colaviṣṇudāsamuktikathanam
nārada uvāca
kadācidviṣṇudāso'tha kṛtvā nityavidhiṃ dvija ||
sa pākamakarottāvadaharatko'pyalakṣitaḥ
||1||कदाचिद्विष्णुदासोऽथ कृत्वा नित्यविधिं द्विज ॥
स पाकमकरोत्तावदहरत्कोऽप्यलक्षितः
tamadṛṣṭvā'pyasau pākaṃ punarnaivā'karottadā ||
sāyaṃkālā'rcanasyā'sau vratabhaṃgabhayāddvijaḥ
||2||तमदृष्ट्वाऽप्यसौ पाकं पुनर्नैवाऽकरोत्तदा ॥
सायंकालाऽर्चनस्याऽसौ व्रतभंगभयाद्द्विजः
dvitīye'hni punaḥ pākaṃ kṛtvā yāvatsa viṣṇave ||
upahārārpaṇaṃ kartuṃ gataḥ ko'pyaharatpunaḥ
||3||द्वितीयेऽह्नि पुनः पाकं कृत्वा यावत्स विष्णवे ॥
उपहारार्पणं कर्तुं गतः कोऽप्यहरत्पुनः
evaṃ saptadinaṃ tasya pākaṃ ko'pyaharannṛpa ||
tataḥ savismayaścātha manasyevamadhārayat
||4||एवं सप्तदिनं तस्य पाकं कोऽप्यहरन्नृप ॥
ततः सविस्मयश्चाथ मनस्येवमधारयत्
aho nityaṃ samabhyetya kaḥ pākaṃ harate mama ||
kṣetrasaṃnyāsinaḥ sthānaṃ na tyājyaṃ mama sarvathā
||5||अहो नित्यं समभ्येत्य कः पाकं हरते मम ॥
क्षेत्रसंन्यासिनः स्थानं न त्याज्यं मम सर्वथा
punaḥ pākaṃ vidhāyā'tra bhujyate yadi cenmayā ||
sāyaṃkālā'rcanaṃ caiva parityājyaṃ kathaṃ bhavet
||6||पुनः पाकं विधायाऽत्र भुज्यते यदि चेन्मया ॥
सायंकालाऽर्चनं चैव परित्याज्यं कथं भवेत्
yadi pākaṃ vidhāyaivaṃ bhoktavyaṃ tu mayā na tat ||
anivedya harau sarvaṃ vaiṣṇavairnaiva bhujyate
||7||यदि पाकं विधायैवं भोक्तव्यं तु मया न तत् ॥
अनिवेद्य हरौ सर्वं वैष्णवैर्नैव भुज्यते
upoṣito'haṃ saptā'haṃ tiṣṭhāmyatra vratasthitaḥ ||
adyasaṃrakṣaṇaṃ samyakpākasyā'tra karomyaham
||8||उपोषितोऽहं सप्ताऽहं तिष्ठाम्यत्र व्रतस्थितः ॥
अद्यसंरक्षणं सम्यक्पाकस्याऽत्र करोम्यहम्
iti pākaṃ vidhāyā'sau tatraivā'lakṣitaḥ sthitaḥ ||
tāvaddadarśa caṃḍālaṃ pākānnaharaṇe sthitam
||9||इति पाकं विधायाऽसौ तत्रैवाऽलक्षितः स्थितः ॥
तावद्ददर्श चंडालं पाकान्नहरणे स्थितम्
kṣutkṣāmaṃ dīnavadanamasthicarmā'vaśeṣitam ||
tamālokya dvijāgryo'bhūtkṛpayā'nvitamānasaḥ
||10||क्षुत्क्षामं दीनवदनमस्थिचर्माऽवशेषितम् ॥
तमालोक्य द्विजाग्र्योऽभूत्कृपयाऽन्वितमानसः
vilokyā'nnaharaṃ viprastiṣṭhatiṣṭhetyabhāṣata ||
kathamaśnāsi tadrūkṣaṃ ghṛtametadgṛhāṇa bhoḥ
||11||विलोक्याऽन्नहरं विप्रस्तिष्ठतिष्ठेत्यभाषत ॥
कथमश्नासि तद्रूक्षं घृतमेतद्गृहाण भोः
itthaṃ vadaṃtaṃ viprāgryamāyāṃtaṃ sa vilokya ca ||
vegādadhāvattadbhītyā mṛrcchitaśca papāta ha
||12||इत्थं वदंतं विप्राग्र्यमायांतं स विलोक्य च ॥
वेगादधावत्तद्भीत्या मृर्च्छितश्च पपात ह
bhītaṃ saṃmūrcchitaṃ dṛṣṭvā caṃḍālaṃ sa dvijāgraṇīḥ ||
vegādabhyetya kṛpayā svavastrāṃtairavījayat
||13||भीतं संमूर्च्छितं दृष्ट्वा चंडालं स द्विजाग्रणीः ॥
वेगादभ्येत्य कृपया स्ववस्त्रांतैरवीजयत्
athotthitaṃ tamevāsau viṣṇudāso vyalokayat ||
sākṣānnārāyaṇaṃ devaṃ śaṃkhacakragadādharam
||14||अथोत्थितं तमेवासौ विष्णुदासो व्यलोकयत् ॥
साक्षान्नारायणं देवं शंखचक्रगदाधरम्
taṃ dṛṣṭvā sāttvikairbhāvairāvṛto dvijasattamaḥ ||
stotuṃ caiva namaskartuṃ tadā nā'laṃ babhūva saḥ
||15||तं दृष्ट्वा सात्त्विकैर्भावैरावृतो द्विजसत्तमः ॥
स्तोतुं चैव नमस्कर्तुं तदा नाऽलं बभूव सः
atha śakrādayo devāstatraivābhyāyayustadā ||
gaṃdharvāpsarasaścā'pi jaguśca nanṛturmudā
||16||अथ शक्रादयो देवास्तत्रैवाभ्याययुस्तदा ॥
गंधर्वाप्सरसश्चाऽपि जगुश्च ननृतुर्मुदा
vimānaśatasaṃkīrṇaṃ devarṣiśatasaṃkulam ||
gītavāditranirghoṣaṃ sthānaṃ tadabhavattadā
||17||विमानशतसंकीर्णं देवर्षिशतसंकुलम् ॥
गीतवादित्रनिर्घोषं स्थानं तदभवत्तदा
tato viṣṇuḥ samāliṃgya svabhaktaṃ sāttvikavratam ||
sārūpyamātmano dattvā'nayadvaikuṇṭhamaṃdiram
||18||ततो विष्णुः समालिंग्य स्वभक्तं सात्त्विकव्रतम् ॥
सारूप्यमात्मनो दत्त्वाऽनयद्वैकुण्ठमंदिरम्
vimānavarasaṃsthaṃ taṃ gacchaṃtaṃ viṣṇusannidhim ||
dīkṣitaścolanṛpatirviṣṇudāsaṃ dadarśa saḥ
||19||विमानवरसंस्थं तं गच्छंतं विष्णुसन्निधिम् ॥
दीक्षितश्चोलनृपतिर्विष्णुदासं ददर्श सः
vaikuṇṭhabhuvanaṃ yāṃtaṃ viṣṇudāsaṃ vilokya saḥ ||
svaguruṃ mudgalaṃ vegādāhūyetthaṃ vaco'bravīt
||20||वैकुण्ठभुवनं यांतं विष्णुदासं विलोक्य सः ॥
स्वगुरुं मुद्गलं वेगादाहूयेत्थं वचोऽब्रवीत्
cola uvāca
yatsparddhayā mayā caiva yajñadānādikaṃ kṛtam ||
sa viṣṇurūpadhṛgvipro yāti vaikuṇṭhamaṃdiram
||21||यत्स्पर्द्धया मया चैव यज्ञदानादिकं कृतम् ॥
स विष्णुरूपधृग्विप्रो याति वैकुण्ठमंदिरम्
dīkṣitena mayā samyaksatre'sminvaiṣṇave tvayā ||
hutamagnau kṛtā viprā dānādyaiḥ pūrṇamānasāḥ
||22||दीक्षितेन मया सम्यक्सत्रेऽस्मिन्वैष्णवे त्वया ॥
हुतमग्नौ कृता विप्रा दानाद्यैः पूर्णमानसाः
naivā'dyāpi sa me devaḥ prasanno jāyate dhruvam ||
viṣṇudāsasya bhaktyaiva sākṣātkāraṃ dadau hariḥ
||23||नैवाऽद्यापि स मे देवः प्रसन्नो जायते ध्रुवम् ॥
विष्णुदासस्य भक्त्यैव साक्षात्कारं ददौ हरिः
tasmāddānaiśca yajñaiśca naiva viṣṇuḥ prasīdati ||
bhaktireva paraṃ tasya nidānaṃ darśane vibhoḥ
||24||तस्माद्दानैश्च यज्ञैश्च नैव विष्णुः प्रसीदति ॥
भक्तिरेव परं तस्य निदानं दर्शने विभोः
gaṇāvūcatuḥ
ityuktvā bhāgineyaṃ svamabhyaṣiṃcannṛpāsane ||
ābālyāddīkṣito yajñe hyaputratvamagādyataḥ
||25||इत्युक्त्वा भागिनेयं स्वमभ्यषिंचन्नृपासने ॥
आबाल्याद्दीक्षितो यज्ञे ह्यपुत्रत्वमगाद्यतः
tasmādadyā'pi taddeśe sadā rājyāṃ'śabhāginaḥ ||
svasreyā eva jāyaṃte tatkṛtāvadhivartinaḥ
||26||तस्मादद्याऽपि तद्देशे सदा राज्यांऽशभागिनः ॥
स्वस्रेया एव जायंते तत्कृतावधिवर्तिनः
yajñavāṭaṃ tato'bhyetya yajñakuṇḍāgrataḥ sthitaḥ ||
triruccairvyājahārā''śu viṣṇuṃ saṃbodhayaṃstadā
||27||यज्ञवाटं ततोऽभ्येत्य यज्ञकुण्डाग्रतः स्थितः ॥
त्रिरुच्चैर्व्याजहाराऽऽशु विष्णुं संबोधयंस्तदा
viṣṇo bhaktiṃ sthirāṃ dehi manovākkāya karmabhiḥ ||
ityuktvā so'patadvahnau sarveṣāmeva paśyatām
||28||विष्णो भक्तिं स्थिरां देहि मनोवाक्काय कर्मभिः ॥
इत्युक्त्वा सोऽपतद्वह्नौ सर्वेषामेव पश्यताम्
mudgalastu tadā krodhācchikhāmutpāṭayatsvakām ||
tatastvadyāpi tadgotre mudgalā viśikhā babhuḥ
||29||मुद्गलस्तु तदा क्रोधाच्छिखामुत्पाटयत्स्वकाम् ॥
ततस्त्वद्यापि तद्गोत्रे मुद्गला विशिखा बभुः
tāvadāvirabhūdviṣṇuḥ kuṇḍāgnau bhaktavatsalaḥ ||
tamāliṃgya vimānāgryaṃ samārohayadacyutaḥ
||30||तावदाविरभूद्विष्णुः कुण्डाग्नौ भक्तवत्सलः ॥
तमालिंग्य विमानाग्र्यं समारोहयदच्युतः
tamāliṃgyā''tmasārūpyaṃ dattvā vaikuṇṭhamaṃdiram ||
tenaiva saha deveśo jagāma tridaśairvṛtaḥ
||31||तमालिंग्याऽऽत्मसारूप्यं दत्त्वा वैकुण्ठमंदिरम् ॥
तेनैव सह देवेशो जगाम त्रिदशैर्वृतः
nārada uvāca
yo viṣṇudāsaḥ sa tu puṇyaśīlo yaścolabhūpaḥ sa suśīlanāmā ||
etāvubhau tatsamarūpabhājau dvāḥsthau kṛtau tena ramāpriyeṇa
||32||यो विष्णुदासः स तु पुण्यशीलो यश्चोलभूपः स सुशीलनामा ॥
एतावुभौ तत्समरूपभाजौ द्वाःस्थौ कृतौ तेन रमाप्रियेण
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye colaviṣṇudāsamuktikathanaṃnāma saptaviṃśo'dhyāyaḥ || 27 ||