dhātrītulasyutpattivarṇanam
nārada uvāca
kṣiptebhyastatra bījebhyo vanaspatyastrayo'bhavan ||
dhātrī ca mālatī caiva tulasī ca nṛpottama
||1||क्षिप्तेभ्यस्तत्र बीजेभ्यो वनस्पत्यस्त्रयोऽभवन् ॥
धात्री च मालती चैव तुलसी च नृपोत्तम
dhātryudbhavā smṛtā dhātrī mābhavā mālatī smṛtā ||
gaurībhavā ca tulasī tamaḥsattvarajoguṇāḥ
||2||धात्र्युद्भवा स्मृता धात्री माभवा मालती स्मृता ॥
गौरीभवा च तुलसी तमःसत्त्वरजोगुणाः
strīrūpiṇyau vanaspatyau dṛṣṭvā viṣṇustadā nṛpa ||
uttasthau saṃbhramādvṛṃdā rūpātiśayavibhramaḥ
||3||स्त्रीरूपिण्यौ वनस्पत्यौ दृष्ट्वा विष्णुस्तदा नृप ॥
उत्तस्थौ संभ्रमाद्वृंदा रूपातिशयविभ्रमः
dṛṣṭvā ca yācate mohātkāmāsaktena cetasā ||
taṃ cā'pi tulasīdhātryau rāgeṇaiva vyalokatām
||4||दृष्ट्वा च याचते मोहात्कामासक्तेन चेतसा ॥
तं चाऽपि तुलसीधात्र्यौ रागेणैव व्यलोकताम्
yacca lakṣmyā purā bījamīrṣyayaiva samarpitam ||
tasmāttadudbhavā nārī tasminnīrṣyāparā'bhavat
||5||यच्च लक्ष्म्या पुरा बीजमीर्ष्ययैव समर्पितम् ॥
तस्मात्तदुद्भवा नारी तस्मिन्नीर्ष्यापराऽभवत्
ataḥ sā barbarītyākhyāmavāpā'dha vigarhitām ||
dhātrītulasyau tadrāgāttasya prītiprade sadā
||6||अतः सा बर्बरीत्याख्यामवापाऽध विगर्हिताम् ॥
धात्रीतुलस्यौ तद्रागात्तस्य प्रीतिप्रदे सदा
tato vismṛtaduḥkho'sau viṣṇustābhyāṃ sahaiva tu ||
vaikuṇṭhamagamaddhṛṣṭaḥ sarvadeva namaskṛtaḥ
||7||ततो विस्मृतदुःखोऽसौ विष्णुस्ताभ्यां सहैव तु ॥
वैकुण्ठमगमद्धृष्टः सर्वदेव नमस्कृतः
kārtikodyāpane viṣṇostasmātpūjā vidhīyate ||
tulasīmūladeśe'sya prītidā sā yataḥ smṛtā
||8||कार्तिकोद्यापने विष्णोस्तस्मात्पूजा विधीयते ॥
तुलसीमूलदेशेऽस्य प्रीतिदा सा यतः स्मृता
tulasīkānanaṃ rājangṛhe yasyā'vatiṣṭhate ||
tadgṛhaṃ tīrtharūpaṃ tu nā''yāṃti yamakiṃkarāḥ
||9||तुलसीकाननं राजन्गृहे यस्याऽवतिष्ठते ॥
तद्गृहं तीर्थरूपं तु नाऽऽयांति यमकिंकराः
sarvapāpaharaṃ nityaṃ kāmadaṃ tulasīvanam ||
ropayaṃti narāḥ śreṣṭhāste na paśyaṃti bhāskarim
||10||सर्वपापहरं नित्यं कामदं तुलसीवनम् ॥
रोपयंति नराः श्रेष्ठास्ते न पश्यंति भास्करिम्
darśanaṃ narmadāyāstu gaṃgāsnānaṃ tathaiva ca ||
tulasīvanasaṃsargaḥ samameva trayaṃ smṛtam
||11||दर्शनं नर्मदायास्तु गंगास्नानं तथैव च ॥
तुलसीवनसंसर्गः सममेव त्रयं स्मृतम्
ropaṇātpālanātsekāddarśanātsparśanānnṛṇām ||
tulasī dahate pāpaṃ vāṅmanaḥkāyasaṃcitam
||12||रोपणात्पालनात्सेकाद्दर्शनात्स्पर्शनान्नृणाम् ॥
तुलसी दहते पापं वाङ्मनःकायसंचितम्
tulasīmaṃjarībhiryaḥ kuryāddhariharā'rcanam ||
na sa garbhagṛhaṃ yāti muktibhāgī na saṃśayaḥ
||13||तुलसीमंजरीभिर्यः कुर्याद्धरिहराऽर्चनम् ॥
न स गर्भगृहं याति मुक्तिभागी न संशयः
puṣkarādyāni tīrthāni gaṃgādyāḥ saritastathā ||
vāsudevādayo devāstiṣṭhaṃti tulasīdale
||14||पुष्कराद्यानि तीर्थानि गंगाद्याः सरितस्तथा ॥
वासुदेवादयो देवास्तिष्ठंति तुलसीदले
tulasīmaṃjarīyukto yastu prāṇānvimuṃcati ||
yamo'pi nekṣituṃ śakto yuktaṃ pāpaśatairapi
||15||तुलसीमंजरीयुक्तो यस्तु प्राणान्विमुंचति ॥
यमोऽपि नेक्षितुं शक्तो युक्तं पापशतैरपि
viṣṇoḥ sāyujyamāpnoti satyaṃ satyaṃ nṛpottama ||
tulasīkāṣṭhajaṃ yastu caṃdanaṃ dhārayennaraḥ
||16||विष्णोः सायुज्यमाप्नोति सत्यं सत्यं नृपोत्तम ॥
तुलसीकाष्ठजं यस्तु चंदनं धारयेन्नरः
taddehaṃ na spṛśetpāpaṃ kriyamāṇamapīha yat ||
tulasīvipinacchāyā yatrayatra bhavennṛpa
||17||तद्देहं न स्पृशेत्पापं क्रियमाणमपीह यत् ॥
तुलसीविपिनच्छाया यत्रयत्र भवेन्नृप
tatra śrāddhaṃ prakartavyaṃ pitṝṇāṃ dattamakṣayam ||
dhātrīphalavimiśraiśca tulasīpatramiśritaiḥ
||18||तत्र श्राद्धं प्रकर्तव्यं पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥
धात्रीफलविमिश्रैश्च तुलसीपत्रमिश्रितैः
jalaiḥ snāti narastasya gaṃgāsnānaphalaṃ smṛtam ||
devārcanaṃ naraḥ kuryāddhātrīpatraiḥ phalaistathā
||19||जलैः स्नाति नरस्तस्य गंगास्नानफलं स्मृतम् ॥
देवार्चनं नरः कुर्याद्धात्रीपत्रैः फलैस्तथा
suvarṇamaṇimuktaughairarcanasyāpnuyātphalam ||
tīrthāni munayo devā yajñāḥ sarve'pi kārtike
||20||सुवर्णमणिमुक्तौघैरर्चनस्याप्नुयात्फलम् ॥
तीर्थानि मुनयो देवा यज्ञाः सर्वेऽपि कार्तिके
nityaṃ dhātrīṃ samāśritya tiṣṭhaṃtyarke tulāsthite ||
dvādaśyāṃ tulasīpatraṃ dhātrīpatraṃ tu kārtike
||21||नित्यं धात्रीं समाश्रित्य तिष्ठंत्यर्के तुलास्थिते ॥
द्वादश्यां तुलसीपत्रं धात्रीपत्रं तु कार्तिके
lunāti sa naro gacchennirayānatigarhitān ||
dhātrītulasyormāhātmyamapi devaścaturmukhaḥ ||
na samartho bhavedvaktuṃ yathā devasya śārṅgiṇaḥ
||22||लुनाति स नरो गच्छेन्निरयानतिगर्हितान् ॥
धात्रीतुलस्योर्माहात्म्यमपि देवश्चतुर्मुखः ॥
न समर्थो भवेद्वक्तुं यथा देवस्य शार्ङ्गिणः
dhātrītulasyudbhavakāraṇaṃ yaḥ śṛṇoti yaḥ śrāvayate ca bhaktyā ||
vidhūtapāpmā saha pūrvajaiḥ svaiḥ svargaṃ vrajatyagryavimānasaṃsthaiḥ
||23||धात्रीतुलस्युद्भवकारणं यः शृणोति यः श्रावयते च भक्त्या ॥
विधूतपाप्मा सह पूर्वजैः स्वैः स्वर्गं व्रजत्यग्र्यविमानसंस्थैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye dhātrītulasyutpattivarṇanaṃnāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ || 23 ||