kārtikavratapraśaṃsāvarṇanam
śrīgaṇeśāya namaḥ
atha kārttikamāsamāhātmyaprārambhaḥ
nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam ||
devīṃ sarasvatīṃ caiva tato jayamudīrayet
||1||नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ॥
देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
ṛṣaya ūcuḥ
sūta naḥ kathitaṃ puṇyaṃ māhātmyamāśvinasya ca ||
bhūyo'nyacchrotumicchāmaḥ kārtikasya ca vaibhavam
||2||सूत नः कथितं पुण्यं माहात्म्यमाश्विनस्य च ॥
भूयोऽन्यच्छ्रोतुमिच्छामः कार्तिकस्य च वैभवम्
kalau kaluṣacittānāṃ narāṇāṃ pāpakarmaṇām ||
saṃsārābdhau nimagnānāmanāyāsena kā gatiḥ
||3||कलौ कलुषचित्तानां नराणां पापकर्मणाम् ॥
संसाराब्धौ निमग्नानामनायासेन का गतिः
ko dharmaḥ sarvadharmāṇāmadhiko mokṣasādhakaḥ ||
ihā'pi muktido nṛṇāmetattvaṃ kathaya prabho
||4||को धर्मः सर्वधर्माणामधिको मोक्षसाधकः ॥
इहाऽपि मुक्तिदो नृणामेतत्त्वं कथय प्रभो
sūta uvāca
bhavadbhiryadahaṃ pṛṣṭastadetatpṛṣṭavānmuniḥ ||
nārado brahmaṇaḥ putro brahmāṇaṃ tu jagadgurum
||5||भवद्भिर्यदहं पृष्टस्तदेतत्पृष्टवान्मुनिः ॥
नारदो ब्रह्मणः पुत्रो ब्रह्माणं तु जगद्गुरुम्
tathaiva satyabhāmā ca śrīkṛṣṇaṃ jagadīśvaram ||
apṛcchatkārtikasyaiva vaibhavaṃ śravaṇotsukā
||6||तथैव सत्यभामा च श्रीकृष्णं जगदीश्वरम् ॥
अपृच्छत्कार्तिकस्यैव वैभवं श्रवणोत्सुका
vālakhilyaiśca ṛṣibhiryaduktamṛṣisaṃsadi ||
śrīsūryāruṇasaṃvādarūpeṇā'timanoharam
||7||वालखिल्यैश्च ऋषिभिर्यदुक्तमृषिसंसदि ॥
श्रीसूर्यारुणसंवादरूपेणाऽतिमनोहरम्
kailāse śaṃkareṇaiva kārtikasya ca vaibhavam ||
varṇitaṃ ṣaṇmukhasyāgre nānākhyānasamanvitam
||8||कैलासे शंकरेणैव कार्तिकस्य च वैभवम् ॥
वर्णितं षण्मुखस्याग्रे नानाख्यानसमन्वितम्
pṛthuṃ prati nāradena kathitaṃ ca mahātmyakam ||
kārtikasya ca vipreṃdrā śrutvā brahmamukhātpurā
||9||पृथुं प्रति नारदेन कथितं च महात्म्यकम् ॥
कार्तिकस्य च विप्रेंद्रा श्रुत्वा ब्रह्ममुखात्पुरा
ekadā nārado yogī satyalokamupāgataḥ ||
papraccha vinayenaiva sarvalokapitāmaham
||10||एकदा नारदो योगी सत्यलोकमुपागतः ॥
पप्रच्छ विनयेनैव सर्वलोकपितामहम्
śrīnārada uvāca
pāpeṃdhanasya ghorasya śuṣkārdrasya ca bhūriśaḥ ||
ko vahnirdahate brahmaṃstadbhavānvaktumarhati
||11||पापेंधनस्य घोरस्य शुष्कार्द्रस्य च भूरिशः ॥
को वह्निर्दहते ब्रह्मंस्तद्भवान्वक्तुमर्हति
nājñātaṃ triṣu lokeṣu brahmāṃḍāṃtargatasya yat ||
vidyate tava deveśa trividhasya suniścitam
||12||नाज्ञातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मांडांतर्गतस्य यत् ॥
विद्यते तव देवेश त्रिविधस्य सुनिश्चितम्
māsānāṃ pravaro māso devānāmuttamottamaḥ ||
tīrthāni tadviśeṣeṇa kathayasva pitāmaha
||13||मासानां प्रवरो मासो देवानामुत्तमोत्तमः ॥
तीर्थानि तद्विशेषेण कथयस्व पितामह
brahmovāca
māsānāṃ kārtikaḥ śreṣṭho devānāṃ madhusūdanaḥ ||
tīrthaṃ nārāyaṇākhyaṃ hi tritayaṃ durlabhaṃ kalau
||14||मासानां कार्तिकः श्रेष्ठो देवानां मधुसूदनः ॥
तीर्थं नारायणाख्यं हि त्रितयं दुर्लभं कलौ
nārada uvāca
bhagavaṃstava dāso'smi bhakto'smi harivallabha ||
vaiṣṇavānbrūhi me dharmānsarvajño'si pitāmaha
||15||भगवंस्तव दासोऽस्मि भक्तोऽस्मि हरिवल्लभ ॥
वैष्णवान्ब्रूहि मे धर्मान्सर्वज्ञोऽसि पितामह
ādau kārtikamāhātmyaṃ vaktumarhasi me prabho ||
dīpadānasya māhātmyaṃ vratināṃ niyamāṃstathā
||16||आदौ कार्तिकमाहात्म्यं वक्तुमर्हसि मे प्रभो ॥
दीपदानस्य माहात्म्यं व्रतिनां नियमांस्तथा
gopīcaṃdanamāhātmyaṃ tulasyāśca tathā vibho ||
dhātryāścaiva ca māhātmyaṃ vidhiṃ snānādikasya ca ||
vratāraṃbhaḥ kadā kāryaṃ udyāpanavidhiṃ tathā
||17||गोपीचंदनमाहात्म्यं तुलस्याश्च तथा विभो ॥
धात्र्याश्चैव च माहात्म्यं विधिं स्नानादिकस्य च ॥
व्रतारंभः कदा कार्यं उद्यापनविधिं तथा
yatkiṃcidvaiṣṇavaṃ dharmaṃ tatsarvaṃ vaktumarhasi ||
yenā'haṃ tvatprasādena padaṃ yāsyāmyanāmayam
||18||यत्किंचिद्वैष्णवं धर्मं तत्सर्वं वक्तुमर्हसि ॥
येनाऽहं त्वत्प्रसादेन पदं यास्याम्यनामयम्
sūta uvāca
iti putravacaḥ śrutvā brahmā harṣasamanvitaḥ ||
rādhādāmodaraṃ smṛtvā provāca tanujaṃ prati
||19||इति पुत्रवचः श्रुत्वा ब्रह्मा हर्षसमन्वितः ॥
राधादामोदरं स्मृत्वा प्रोवाच तनुजं प्रति
brahmovāca
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā putra lokoddharaṇahetave ||
kathayāmi na saṃdehaḥ kārtikasya ca vaibhavam
||20||साधु पृष्टं त्वया पुत्र लोकोद्धरणहेतवे ॥
कथयामि न संदेहः कार्तिकस्य च वैभवम्
ekataḥ sarvatīrthāni sarve yajñāḥ sadakṣiṇāḥ ||
kārtikasya tu māsasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm
||21||एकतः सर्वतीर्थानि सर्वे यज्ञाः सदक्षिणाः ॥
कार्तिकस्य तु मासस्य कलां नार्हंति षोडशीम्
ekataḥ puṣkare vāsaḥ kurukṣetre himālaye ||
ekataḥ kārtikaḥ putra sarvapuṇyādhiko mataḥ
||22||एकतः पुष्करे वासः कुरुक्षेत्रे हिमालये ॥
एकतः कार्तिकः पुत्र सर्वपुण्याधिको मतः
svarṇāni merutulyāni sarvadānāni caikataḥ ||
ekataḥ kārtiko vatsa sarvadā keśavapriyaḥ
||23||स्वर्णानि मेरुतुल्यानि सर्वदानानि चैकतः ॥
एकतः कार्तिको वत्स सर्वदा केशवप्रियः
yatkiṃcitkriyate puṇyaṃ viṣṇumuddiśya kārtike ||
tasya kṣayaṃ na paśyāmi mayoktaṃ tava nārada
||24||यत्किंचित्क्रियते पुण्यं विष्णुमुद्दिश्य कार्तिके ॥
तस्य क्षयं न पश्यामि मयोक्तं तव नारद
sopānabhūtaṃ svargasya mānuṣyaṃ prāpya durlabham ||
tathātmānaṃ samādadyānna bhraśyeta yathā punaḥ
||25||सोपानभूतं स्वर्गस्य मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥
तथात्मानं समादद्यान्न भ्रश्येत यथा पुनः
duṣprāpyaṃ prāpya mānuṣyaṃ kārtikoktaṃ carenna yaḥ ||
dharmaṃ dharmabhṛtāṃ śreṣṭha sa mātāpitṛghātakaḥ
||26||दुष्प्राप्यं प्राप्य मानुष्यं कार्तिकोक्तं चरेन्न यः ॥
धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ स मातापितृघातकः
kārtikaḥ khalu vai māsaḥ sarvamāseṣu cottamaḥ ||
puṇyānāṃ paramaṃ puṇyaṃ pāvanānāṃ ca pāvanam
||27||कार्तिकः खलु वै मासः सर्वमासेषु चोत्तमः ॥
पुण्यानां परमं पुण्यं पावनानां च पावनम्
asminmāse trayastriṃśaddevāḥ sannihitā mune ||
atra snānānidānāni bhojanāni vratāni ca
||28||अस्मिन्मासे त्रयस्त्रिंशद्देवाः सन्निहिता मुने ॥
अत्र स्नानानिदानानि भोजनानि व्रतानि च
tiladhenuṃ hiraṇyaṃ ca rajataṃ bhūmivāsasī ||
gopradānāni kurvaṃti sarvabhāvena nārada
||29||तिलधेनुं हिरण्यं च रजतं भूमिवाससी ॥
गोप्रदानानि कुर्वंति सर्वभावेन नारद
tāni dānāni dattāni gṛhṇaṃti vidhivatsurāḥ ||
yatkiṃca dattaṃ vipreṃdra tapaścaiva tathā kṛtam
||30||तानि दानानि दत्तानि गृह्णंति विधिवत्सुराः ॥
यत्किंच दत्तं विप्रेंद्र तपश्चैव तथा कृतम्
tadakṣayyaphalaṃ proktaṃ viṣṇunā prabhaviṣṇunā ||
pāpānāṃ mokṣaṇaṃ caiva kārtike māsi śasyate
||31||तदक्षय्यफलं प्रोक्तं विष्णुना प्रभविष्णुना ॥
पापानां मोक्षणं चैव कार्तिके मासि शस्यते
tasmādyatnena vipreṃdra kārtike māsi dīyate ||
yatkiṃcitkārtike dattaṃ viṣṇumuddiśya mānavaiḥ
||32||तस्माद्यत्नेन विप्रेंद्र कार्तिके मासि दीयते ॥
यत्किंचित्कार्तिके दत्तं विष्णुमुद्दिश्य मानवैः
tadakṣayaṃ hi labhate annadānaṃ viśeṣataḥ ||
yathā nadīnāṃ vipreṃdra śailānāṃ caiva nārada
||33||तदक्षयं हि लभते अन्नदानं विशेषतः ॥
यथा नदीनां विप्रेंद्र शैलानां चैव नारद
udadhīnāṃ ca viprarṣe kṣayo naivopapadyate ||
dānaṃ kārtikamāse tu yatkiṃciddīyate mune
||34||उदधीनां च विप्रर्षे क्षयो नैवोपपद्यते ॥
दानं कार्तिकमासे तु यत्किंचिद्दीयते मुने
na tasyāsti kṣayo vipra pāpaṃ yāti sahasradhā ||
saṃprāptaṃ kārtikaṃ dṛṣṭvā parānnaṃ yastu varjayet
||35||न तस्यास्ति क्षयो विप्र पापं याति सहस्रधा ॥
संप्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा परान्नं यस्तु वर्जयेत्
dinedine'tikṛcchrasya phalaṃ prāpnotyayatnataḥ ||
na kārtikasamo māso na kṛtena samaṃ yugam
||36||दिनेदिनेऽतिकृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोत्ययत्नतः ॥
न कार्तिकसमो मासो न कृतेन समं युगम्
na vedasadṛśaṃ śāstraṃ na tīrthaṃ gaṃgayā samam ||
na cānnasadṛśaṃ dānaṃ na sukhaṃ bhāryayā samam
||37||न वेदसदृशं शास्त्रं न तीर्थं गंगया समम् ॥
न चान्नसदृशं दानं न सुखं भार्यया समम्
nyāyenopārjitaṃ dravyaṃ durlabhaṃ dānakāriṇām ||
durlabhaṃ martyadharmāṇāṃ tīrthe ca pratipādanam
||38||न्यायेनोपार्जितं द्रव्यं दुर्लभं दानकारिणाम् ॥
दुर्लभं मर्त्यधर्माणां तीर्थे च प्रतिपादनम्
kārtike muniśārdūla śāligrāmaśilārcanam ||
smaraṇaṃ vāsudevasya kartavyaṃ pāpabhīruṇā
||39||कार्तिके मुनिशार्दूल शालिग्रामशिलार्चनम् ॥
स्मरणं वासुदेवस्य कर्तव्यं पापभीरुणा
etādṛśaṃ kārtikaṃ ca akṛtenaiva yo nayet ||
pūrvaṃ kṛtasya puṇyasya kṣayamāpnotyasaṃśayam
||40||एतादृशं कार्तिकं च अकृतेनैव यो नयेत् ॥
पूर्वं कृतस्य पुण्यस्य क्षयमाप्नोत्यसंशयम्
nārada uvāca
aśaktena kathaṃ kāryaṃ kārtikavratamuttamam ||
yena tatphalamāpnoti tanme vada pitāmaha
||41||अशक्तेन कथं कार्यं कार्तिकव्रतमुत्तमम् ॥
येन तत्फलमाप्नोति तन्मे वद पितामह
brahmovāca
aśaktastu yadā martyastadaivaṃ vratamācaret ||
anyasmai draviṇaṃ dattvā kārayetkārtikavratam
||42||अशक्तस्तु यदा मर्त्यस्तदैवं व्रतमाचरेत् ॥
अन्यस्मै द्रविणं दत्त्वा कारयेत्कार्तिकव्रतम्
tasmātpuṇyaṃ pragṛhṇīta dānasaṃkalpapūrvakam ||
dravyadāne'pyaśaktaścedyadā devarṣisattama
||43||तस्मात्पुण्यं प्रगृह्णीत दानसंकल्पपूर्वकम् ॥
द्रव्यदानेऽप्यशक्तश्चेद्यदा देवर्षिसत्तम
tadā tena prakartavyaṃ pānaṃ tīrthajalasya ca ||
tatrāpyaśakto yo martyastena nityaṃ harermudā
||44||तदा तेन प्रकर्तव्यं पानं तीर्थजलस्य च ॥
तत्राप्यशक्तो यो मर्त्यस्तेन नित्यं हरेर्मुदा
smaraṇaṃ ca prakartavyaṃ nāmnā niyamapūrvakam ||
akhaṃḍitaṃ tadā tena kārtikavratajaṃ phalam
||45||स्मरणं च प्रकर्तव्यं नाम्ना नियमपूर्वकम् ॥
अखंडितं तदा तेन कार्तिकव्रतजं फलम्
viṣṇoḥ śivasya vā kuryādālaye harijāgaram ||
śivaviṣṇvorgṛhābhāve sarvadevālayeṣvapi
||46||विष्णोः शिवस्य वा कुर्यादालये हरिजागरम् ॥
शिवविष्ण्वोर्गृहाभावे सर्वदेवालयेष्वपि
durgāṭavyāṃ sthito vā'tha yadivā''padgato bhavet ||
kuryādaśvatthamūle tu tulasīnāṃ vaneṣvapi
||47||दुर्गाटव्यां स्थितो वाऽथ यदिवाऽऽपद्गतो भवेत् ॥
कुर्यादश्वत्थमूले तु तुलसीनां वनेष्वपि
viṣṇunāmaprabaṃdhānāṃ gāyanaṃ viṣṇusannidhau ||
gosahasrapradānasya phalamāpnoti mānavaḥ
||48||विष्णुनामप्रबंधानां गायनं विष्णुसन्निधौ ॥
गोसहस्रप्रदानस्य फलमाप्नोति मानवः
vādyakṛtpuruṣaścāpi vājapeyaphalaṃ labhet ||
sarvatīrthāvagāhotthaṃ nartakaḥ phalamāpnuyāt
||49||वाद्यकृत्पुरुषश्चापि वाजपेयफलं लभेत् ॥
सर्वतीर्थावगाहोत्थं नर्तकः फलमाप्नुयात्
sarvametallabhetpuṇyameteṣāṃ dravyadaḥ pumān ||
śravaṇāddarśanādvāpi ṣaḍaṃśaṃ phalamāpnuyāt
||50||सर्वमेतल्लभेत्पुण्यमेतेषां द्रव्यदः पुमान् ॥
श्रवणाद्दर्शनाद्वापि षडंशं फलमाप्नुयात्
āpadgato yadāpyaṃbho na labhetkutracinnaraḥ ||
vyādhito vāthavā kuryādviṣṇornāmnā'pi mārjanam
||51||आपद्गतो यदाप्यंभो न लभेत्कुत्रचिन्नरः ॥
व्याधितो वाथवा कुर्याद्विष्णोर्नाम्नाऽपि मार्जनम्
udyāpanavidhiṃ kartumaśakto yo vratasthitaḥ ||
brāhmaṇānbhojayetpaścādvratasaṃpūrtihetave
||52||उद्यापनविधिं कर्तुमशक्तो यो व्रतस्थितः ॥
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्व्रतसंपूर्तिहेतवे
aśakto dīpadānāya paradīpaṃ prabodhayet ||
tasya vā rakṣaṇaṃ kuryādvātādibhyaḥ prayatnataḥ
||53||अशक्तो दीपदानाय परदीपं प्रबोधयेत् ॥
तस्य वा रक्षणं कुर्याद्वातादिभ्यः प्रयत्नतः
śrīviṣṇoḥ pūjanā'bhāve tulasīdhātripūjanam ||
sarvā'bhāve vratī kuryādbrāhmaṇānāṃ gavāmapi ||
tasyāpyabhāve manasi viṣṇornāmānukīrtanam
||54||श्रीविष्णोः पूजनाऽभावे तुलसीधात्रिपूजनम् ॥
सर्वाऽभावे व्रती कुर्याद्ब्राह्मणानां गवामपि ॥
तस्याप्यभावे मनसि विष्णोर्नामानुकीर्तनम्
nārada uvāca
brahmanbrūhi viśeṣeṇa dharmānkārtikasaṃbhavān
||55||ब्रह्मन्ब्रूहि विशेषेण धर्मान्कार्तिकसंभवान्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye kārtikavratapraśaṃsāvarṇanaṃnāma prathamo'dhyāyaḥ || 1 ||