purāṇaśravaṇamahimavarṇanam
brahmovāca
yāstisrastithayaḥ puṇyā aṃtike śuklapakṣake ||
kārtike māsi vipreṃdra pūrṇimāṃtāḥ śubhavahāḥ
||1||यास्तिस्रस्तिथयः पुण्या अंतिके शुक्लपक्षके ॥
कार्तिके मासि विप्रेंद्र पूर्णिमांताः शुभवहाः
aṃtipuṣkariṇī saṃjñā sarvapāpakṣayāvahā ||
kārttike māsi saṃpūrṇaṃ yo vai snānaṃ karoti ha
||2||अंतिपुष्करिणी संज्ञा सर्वपापक्षयावहा ॥
कार्त्तिके मासि संपूर्णं यो वै स्नानं करोति ह
tithiṣvetāsu saḥ snānātpūrṇameva phalaṃ labhet ||
sarve vedāstrayodaśyāṃ gatvā jantūnpunaṃti hi
||3||तिथिष्वेतासु सः स्नानात्पूर्णमेव फलं लभेत् ॥
सर्वे वेदास्त्रयोदश्यां गत्वा जन्तून्पुनंति हि
caturdaśyāṃ sayajñāśca devā jaṃtūnpunaṃti hi ||
pūrṇimāyāṃ sutīrthāni viṣṇunā saṃsthitāni hi
||4||चतुर्दश्यां सयज्ञाश्च देवा जंतून्पुनंति हि ॥
पूर्णिमायां सुतीर्थानि विष्णुना संस्थितानि हि
brahmaghnānvā surāpānvā sarvāñjaṃtūnpunaṃti hi ||
uṣṇodakena yaḥ snāyātkārttikyādidinatraye
||5||ब्रह्मघ्नान्वा सुरापान्वा सर्वाञ्जंतून्पुनंति हि ॥
उष्णोदकेन यः स्नायात्कार्त्तिक्यादिदिनत्रये
rauravaṃ narakaṃ yāti yāvadiṃdrāścaturdaśa ||
āmāsaniyamāśaktaḥ kuryādetaddinatraye
||6||रौरवं नरकं याति यावदिंद्राश्चतुर्दश ॥
आमासनियमाशक्तः कुर्यादेतद्दिनत्रये
tena pūrṇaphalaṃ prāpya modate viṣṇumaṃdire ||
yo vai devānpitṝnviṣṇuṃ gurumuddiśya mānavaḥ
||7||तेन पूर्णफलं प्राप्य मोदते विष्णुमंदिरे ॥
यो वै देवान्पितॄन्विष्णुं गुरुमुद्दिश्य मानवः
na snānādi karotyaddhā sa yāti narakaṃ dhruvam ||
kuṭuṃbabhojana yastu gṛhasthastu dinatraye
||8||न स्नानादि करोत्यद्धा स याति नरकं ध्रुवम् ॥
कुटुंबभोजन यस्तु गृहस्थस्तु दिनत्रये
sarvānpitṝnsamuddhṛtya sa yāti paramaṃ padam ||
gītāpāṭhaṃ tu yaḥ kuryādaṃtime ca dinatraye
||9||सर्वान्पितॄन्समुद्धृत्य स याति परमं पदम् ॥
गीतापाठं तु यः कुर्यादंतिमे च दिनत्रये
dinedine'śvamedhānāṃ phalameti na saṃśayaḥ ||
sahasranāmapaṭhanaṃ yaḥ kuryāttu dinatraye
||10||दिनेदिनेऽश्वमेधानां फलमेति न संशयः ॥
सहस्रनामपठनं यः कुर्यात्तु दिनत्रये
na pāpairlipyate kvā'pi padmapatramivāṃ'bhasā ||
devatvaṃ manujaiḥ kaiścitkaiścitsiddhatvameva ca
||11||न पापैर्लिप्यते क्वाऽपि पद्मपत्रमिवांऽभसा ॥
देवत्वं मनुजैः कैश्चित्कैश्चित्सिद्धत्वमेव च
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ kaḥ śakto divi vā bhuvi ||
yo vai bhāgavataṃ śāstraṃ śṛṇoti ca dinatrayam
||12||तस्य पुण्यफलं वक्तुं कः शक्तो दिवि वा भुवि ॥
यो वै भागवतं शास्त्रं शृणोति च दिनत्रयम्
kaiścitprāpto brahmabhāvo dinatrayaniṣevaṇāt ||
brahmajñānena vā muktiḥ prayāgamaraṇena vā
||13||कैश्चित्प्राप्तो ब्रह्मभावो दिनत्रयनिषेवणात् ॥
ब्रह्मज्ञानेन वा मुक्तिः प्रयागमरणेन वा
atha vā kārttike māsi dinatrayaniṣevaṇāt ||
kārttike haripūjāṃ tu yaḥ karoti dinatraye
||14||अथ वा कार्त्तिके मासि दिनत्रयनिषेवणात् ॥
कार्त्तिके हरिपूजां तु यः करोति दिनत्रये
na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi ||
kārttike māsi vipreṃdra sarvamaṃtyadinatraye
||15||न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि ॥
कार्त्तिके मासि विप्रेंद्र सर्वमंत्यदिनत्रये
puṇyaṃ tatrā'pi vaiśeṣyaṃ rākāyāṃ vartate'nagha ||
prātaḥkāle samutthāya śaucaṃ snānādikaṃ caret
||16||पुण्यं तत्राऽपि वैशेष्यं राकायां वर्ततेऽनघ ॥
प्रातःकाले समुत्थाय शौचं स्नानादिकं चरेत्
samāpya sarvakarmāṇi viṣṇupūjāṃ samācaret ||
udyāne vā gṛhe vā'pi kārttikyāṃ viṣṇutatparaḥ
||17||समाप्य सर्वकर्माणि विष्णुपूजां समाचरेत् ॥
उद्याने वा गृहे वाऽपि कार्त्तिक्यां विष्णुतत्परः
maṃḍapaṃ tatra kurvīta kadalīstaṃbhamaṃḍitam ||
cūtapallavasaṃvītamikṣudaṃḍaiḥ sumaṃḍitam
||18||मंडपं तत्र कुर्वीत कदलीस्तंभमंडितम् ॥
चूतपल्लवसंवीतमिक्षुदंडैः सुमंडितम्
citravastraiḥ svalaṃkṛtya tatra devaṃ prapūjayet ||
cūtapallavapuṣpāḍhyaiḥ phalādyaiḥ pūjayeddharim
||19||चित्रवस्त्रैः स्वलंकृत्य तत्र देवं प्रपूजयेत् ॥
चूतपल्लवपुष्पाढ्यैः फलाद्यैः पूजयेद्धरिम्
śṛṇuyādūrjamāhātmyaṃ niyamena śuciḥ pumān ||
saṃpūrṇamatha vā'dhyāyamekaślokamathā'pi vā
||20||शृणुयादूर्जमाहात्म्यं नियमेन शुचिः पुमान् ॥
संपूर्णमथ वाऽध्यायमेकश्लोकमथाऽपि वा
muhūrtaṃ vā'pi śṛṇuyātkathāṃ puṇyāṃ dinedine ||
yadi pratidinaṃ śrotumaśaktaḥ syāttu mānavaḥ
||21||मुहूर्तं वाऽपि शृणुयात्कथां पुण्यां दिनेदिने ॥
यदि प्रतिदिनं श्रोतुमशक्तः स्यात्तु मानवः
puṇyamāse'thavā puṇyatithau saṃśṛṇuyādapi ||
tena puṇyaprabhāvena pāpānmukto bhavennaraḥ
||22||पुण्यमासेऽथवा पुण्यतिथौ संशृणुयादपि ॥
तेन पुण्यप्रभावेन पापान्मुक्तो भवेन्नरः
purāṇajñaḥ śucirdakṣaḥ śāṃto vigatamatsaraḥ ||
sādhuḥ kāruṇiko vāggmī vadetpuṇyāṃ kathāṃ sudhīḥ
||23||पुराणज्ञः शुचिर्दक्षः शांतो विगतमत्सरः ॥
साधुः कारुणिको वाग्ग्मी वदेत्पुण्यां कथां सुधीः
vyāsāsanaṃ samārūḍho yadā paurāṇiko bhavet ||
āsamāpteḥ prasaṃgasya namaskuryānna kasyacit
||24||व्यासासनं समारूढो यदा पौराणिको भवेत् ॥
आसमाप्तेः प्रसंगस्य नमस्कुर्यान्न कस्यचित्
na durjanasamākīrṇe na śūdraśvāpadāvṛte ||
deśe na dyūtasadane vadetpuṇyakathāṃ sudhīḥ
||25||न दुर्जनसमाकीर्णे न शूद्रश्वापदावृते ॥
देशे न द्यूतसदने वदेत्पुण्यकथां सुधीः
śraddhābhaktisamāyuktā nā'nyakāryeṣu lālasā ||
vāgyatāḥ śucayo dakṣāḥ śrotāraḥ puṇyabhāginaḥ
||26||श्रद्धाभक्तिसमायुक्ता नाऽन्यकार्येषु लालसा ॥
वाग्यताः शुचयो दक्षाः श्रोतारः पुण्यभागिनः
abhaktā ye kathāṃ puṇyāṃ śṛṇvaṃti manujā'dhamāḥ ||
teṣāṃ puṇyaphalaṃ nā'sti duḥkhaṃ syājanmajanmani
||27||अभक्ता ये कथां पुण्यां शृण्वंति मनुजाऽधमाः ॥
तेषां पुण्यफलं नाऽस्ति दुःखं स्याजन्मजन्मनि
paurāṇikaṃ ca māsāṃte pūjayedbhaktitatparaḥ ||
gandhamālyaistathā vastrairalaṃkārairdhanena ca
||28||पौराणिकं च मासांते पूजयेद्भक्तितत्परः ॥
गन्धमाल्यैस्तथा वस्त्रैरलंकारैर्धनेन च
śṛṇvaṃti ca kathāṃ bhaktyā na daridrā na pāpinaḥ
||29||शृण्वंति च कथां भक्त्या न दरिद्रा न पापिनः
kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ ye gacchaṃtyanyato narāḥ ||
bhogāṃtare praṇaśyaṃti teṣāṃ dārāśca saṃpadaḥ
||30||कथायां कीर्त्यमानायां ये गच्छंत्यन्यतो नराः ॥
भोगांतरे प्रणश्यंति तेषां दाराश्च संपदः
uccāsanasamārūḍho na naraḥ praṇato bhavet ||
viṣavṛkṣastathā svāpe vane cā'jagaro bhavet
||31||उच्चासनसमारूढो न नरः प्रणतो भवेत् ॥
विषवृक्षस्तथा स्वापे वने चाऽजगरो भवेत्
kathāyāṃ kīrtyamānāyāṃ vighnaṃ kurvaṃti ye narāḥ ||
koṭyabdanarakānbhuktvā bhavaṃti grāmasūkarāḥ
||32||कथायां कीर्त्यमानायां विघ्नं कुर्वंति ये नराः ॥
कोट्यब्दनरकान्भुक्त्वा भवंति ग्रामसूकराः
ye śrāvayaṃti manujāḥ kathāṃ paurāṇikīṃ śubhām ||
kalpakoṭiśataṃ sāgraṃ tiṣṭhaṃti brahmaṇaḥ pade
||33||ये श्रावयंति मनुजाः कथां पौराणिकीं शुभाम् ॥
कल्पकोटिशतं साग्रं तिष्ठंति ब्रह्मणः पदे
āsanārthe prayacchati purāṇajñasya ye narāḥ ||
kambalājinavāsāṃsi maṃcaṃ phalakameva vā
||34||आसनार्थे प्रयच्छति पुराणज्ञस्य ये नराः ॥
कम्बलाजिनवासांसि मंचं फलकमेव वा
paridhānīyavastrāṇi prayacchaṃti ca ye narāḥ ||
bhūṣaṇādi prayacchaṃti vaseyurbrahmasadmani
||35||परिधानीयवस्त्राणि प्रयच्छंति च ये नराः ॥
भूषणादि प्रयच्छंति वसेयुर्ब्रह्मसद्मनि
vācake parituṣṭe tu tuṣṭāḥ syuḥ sarvadevatāḥ ||
ataḥ saṃtoṣayedbhaktyā bhaktiśraddhānvitaḥ pumān ||
tasya puṇyaphalaṃ pūrṇaṃ bhavatyeva na saṃśayaḥ
||36||वाचके परितुष्टे तु तुष्टाः स्युः सर्वदेवताः ॥
अतः संतोषयेद्भक्त्या भक्तिश्रद्धान्वितः पुमान् ॥
तस्य पुण्यफलं पूर्णं भवत्येव न संशयः
yatphalaṃ sarvayajñeṣu sarvadāneṣu yatphalam ||
sakṛtpurāṇaśravaṇāttatphalaṃ viṃdate naraḥ
||37||यत्फलं सर्वयज्ञेषु सर्वदानेषु यत्फलम् ॥
सकृत्पुराणश्रवणात्तत्फलं विंदते नरः
kalau yuge viśeṣeṇa purāṇaśravaṇādṛte ||
nāsti dharmaḥ paraḥ puṃsāṃ nāsti muktipathaḥ paraḥ ||
purāṇaśravaṇādviṣṇornāsti saṃkīrtanātparam
||38||कलौ युगे विशेषेण पुराणश्रवणादृते ॥
नास्ति धर्मः परः पुंसां नास्ति मुक्तिपथः परः ॥
पुराणश्रवणाद्विष्णोर्नास्ति संकीर्तनात्परम्
ya etadūrjamāhātmyaṃ śṛṇuyācchrāvayedapi ||
sa tīrtharāja badarīgamanasya phalaṃ labhet
||39||य एतदूर्जमाहात्म्यं शृणुयाच्छ्रावयेदपि ॥
स तीर्थराज बदरीगमनस्य फलं लभेत्
sarvarogāpahaṃ sarvapāpanāśakaraṃ śubham
||40||सर्वरोगापहं सर्वपापनाशकरं शुभम्
śrutvā caikapade yo vai agamyāgamane rataḥ ||
kanyāsvasrorvikrayiṇamubhayaṃ tu vimocayet
||41||श्रुत्वा चैकपदे यो वै अगम्यागमने रतः ॥
कन्यास्वस्रोर्विक्रयिणमुभयं तु विमोचयेत्
māhātmyametadākarṇya pūjayedyastu pāṭhakam ||
gobhūhiraṇyavastraiśca viṣṇutulyo yato hi saḥ
||42||माहात्म्यमेतदाकर्ण्य पूजयेद्यस्तु पाठकम् ॥
गोभूहिरण्यवस्त्रैश्च विष्णुतुल्यो यतो हि सः
dharmaśāstraṃ purāṇaṃ ca vedavidyādikaṃ ca yat ||
pustakaṃ vācakāyaiva dātavyaṃ dharmamicchatā ||
purāṇavidyādātāro hyanaṃtaphalabhoginaḥ
||43||धर्मशास्त्रं पुराणं च वेदविद्यादिकं च यत् ॥
पुस्तकं वाचकायैव दातव्यं धर्ममिच्छता ॥
पुराणविद्यादातारो ह्यनंतफलभोगिनः
idaṃ yaḥ paṭhate bhaktyā śrutvā caivā'vadhārayet ||
mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṃ sa gacchati
||44||इदं यः पठते भक्त्या श्रुत्वा चैवाऽवधारयेत् ॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति
na kasyā'pīdamākhyeyaṃ śraddhāhīnāya durmateḥ
||45||न कस्याऽपीदमाख्येयं श्रद्धाहीनाय दुर्मतेः
apūjayitvā gurumagrabuddhyā dharmapravaktāramananyabuddhiḥ ||
bhuktvā tu bhogānnarakeṣu caiva tato hi janmāntara duḥkhabhogī
||46||अपूजयित्वा गुरुमग्रबुद्ध्या धर्मप्रवक्तारमनन्यबुद्धिः ॥
भुक्त्वा तु भोगान्नरकेषु चैव ततो हि जन्मान्तर दुःखभोगी
tasmātsaṃpūjayedbhaktyā guruṃ tattvāvabodhakam ||
māhātmyasya ca leśo'yaṃ tava cokto mayā'nagha
||47||तस्मात्संपूजयेद्भक्त्या गुरुं तत्त्वावबोधकम् ॥
माहात्म्यस्य च लेशोऽयं तव चोक्तो मयाऽनघ
na śakyate hi saṃpūrṇaṃ vaktuṃ varṣaśatairapi ||
purā kailāsaśikhare pārvatyai proktavāñcchivaḥ
||48||न शक्यते हि संपूर्णं वक्तुं वर्षशतैरपि ॥
पुरा कैलासशिखरे पार्वत्यै प्रोक्तवाञ्च्छिवः
kārtikasya tu māhātmyaṃ yāvadvarṣaśataṃ vadan ||
tathāpi nāṃtamagamadaśakto virarāma ha
||49||कार्तिकस्य तु माहात्म्यं यावद्वर्षशतं वदन् ॥
तथापि नांतमगमदशक्तो विरराम ह
putrārthī ca dhanārthī ca rājyārthī svaphalaṃ labhet ||
kimatra bahunoktena mokṣārthī mokṣamāpnuyāt
||50||पुत्रार्थी च धनार्थी च राज्यार्थी स्वफलं लभेत् ॥
किमत्र बहुनोक्तेन मोक्षार्थी मोक्षमाप्नुयात्
sūta uvāca
ityukto brahmaṇā caiva nāradaḥ premanirbharaḥ ||
bhūyobhūyo namaskṛtya yayau yādṛcchiko muniḥ
||51||इत्युक्तो ब्रह्मणा चैव नारदः प्रेमनिर्भरः ॥
भूयोभूयो नमस्कृत्य ययौ यादृच्छिको मुनिः
kathitaṃ śaṃkareṇā'pi putrāya hitakāmyayā ||
pitustadvākyamākarṇya ṣaṇmukho harṣanirbharaḥ
||52||कथितं शंकरेणाऽपि पुत्राय हितकाम्यया ॥
पितुस्तद्वाक्यमाकर्ण्य षण्मुखो हर्षनिर्भरः
kṛṣṇena satyabhāmāyai kārtikasya ca vaibhavaḥ ||
kathitastena saṃtuṣṭā satyā vratamathā'karot
||53||कृष्णेन सत्यभामायै कार्तिकस्य च वैभवः ॥
कथितस्तेन संतुष्टा सत्या व्रतमथाऽकरोत्
ṛṣayo vālakhilyebhyaḥ śrutvā māhātmyamuttamam ||
ūrjavrataparā jātāstasmādūrjo'tivallabhaḥ
||54||ऋषयो वालखिल्येभ्यः श्रुत्वा माहात्म्यमुत्तमम् ॥
ऊर्जव्रतपरा जातास्तस्मादूर्जोऽतिवल्लभः
adhītya sarvaśāstrāṇi payaḥsāramivoddhṛtam ||
nā'nena sadṛśaṃ śāstraṃ viṣṇuprītikaraṃ śubham
||55||अधीत्य सर्वशास्त्राणि पयःसारमिवोद्धृतम् ॥
नाऽनेन सदृशं शास्त्रं विष्णुप्रीतिकरं शुभम्
vyāsa uvāca
ityuktvā tānṛṣīnsarvānsūto vai dharmavittamaḥ ||
virarāma tataste tu pūjāṃ cakrustadāsya ca
||56||इत्युक्त्वा तानृषीन्सर्वान्सूतो वै धर्मवित्तमः ॥
विरराम ततस्ते तु पूजां चक्रुस्तदास्य च
te punaḥ svāśramaṃ gatvā hṛṣṭāste paramarṣayaḥ ||
yathā sūtenopadiṣṭaṃ tathā cakrurvrataṃ śubham
||57||ते पुनः स्वाश्रमं गत्वा हृष्टास्ते परमर्षयः ॥
यथा सूतेनोपदिष्टं तथा चक्रुर्व्रतं शुभम्
anena vidhinā ye vai kurvaṃti kārtikavratam ||
te sarvapāpanirmuktā gacchaṃti viṣṇumaṃdiram
||58||अनेन विधिना ये वै कुर्वंति कार्तिकव्रतम् ॥
ते सर्वपापनिर्मुक्ता गच्छंति विष्णुमंदिरम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye puṣkariṇīsaṃjñikāṃtimatithitrayamāhātmyakathanapūrvakapurāṇa śravaṇamahimavarṇanaṃnāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||
iti śrīskānde mahāpurāṇe dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe saṭīkaṃ kārtikamāsamāhātmyaṃ samāptam || iti śrījyotirvitkulāvataṃsavyaṃkaṭarāmātmajaharikṛṣṇaśāstriviracitāyāṃ kārttikamāsamāhātmyaṭīkāyāṃ purāṇaśravaṇamahimavarṇanaṃnāma ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36 ||