadā merumadhyasthāśrayāniha haranhariḥ ||
devānāmṛṣimukhyānāṃ caritaṃ draṣṭumudyataḥ
||21||एकदा मेरुमध्यस्थाश्रयानिह हरन्हरिः ॥
देवानामृषिमुख्यानां चरितं द्रष्टुमुद्यतः
taṃ dṛṣṭvā sahasotthāya namaskṛtya divaukasaḥ ||
ūcuste vinayātsarve prasīda bhagavanvibho
||23||तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय नमस्कृत्य दिवौकसः ॥
ऊचुस्ते विनयात्सर्वे प्रसीद भगवन्विभो
kṣaṇaṃ viśrāmya vidhivaddṛṣṭvā tāṃ viralāṃ bhuvam ||
sānnidhyamṛṣidevānāmayuktaṃ bhāvayanmithaḥ
||24||क्षणं विश्राम्य विधिवद्दृष्ट्वा तां विरलां भुवम् ॥
सान्निध्यमृषिदेवानामयुक्तं भावयन्मिथः
tataḥ prahasya bhagavānuvāca madhusūdanaḥ ||
lokapālānsamāhūya nātra stheyaṃ bhavadvidhaiḥ
||25||ततः प्रहस्य भगवानुवाच मधुसूदनः ॥
लोकपालान्समाहूय नात्र स्थेयं भवद्विधैः
ṛṣayastāpasāḥ siddhāḥ sastrīkā nivasaṃti hi ||
bhavadvidhānāmāsthānaṃ pureva kalpitaṃ mayā
||26||ऋषयस्तापसाः सिद्धाः सस्त्रीका निवसंति हि ॥
भवद्विधानामास्थानं पुरेव कल्पितं मया
tataḥ sa tvarito gatvā ramye girivare hariḥ ||
lokapālānsamāhūya sthāpayāmāsa tānguha
||27||ततः स त्वरितो गत्वा रम्ये गिरिवरे हरिः ॥
लोकपालान्समाहूय स्थापयामास तान्गुह
tatraiva śailadaṃḍena hatvāgniṃ jalakāṃkṣayā ||
krīḍāpuṣkaraṇīṃ teṣāṃ nirmame sumanoharāma
||28||तत्रैव शैलदंडेन हत्वाग्निं जलकांक्षया ॥
क्रीडापुष्करणीं तेषां निर्ममे सुमनोहराम
sastrīkā yatra gīrvāṇā vicaraṃti nijecchayā ||
gāyaṃti svanumodaṃti gaṃdharvāstridivaukasām
||29||सस्त्रीका यत्र गीर्वाणा विचरंति निजेच्छया ॥
गायंति स्वनुमोदंति गंधर्वास्त्रिदिवौकसाम्
vanāni kusumāmodaramyāṇi paritoṣataḥ ||
dināni yatra gacchaṃti kṣaṇaprāyāṇi dehinām
||30||वनानि कुसुमामोदरम्याणि परितोषतः ॥
दिनानि यत्र गच्छंति क्षणप्रायाणि देहिनाम्
bhagavānapi tatraiva teṣāmānaṃdamāvahan ||
dvādaśyāṃ paurṇamāsyāṃ ca svayamāyāti majjane
||31||भगवानपि तत्रैव तेषामानंदमावहन् ॥
द्वादश्यां पौर्णमास्यां च स्वयमायाति मज्जने
tatpaścādṛṣayaḥ sarve munayaśca tapodhanāḥ ||
yatra snātvā vidhānena guha madhyāhnakālataḥ ||
asaṃgaṃ paramaṃ jyotirjale paśyaṃti cakṣuṣā
||32||तत्पश्चादृषयः सर्वे मुनयश्च तपोधनाः ॥
यत्र स्नात्वा विधानेन गुह मध्याह्नकालतः ॥
असंगं परमं ज्योतिर्जले पश्यंति चक्षुषा
sarvatīrthāvagāhena yatphalaṃ parikīrtitam ||
tatphalaṃ tatkṣaṇādeva daṇḍapuṣkariṇīkṣaṇāt
||33||सर्वतीर्थावगाहेन यत्फलं परिकीर्तितम् ॥
तत्फलं तत्क्षणादेव दण्डपुष्करिणीक्षणात्
yatra kāmyāni karmāṇi saphalāni manīṣiṇām ||
yatra piṃḍapradānena gayāto'ṣṭaguṇaṃ phalam
||34||यत्र काम्यानि कर्माणि सफलानि मनीषिणाम् ॥
यत्र पिंडप्रदानेन गयातोऽष्टगुणं फलम्
yajño dānaṃ tapaḥ karma sarvamakṣayamucyate ||
dvādaśyāṃ śuklapakṣasya jyeṣṭhe māsi ṣaḍānana
||35||यज्ञो दानं तपः कर्म सर्वमक्षयमुच्यते ॥
द्वादश्यां शुक्लपक्षस्य ज्येष्ठे मासि षडानन
tatra snātvā vidhānena kṛtakṛtyo bhavedyataḥ ||
badarītīrthamadhye tu guptametatsurottamaiḥ ||
na vācyaṃ yatra kutrāpi tava prītyā mayoditam
||36||तत्र स्नात्वा विधानेन कृतकृत्यो भवेद्यतः ॥
बदरीतीर्थमध्ये तु गुप्तमेतत्सुरोत्तमैः ॥
न वाच्यं यत्र कुत्रापि तव प्रीत्या मयोदितम्
vaktavyaṃ kimiha bahu prabhūtapuṇyāḥ paśyaṃti prathitamidaṃ suraikaguptam ||
nānyeṣāṃ kathamapi cetasi prasaṃgāddevaiḥ syādanudinaciṃtitaṃ guhaitat
||37||वक्तव्यं किमिह बहु प्रभूतपुण्याः पश्यंति प्रथितमिदं सुरैकगुप्तम् ॥
नान्येषां कथमपि चेतसि प्रसंगाद्देवैः स्यादनुदिनचिंतितं गुहैतत्
yeṣāṃ vai bhagavati cetsamagrakarma svādhyāyābhyasanavidhikrameṇa jātam ||
paśyaṃti tribhuvanadurllabhaṃ sutīrthaṃ daṃḍodaṃ na bhavati cānyathā sudṛṣṭam
||38||येषां वै भगवति चेत्समग्रकर्म स्वाध्यायाभ्यसनविधिक्रमेण जातम् ॥
पश्यंति त्रिभुवनदुर्ल्लभं सुतीर्थं दंडोदं न भवति चान्यथा सुदृष्टम्
daṃḍodakātparaṃ tīrthaṃ na viṣṇoḥ sadṛśo'maraḥ ||
viśālāsadṛśaṃ kṣetraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati
||39||दंडोदकात्परं तीर्थं न विष्णोः सदृशोऽमरः ॥
विशालासदृशं क्षेत्रं न भूतं न भविष्यति
sevanīyā prayatnena viśālā ca vicakṣaṇaiḥ ||
ya icchetsatataṃ dhāma bhagavatpārśvavarti vai
||40||सेवनीया प्रयत्नेन विशाला च विचक्षणैः ॥
य इच्छेत्सततं धाम भगवत्पार्श्ववर्ति वै
skaṃda uvāca
gaṃgāmāśritya tīrthāni kāni saṃtīha satpade ||
śreyaskarāṇi bhūrīṇi saṃkṣepāttāni me vada
||41||गंगामाश्रित्य तीर्थानि कानि संतीह सत्पदे ॥
श्रेयस्कराणि भूरीणि संक्षेपात्तानि मे वद
mahādeva uvāca
gaṃgāyāṃ yatra saṃyogo mānasodbhedasannidhau ||
tattīrthaṃ vimalaṃ puṇyaṃ prayāgādadhikaṃ mahat
||42||गंगायां यत्र संयोगो मानसोद्भेदसन्निधौ ॥
तत्तीर्थं विमलं पुण्यं प्रयागादधिकं महत्
triṃśadvarṣasahasrāṇi vāyubhojanato bhavet ||
tatphalaṃ snānamātreṇa gaṃgāyāḥ saṃgame nṛṇām
||43||त्रिंशद्वर्षसहस्राणि वायुभोजनतो भवेत् ॥
तत्फलं स्नानमात्रेण गंगायाः संगमे नृणाम्
saṃgamāddakṣiṇe bhāge dharmakṣetraṃ prakīrtitam ||
yatra mūrtyā śrutau jātau naranārāyaṇāvṛṣī
||44||संगमाद्दक्षिणे भागे धर्मक्षेत्रं प्रकीर्तितम् ॥
यत्र मूर्त्या श्रुतौ जातौ नरनारायणावृषी
tatkṣetraṃ pāvanaṃ martye sarveṣāmuttamottamam ||
dharmastatraiva bhagavāṃścatuṣpādavatiṣṭhati
||45||तत्क्षेत्रं पावनं मर्त्ये सर्वेषामुत्तमोत्तमम् ॥
धर्मस्तत्रैव भगवांश्चतुष्पादवतिष्ठति
yatra yajñāstapo dānaṃ yatkiṃcitkriyate nṛbhiḥ ||
tatpuṇyasya kṣayo nāsti kalpakoṭiśatairapi
||46||यत्र यज्ञास्तपो दानं यत्किंचित्क्रियते नृभिः ॥
तत्पुण्यस्य क्षयो नास्ति कल्पकोटिशतैरपि
tato dakṣiṇadigbhāga urvaśī saṃgamābhidham ||
sarvapāpaharaṃ puṃsāṃ snānamātreṇa dehinām
||47||ततो दक्षिणदिग्भाग उर्वशी संगमाभिधम् ॥
सर्वपापहरं पुंसां स्नानमात्रेण देहिनाम्
kūrmoddhārastataḥ sākṣāddharibhaktyekasādhanam ||
snānamātreṇa bhūtānāṃ sattvaśuddhiḥ prajāyate
||48||कूर्मोद्धारस्ततः साक्षाद्धरिभक्त्येकसाधनम् ॥
स्नानमात्रेण भूतानां सत्त्वशुद्धिः प्रजायते
brahmāvarttastataḥ sākṣādbrahmalokaikakāraṇam ||
darśanādeva tīrthasya sarvapāpakṣayo bhavet
||49||ब्रह्मावर्त्तस्ततः साक्षाद्ब्रह्मलोकैककारणम् ॥
दर्शनादेव तीर्थस्य सर्वपापक्षयो भवेत्
bahūni saṃti tīrthāni durgamyānīha dehinām ||
saṃkṣepātkathitaṃ vatsa tavādaravaśādidam
||50||बहूनि संति तीर्थानि दुर्गम्यानीह देहिनाम् ॥
संक्षेपात्कथितं वत्स तवादरवशादिदम्
ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ śrāvayedvā samāhitaḥ ||
sarvapāpavinirmuktaḥ padaṃ viṣṇoḥ prapadyate
||51||य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः पदं विष्णोः प्रपद्यते
rājā vijayamāpnoti sutārthī labhate sutam ||
kanyārthī labhate kanyāṃ kanyā viṃdati satpatim
||52||राजा विजयमाप्नोति सुतार्थी लभते सुतम् ॥
कन्यार्थी लभते कन्यां कन्या विंदति सत्पतिम्
dhanārthī dhanamāpnoti sarvakāmaikasādhanam
||53||धनार्थी धनमाप्नोति सर्वकामैकसाधनम्
māsamātraṃ naro bhaktyā śṛṇuyādyaḥ samāhitaḥ ||
tasyābhīṣṭasamāvāptirdurlabhopi na saṃśayaḥ
||54||मासमात्रं नरो भक्त्या शृणुयाद्यः समाहितः ॥
तस्याभीष्टसमावाप्तिर्दुर्लभोपि न संशयः
ādhivyādhibhayaṃ ghoraṃ dāridrya kalahaṃ tathā ||
yasya geheṣu māhātmyaṃ tatraitāni na karhicit
||55||आधिव्याधिभयं घोरं दारिद्र्य कलहं तथा ॥
यस्य गेहेषु माहात्म्यं तत्रैतानि न कर्हिचित्
nāpamṛtyurna sarpādi daurbhāgyaṃ cāpi vartate ||
duḥsvapnagrahapīḍā ca pararāṣṭrabhayaṃ tathā
||56||नापमृत्युर्न सर्पादि दौर्भाग्यं चापि वर्तते ॥
दुःस्वप्नग्रहपीडा च परराष्ट्रभयं तथा
yuddhe yātrāprayāṇe ca paṭhanīyaṃ prayatnataḥ ||
vivāhe ca vivāde ca śubhakarmaṇi yatnataḥ
||57||युद्धे यात्राप्रयाणे च पठनीयं प्रयत्नतः ॥
विवाहे च विवादे च शुभकर्मणि यत्नतः
pūrṇaṃ vā'dhyāyamātraṃ vā tadardhaṃ vā vicakṣaṇaiḥ ||
sarvakāryaprasiddhiḥ syānnātra kāryā vicāraṇā
||58||पूर्णं वाऽध्यायमात्रं वा तदर्धं वा विचक्षणैः ॥
सर्वकार्यप्रसिद्धिः स्यान्नात्र कार्या विचारणा
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe badarikāśramamāhātmye śivakārttikeyasaṃvāde badarikāśrame merusaṃsthāpanatīrthalokapālatīrthadaṃḍapuṣkariṇītīrthadharmakṣetrādivividhatīrthakṣetramāhātmya varṇanaṃnāmāṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||
cha || iti śrīskāṃde dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe tṛtīyaṃ badarikāśramamāhātmyaṃ samāptam || 2-3)