nityakarmakathanam
nārada uvāca
kadā snānaṃ prakartavyaṃ kathaṃ stheyaṃ dināvadhi ||
āhnikaṃ tatsamācakṣva viśeṣeṇa pitāmaha
||1||कदा स्नानं प्रकर्तव्यं कथं स्थेयं दिनावधि ॥
आह्निकं तत्समाचक्ष्व विशेषेण पितामह
brahmovāca
rātryāṃ turyāṃśaśeṣāyāmuttiṣṭhetsarvadā vratī ||
viṣṇuṃ stutvā bahustotrairdinakāryaṃ vicārayet
||2||रात्र्यां तुर्यांशशेषायामुत्तिष्ठेत्सर्वदा व्रती ॥
विष्णुं स्तुत्वा बहुस्तोत्रैर्दिनकार्यं विचारयेत्
grāmanairṛtyadigbhāge malotsargaṃ yathāvidhi ||
brahmasūtraṃ dakṣakarṇe sthāpya tatra udaṅmukhaḥ
||3||ग्रामनैर्ऋत्यदिग्भागे मलोत्सर्गं यथाविधि ॥
ब्रह्मसूत्रं दक्षकर्णे स्थाप्य तत्र उदङ्मुखः
aṃtardhāya tṛṇaṃ bhūmau śiraḥ prāvṛtya vāsasā ||
vaktraṃ niyamya vastreṇā'saṃgaḥ sodakabhājanaḥ
||4||अंतर्धाय तृणं भूमौ शिरः प्रावृत्य वाससा ॥
वक्त्रं नियम्य वस्त्रेणाऽसंगः सोदकभाजनः
kuryānmūtrapurīṣaṃ tu rātrau ceddakṣiṇāmukhaḥ ||
tata utthāya cā''gacchetsamīpaṃ kalaśasya hi
||5||कुर्यान्मूत्रपुरीषं तु रात्रौ चेद्दक्षिणामुखः ॥
तत उत्थाय चाऽऽगच्छेत्समीपं कलशस्य हि
gaṃdhalepakṣayakaraṃ mṛttikāśaucamācaret ||
ekā liṃge kare tisra ubhayormṛddvayaṃ smṛtam
||6||गंधलेपक्षयकरं मृत्तिकाशौचमाचरेत् ॥
एका लिंगे करे तिस्र उभयोर्मृद्द्वयं स्मृतम्
mūtraśauce tvidaṃ jñeyaṃ viṣṭhāśaucamataḥ śṛṇu ||
paṃcāpāne'thavā sapta daśa vāmakare tathā
||7||मूत्रशौचे त्विदं ज्ञेयं विष्ठाशौचमतः शृणु ॥
पंचापानेऽथवा सप्त दश वामकरे तथा
ubhayoḥ sapta dātavyāḥ pādayormṛttikātrayam ||
etacchaucaṃ gṛhasthasya dviguṇaṃ brahmacāriṇaḥ
||8||उभयोः सप्त दातव्याः पादयोर्मृत्तिकात्रयम् ॥
एतच्छौचं गृहस्थस्य द्विगुणं ब्रह्मचारिणः
vānaprasthasya triguṇaṃ yatīnāṃ ca caturguṇam ||
etacchaucaṃ divā proktaṃ rātrāvarddhaṃ samācaret
||9||वानप्रस्थस्य त्रिगुणं यतीनां च चतुर्गुणम् ॥
एतच्छौचं दिवा प्रोक्तं रात्रावर्द्धं समाचरेत्
mārgasthasya tadardhaṃ syātstrīśūdrāṇāṃ tadardhakam ||
śaucakarmavihīnasya samastā niṣphalāḥ kriyāḥ
||10||मार्गस्थस्य तदर्धं स्यात्स्त्रीशूद्राणां तदर्धकम् ॥
शौचकर्मविहीनस्य समस्ता निष्फलाः क्रियाः
daṃtajihvāviśuddhiṃ ca tataḥ kuryādataṃdritaḥ ||
āyurbalaṃ yaśo varcaḥ prajāḥ paśuvasūni ca
||11||दंतजिह्वाविशुद्धिं च ततः कुर्यादतंद्रितः ॥
आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च
brahma prajñāṃ ca medhāṃ ca tvaṃ no dehi vanaspate ||
daṃtakāṣṭhaṃ tu gṛhṇīyāddvādaśāṃgulasaṃmitam
||12||ब्रह्म प्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते ॥
दंतकाष्ठं तु गृह्णीयाद्द्वादशांगुलसंमितम्
kṣīravṛkṣasya na grāhyaṃ kārpāsasya tathaiva ca ||
kaṃṭakasya ca vṛkṣasya dagdhavṛkṣasya caiva hi
||13||क्षीरवृक्षस्य न ग्राह्यं कार्पासस्य तथैव च ॥
कंटकस्य च वृक्षस्य दग्धवृक्षस्य चैव हि
sadvāsanaṃ mṛdutaraṃ daṃtadhāvanamāditaḥ
||14||सद्वासनं मृदुतरं दंतधावनमादितः
upavāse navamyāṃ ca ṣaṣṭhyāṃ śrāddhadine ravau ||
grahaṇe pratipaddarśe na kuryāddaṃtadhāvanam ||
kuryāddvādaśagaṃḍūṣānanukte daṃtadhāvane
||15||उपवासे नवम्यां च षष्ठ्यां श्राद्धदिने रवौ ॥
ग्रहणे प्रतिपद्दर्शे न कुर्याद्दंतधावनम् ॥
कुर्याद्द्वादशगंडूषाननुक्ते दंतधावने
daṃtānviśodhya vidhivanmukhaṃ saṃmārjya vāriṇā ||
lalāṭe cordhvapuṃḍraṃ tu dhṛtvā cācamya vāriṇā
||16||दंतान्विशोध्य विधिवन्मुखं संमार्ज्य वारिणा ॥
ललाटे चोर्ध्वपुंड्रं तु धृत्वा चाचम्य वारिणा
devālaye nadītīre rājamārge viśeṣataḥ ||
dattvā cākāśadīpaṃ tu tulasīsannidhāvatha
||17||देवालये नदीतीरे राजमार्गे विशेषतः ॥
दत्त्वा चाकाशदीपं तु तुलसीसन्निधावथ
gṛhītvārcanasāmagrīmiṣṭadevagṛhaṃ vrajet ||
tato gāyeta nṛtyeta pūjāṃ kṛtvā tu buddhimān
||18||गृहीत्वार्चनसामग्रीमिष्टदेवगृहं व्रजेत् ॥
ततो गायेत नृत्येत पूजां कृत्वा तु बुद्धिमान्
paṭhitvā viṣṇunāmāni kuryyānnīrājanaṃ hareḥ |
nāḍīdvayāvaśiṣṭāyāṃ rātryāṃ gacchejjalāśayam
||19||पठित्वा विष्णुनामानि कुर्य्यान्नीराजनं हरेः ।
नाडीद्वयावशिष्टायां रात्र्यां गच्छेज्जलाशयम्
tatroktavidhinā snānaṃ kuryādvai kārtikavratī ||
vastraniṣpīḍanaṃ kṛtvā kuryācca tilakaṃ tathā
||20||तत्रोक्तविधिना स्नानं कुर्याद्वै कार्तिकव्रती ॥
वस्त्रनिष्पीडनं कृत्वा कुर्याच्च तिलकं तथा
tataḥ saṃdhyāmupāsīta svasūtroktena vartmanā ||
tataḥ kāryo japo devyā yāvadakoṃdayo bhavet
||21||ततः संध्यामुपासीत स्वसूत्रोक्तेन वर्त्मना ॥
ततः कार्यो जपो देव्या यावदकोंदयो भवेत्
etatproktaṃ rātriśeṣakṛtyaṃ dainamathocyate ||
yasminkṛte kārtiko'yaṃ sakalaḥ saphalo bhavet
||22||एतत्प्रोक्तं रात्रिशेषकृत्यं दैनमथोच्यते ॥
यस्मिन्कृते कार्तिकोऽयं सकलः सफलो भवेत्
viṣṇoḥ sahasranāmā''dyaṃ saṃdhyāṃte ca paṭhettataḥ ||
devālaye samāgatya punaḥ pūjanamārabhet
||23||विष्णोः सहस्रनामाऽऽद्यं संध्यांते च पठेत्ततः ॥
देवालये समागत्य पुनः पूजनमारभेत्
nṛtyagānādikāryeṣu praharaṃ divasaṃ nayet ||
tataḥ purāṇaśravaṇaṃ yāmārdhaṃ samyagācaret
||24||नृत्यगानादिकार्येषु प्रहरं दिवसं नयेत् ॥
ततः पुराणश्रवणं यामार्धं सम्यगाचरेत्
paurāṇikasya pūjāṃ tu tulasīpūjanaṃ tathā ||
kṛtvā mādhyāhnikaṃ karma bhuṃjīta dvidalojjhitam
||25||पौराणिकस्य पूजां तु तुलसीपूजनं तथा ॥
कृत्वा माध्याह्निकं कर्म भुंजीत द्विदलोज्झितम्
balidānaṃ vaiśvadevamatithīnāṃ samarpaṇam ||
kṛtvā bhuṃkte tu yo martyaḥ kevalaṃ cā'mṛtaṃ hi tat
||26||बलिदानं वैश्वदेवमतिथीनां समर्पणम् ॥
कृत्वा भुंक्ते तु यो मर्त्यः केवलं चाऽमृतं हि तत्
yathāśakti dvijā bhojyāḥ pratyahaṃ vā'tha parvaṇi ||
haviṣyabhojanaṃ kuryādāmiṣaṃ parivarjayet
||27||यथाशक्ति द्विजा भोज्याः प्रत्यहं वाऽथ पर्वणि ॥
हविष्यभोजनं कुर्यादामिषं परिवर्जयेत्
bhakṣayettulasīṃ vaktraśuddhyarthaṃ tīrthavāriṇā ||
saṃsāravyavahāreṇa dinaśeṣaṃ samāpayet
||28||भक्षयेत्तुलसीं वक्त्रशुद्ध्यर्थं तीर्थवारिणा ॥
संसारव्यवहारेण दिनशेषं समापयेत्
sāyaṃkāle punargacchedviṣṇordevālayaṃ prati ||
saṃdhyāṃ kṛtvā prayuṃjīta tatra dīpanyathābalam
||29||सायंकाले पुनर्गच्छेद्विष्णोर्देवालयं प्रति ॥
संध्यां कृत्वा प्रयुंजीत तत्र दीपन्यथाबलम्
viṣṇuṃ praṇamya haraye kṛtvā nīrājanaṃ śubham ||
stotrapāṭhādikaṃ kurvannādyayāme tu jāgaram
||30||विष्णुं प्रणम्य हरये कृत्वा नीराजनं शुभम् ॥
स्तोत्रपाठादिकं कुर्वन्नाद्ययामे तु जागरम्
yāme tu prathame'tīte nidrāṃ kuryādvicakṣaṇaḥ ||
brahmacaryavrataṃ kuryādbhāryāmīyādṛtau tathā
||31||यामे तु प्रथमेऽतीते निद्रां कुर्याद्विचक्षणः ॥
ब्रह्मचर्यव्रतं कुर्याद्भार्यामीयादृतौ तथा
tayā kāmayamāno vā bhāryāṃ gacchenna doṣabhāk ||
evaṃ pratidinaṃ kuryādāmāsaṃ tu yathāvidhi
||32||तया कामयमानो वा भार्यां गच्छेन्न दोषभाक् ॥
एवं प्रतिदिनं कुर्यादामासं तु यथाविधि
evaṃ tu kārtike māsi yaḥ kuryātparamaṃ vratam ||
sarvapāpavinirmukto yāti viṣṇoḥ salokatām
||33||एवं तु कार्तिके मासि यः कुर्यात्परमं व्रतम् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो याति विष्णोः सलोकताम्
rogāpahaṃ pātakanāśakṛtparaṃ sadbuddhidaṃ putradhanādisādhakam ||
mukternidānaṃ nahi kārtikavratādviṣṇupriyādanyadihā'sti bhūtale
||34||रोगापहं पातकनाशकृत्परं सद्बुद्धिदं पुत्रधनादिसाधकम् ॥
मुक्तेर्निदानं नहि कार्तिकव्रताद्विष्णुप्रियादन्यदिहाऽस्ति भूतले
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye nityakarmakathanaṃnāma paṃcamo'dhyāyaḥ || 5 ||