dhātrīmāhātmyavarṇanam
śaunaka uvāca
kārtikasya ca māhātmyaṃ mahatpuṇyaphalapradam ||
kadā dhātrī samutpannā kathaṃ sā khyātimāgatā
||1||कार्तिकस्य च माहात्म्यं महत्पुण्यफलप्रदम् ॥
कदा धात्री समुत्पन्ना कथं सा ख्यातिमागता
kasmādiyaṃ pavitrā ca kasmātpāpapraṇāśinī ||
āmardakī kṛtā kena kathayasvātra vistarāt
||2||कस्मादियं पवित्रा च कस्मात्पापप्रणाशिनी ॥
आमर्दकी कृता केन कथयस्वात्र विस्तरात्
sūta uvāca
kathayāmi dvijaśreṣṭha yathā ceyaṃ hi puṇyadā ||
ūrjaśuklacaturdaśyāṃ dhātrīpūjāṃ samācaret
||3||कथयामि द्विजश्रेष्ठ यथा चेयं हि पुण्यदा ॥
ऊर्जशुक्लचतुर्दश्यां धात्रीपूजां समाचरेत्
āmardakīmahāvṛkṣaḥ sarvapāpapraṇāśanaḥ ||
vaikuṇṭhākhyacaturdaśyāṃ dhātrīchāyāṃ gato naraḥ
||4||आमर्दकीमहावृक्षः सर्वपापप्रणाशनः ॥
वैकुण्ठाख्यचतुर्दश्यां धात्रीछायां गतो नरः
pūjayettatra deveśaṃ rādhayā sahitaṃ harim ||
pradakṣiṇāṃ tataḥ kuryācchatamaṣṭottaraṃ tathā
||5||पूजयेत्तत्र देवेशं राधया सहितं हरिम् ॥
प्रदक्षिणां ततः कुर्याच्छतमष्टोत्तरं तथा
suvarṇarajatairvāpi phalairāmalakaistathā ||
śatamaṣṭottaraṃ kuryādekaikena pradakṣiṇām
||6||सुवर्णरजतैर्वापि फलैरामलकैस्तथा ॥
शतमष्टोत्तरं कुर्यादेकैकेन प्रदक्षिणाम्
sāṣṭāṃgaṃ praṇato bhūtvā prārthayetparameśvaram ||
dhātrīchāyāṃ samāśritya śṛṇuyācca kathāmimām
||7||साष्टांगं प्रणतो भूत्वा प्रार्थयेत्परमेश्वरम् ॥
धात्रीछायां समाश्रित्य शृणुयाच्च कथामिमाम्
brāhmaṇānbhojayetpaścādyathāśaktyā ca dakṣiṇām ||
brāhmaṇeṣu ca tuṣṭeṣu tuṣṭo mokṣaprado hariḥ ||
atra te kathayiṣyāmi kathāṃ puṇyaphalapradām ||
āmardakīphalaṃ vaktuṃ brahmā cā'pi na pāryate
||9||ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाद्यथाशक्त्या च दक्षिणाम् ॥
ब्राह्मणेषु च तुष्टेषु तुष्टो मोक्षप्रदो हरिः ॥
अत्र ते कथयिष्यामि कथां पुण्यफलप्रदाम् ॥
आमर्दकीफलं वक्तुं ब्रह्मा चाऽपि न पार्यते
ekārṇave purā jāte naṣṭe sthāvarajaṃgame ||
naṣṭe devā'suragaṇe praṇaṣṭoragarākṣase
||10||एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजंगमे ॥
नष्टे देवाऽसुरगणे प्रणष्टोरगराक्षसे
tatra devādhideveśaḥ paramātmā sanātanaḥ ||
jajāpa brahma paramamātmanaḥ paramāvyayam
||11||तत्र देवाधिदेवेशः परमात्मा सनातनः ॥
जजाप ब्रह्म परममात्मनः परमाव्ययम्
tato'sya brahma japato niragācchvasitaṃ puraḥ ||
taddarśanā'nurāgeṇa netrābhyāmagamajjalam
||12||ततोऽस्य ब्रह्म जपतो निरगाच्छ्वसितं पुरः ॥
तद्दर्शनाऽनुरागेण नेत्राभ्यामगमज्जलम्
premāśrubharanirbhinno bhūmau biṃduḥ papāta saḥ ||
tasmādbiṃdo samutpannaḥ svayaṃ dhātrī nago mahān
||13||प्रेमाश्रुभरनिर्भिन्नो भूमौ बिंदुः पपात सः ॥
तस्माद्बिंदो समुत्पन्नः स्वयं धात्री नगो महान्
śākhāpraśākhābahulaḥ phalabhāreṇa pīḍitaḥ ||
sarveṣāmeva vṛkṣāṇāmādirohaḥ prakīrtitaḥ
||14||शाखाप्रशाखाबहुलः फलभारेण पीडितः ॥
सर्वेषामेव वृक्षाणामादिरोहः प्रकीर्तितः
brahmā tamasṛjatpūrvaṃ tatpaścāccā'sṛjatprajāḥ ||
devadānavagandharvayakṣarākṣasapannagān
||15||ब्रह्मा तमसृजत्पूर्वं तत्पश्चाच्चाऽसृजत्प्रजाः ॥
देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगान्
asṛjadbhagavāndevo mānuṣāṃśca tathāmalān ||
ājagmustatra devāste yatra dhātrī haripriyā
||16||असृजद्भगवान्देवो मानुषांश्च तथामलान् ॥
आजग्मुस्तत्र देवास्ते यत्र धात्री हरिप्रिया
tāṃ dṛṣṭvā te mahābhāgāḥ paramaṃ vismayaṃ gatāḥ ||
na jānīma imaṃ vṛkṣaṃ ciṃtayanto muhurmuhuḥ
||17||तां दृष्ट्वा ते महाभागाः परमं विस्मयं गताः ॥
न जानीम इमं वृक्षं चिंतयन्तो मुहुर्मुहुः
evaṃ ciṃtayatāṃ teṣāṃ vāguvācā'śarīriṇī ||
āmardakī nago hyeṣa pravaro vaiṣṇavo yataḥ
||18||एवं चिंतयतां तेषां वागुवाचाऽशरीरिणी ॥
आमर्दकी नगो ह्येष प्रवरो वैष्णवो यतः
asya vai smaraṇādeva labhedgodānajaṃ phalam ||
darśanāddviguṇaṃ puṇyaṃ triguṇaṃ bhakṣaṇāttathā
||19||अस्य वै स्मरणादेव लभेद्गोदानजं फलम् ॥
दर्शनाद्द्विगुणं पुण्यं त्रिगुणं भक्षणात्तथा
tasmātsarvaprayatnena sevyā āmardakī sadā ||
sarvapāpaharā proktā vaiṣṇavī pāpanāśinī
||20||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्या आमर्दकी सदा ॥
सर्वपापहरा प्रोक्ता वैष्णवी पापनाशिनी
tasyā mūle sthito viṣṇustadūrdhvaṃ ca pitāmahaḥ ||
skandhe ca bhagavānrudraḥ saṃsthitaḥ parameśvaraḥ
||21||तस्या मूले स्थितो विष्णुस्तदूर्ध्वं च पितामहः ॥
स्कन्धे च भगवान्रुद्रः संस्थितः परमेश्वरः
śākhāsu savitāraśca praśākhāsu ca devatāḥ ||
parṇeṣu devatāḥ saṃti puṣpeṣu marutastathā
||22||शाखासु सवितारश्च प्रशाखासु च देवताः ॥
पर्णेषु देवताः संति पुष्पेषु मरुतस्तथा
prajānāṃ patayaḥ sarve phaleṣvevaṃ vyavasthitāḥ ||
sarvadevamayī hyeṣā dhātrī vai kathitā mayā
||23||प्रजानां पतयः सर्वे फलेष्वेवं व्यवस्थिताः ॥
सर्वदेवमयी ह्येषा धात्री वै कथिता मया
ataḥ sā pūjanīyā ca sarvakāmārthasiddhaye ||
ekadā nārado yogī brahmaṇaḥ purataḥ sthitaḥ ||
namaskṛtvā jagannāthaṃ papracchātīva vismitaḥ
||24||अतः सा पूजनीया च सर्वकामार्थसिद्धये ॥
एकदा नारदो योगी ब्रह्मणः पुरतः स्थितः ॥
नमस्कृत्वा जगन्नाथं पप्रच्छातीव विस्मितः
śrīnārada uvāca
yathā priyaṃ sutulasīkānanaṃ sarvadā hareḥ ||
tathā dhātrīvanaṃ māse kārtike śrīharipriyam
||25||यथा प्रियं सुतुलसीकाननं सर्वदा हरेः ॥
तथा धात्रीवनं मासे कार्तिके श्रीहरिप्रियम्
brahmovāca
dhātrīvane hareḥ pūjā dhātrī chāyāsu bhojanam ||
kārtike māsi yaḥ kuryāttasya pāpaṃ vinaśyati
||26||धात्रीवने हरेः पूजा धात्री छायासु भोजनम् ॥
कार्तिके मासि यः कुर्यात्तस्य पापं विनश्यति
tīrthāni munayo devā yajñāḥ sarve'pi kārtike ||
nityaṃ dhātrīṃ samāśritya tiṣṭhaṃtyarke tulāsthite
||27||तीर्थानि मुनयो देवा यज्ञाः सर्वेऽपि कार्तिके ॥
नित्यं धात्रीं समाश्रित्य तिष्ठंत्यर्के तुलास्थिते
yatkiṃcitkurute puṇyaṃ dhātrīchāyāsu mānavaḥ ||
tatkoṭiguṇitaṃ bhūyānnā'tra kāryā vicāraṇā
||28||यत्किंचित्कुरुते पुण्यं धात्रीछायासु मानवः ॥
तत्कोटिगुणितं भूयान्नाऽत्र कार्या विचारणा
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam
||29||अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
ayodhyānagare kaścidvaiśyaścāsīdvijottama ||
putradāravihīnaśca daivāddāridryapīḍitaḥ
||30||अयोध्यानगरे कश्चिद्वैश्यश्चासीद्विजोत्तम ॥
पुत्रदारविहीनश्च दैवाद्दारिद्र्यपीडितः
bhikṣayā codarāgniṃ sa śamayāmāsa nārada ||
kadācidvaṇijo vaiśyo yayāce kṣutprapīḍitaḥ
||31||भिक्षया चोदराग्निं स शमयामास नारद ॥
कदाचिद्वणिजो वैश्यो ययाचे क्षुत्प्रपीडितः
bhikṣāptacaṇakāngṛhya dhātrīchāyāmagātkila ||
tatra tānbhakṣayāmāsa kārtike māsi nārada
||32||भिक्षाप्तचणकान्गृह्य धात्रीछायामगात्किल ॥
तत्र तान्भक्षयामास कार्तिके मासि नारद
kecidurvaritāstepu caṇakāstatra nārada ||
vaiśyena tena dattā hi kṣutkṣāmāya dvijātaye
||33||केचिदुर्वरितास्तेपु चणकास्तत्र नारद ॥
वैश्येन तेन दत्ता हि क्षुत्क्षामाय द्विजातये
tena puṇyaprabhāvena rājā''sīddhanikaḥ kṣitau ||
tasmāddānaṃ prakartavyaṃ kārtike māsi sarvadā
||34||तेन पुण्यप्रभावेन राजाऽऽसीद्धनिकः क्षितौ ॥
तस्माद्दानं प्रकर्तव्यं कार्तिके मासि सर्वदा
dhātrīvane muniśreṣṭha sarvakāmārthasiddhaye ||
dhātrīchāyāṃ samāśritya kārtike ca hareḥ kathām ||
yaḥ śṛṇoti sa pāpebhyo mucyate dvijasūnuvat
||35||धात्रीवने मुनिश्रेष्ठ सर्वकामार्थसिद्धये ॥
धात्रीछायां समाश्रित्य कार्तिके च हरेः कथाम् ॥
यः शृणोति स पापेभ्यो मुच्यते द्विजसूनुवत्
nārada uvāca
ko'bhūddvijasuto brahmankiṃ pāpaṃ kṛtavānpurā ||
tasya jātā kathaṃ muktiretadvistarato vada
||36||कोऽभूद्द्विजसुतो ब्रह्मन्किं पापं कृतवान्पुरा ॥
तस्य जाता कथं मुक्तिरेतद्विस्तरतो वद
brahmovāca
purā dvijavaraścāsītkāveryā uttare taṭe
||37||पुरा द्विजवरश्चासीत्कावेर्या उत्तरे तटे
devaśarmeti vikhyāto vedavedāṃgapāragaḥ ||
tasya putro durācārastamāha ca pitā hitam
||38||देवशर्मेति विख्यातो वेदवेदांगपारगः ॥
तस्य पुत्रो दुराचारस्तमाह च पिता हितम्
idānīṃ kārtiko māso vartate harivallabhaḥ ||
tatra snānaṃ ca dānaṃ ca vratāni niyamānkuru
||39||इदानीं कार्तिको मासो वर्तते हरिवल्लभः ॥
तत्र स्नानं च दानं च व्रतानि नियमान्कुरु
tulasīpuṣpasahitāṃ kurupūjāṃ hareḥ suta ||
dīpadānaṃ ca vividhaṃ namaskāraṃ pradakṣiṇām
||40||तुलसीपुष्पसहितां कुरुपूजां हरेः सुत ॥
दीपदानं च विविधं नमस्कारं प्रदक्षिणाम्
evaṃ piturvacaḥ śrutvā putraḥ krodhasamanvitaḥ ||
pitaraṃ prāha duṣṭātmā caladoṣṭho viniṃdayan
||41||एवं पितुर्वचः श्रुत्वा पुत्रः क्रोधसमन्वितः ॥
पितरं प्राह दुष्टात्मा चलदोष्ठो विनिंदयन्
putra uvāca
na kariṣyāmyahaṃ tāta kārtike puṇyasaṃgraham ||
iti putravacaḥ śrutvā sakrodhaḥ prāha taṃ sutam
||42||न करिष्याम्यहं तात कार्तिके पुण्यसंग्रहम् ॥
इति पुत्रवचः श्रुत्वा सक्रोधः प्राह तं सुतम्
mūṣako bhava durbuddhe vane vṛkṣasya koṭare ||
iti śāpabhayādbhīto natvā pitaramabravīt
||43||मूषको भव दुर्बुद्धे वने वृक्षस्य कोटरे ॥
इति शापभयाद्भीतो नत्वा पितरमब्रवीत्
duryonermama muktiḥ syātkathaṃ tadvada me guro ||
iti prasādito vipraḥ prāha niṣkṛtikāraṇam
||44||दुर्योनेर्मम मुक्तिः स्यात्कथं तद्वद मे गुरो ॥
इति प्रसादितो विप्रः प्राह निष्कृतिकारणम्
yadorjjavratajaṃ puṇyaṃ śṛṇoṣi harivallabham ||
tadā te bhavitā muktistatkathāśravaṇātsuta
||45||यदोर्ज्जव्रतजं पुण्यं शृणोषि हरिवल्लभम् ॥
तदा ते भविता मुक्तिस्तत्कथाश्रवणात्सुत
sa pitrā caivamuktastu tatkṣaṇānmūṣako'bhavat ||
bahuvarṣasahasrāṇi gahvare vipine vasan
||46||स पित्रा चैवमुक्तस्तु तत्क्षणान्मूषकोऽभवत् ॥
बहुवर्षसहस्राणि गह्वरे विपिने वसन्
ekadā kārtike māsi viśvāmitraḥ saśiṣyakaḥ ||
snātvā nadyāṃ hariṃ cārcya dhātrīchāyāṃ samāśritaḥ
||47||एकदा कार्तिके मासि विश्वामित्रः सशिष्यकः ॥
स्नात्वा नद्यां हरिं चार्च्य धात्रीछायां समाश्रितः
kathayāmāsa māhātmyaṃ śiṣyebhyaścorjjasaṃbhavam ||
tadā kaściddurācāro vyādho'gānmṛgayāṃ caran
||48||कथयामास माहात्म्यं शिष्येभ्यश्चोर्ज्जसंभवम् ॥
तदा कश्चिद्दुराचारो व्याधोऽगान्मृगयां चरन्
dṛṣṭvā ṛṣigaṇānhaṃtuṃ kṛtecchaḥ prāṇighātakaḥ ||
teṣāṃ darśanamātreṇa subuddhirabhavattadā
||49||दृष्ट्वा ऋषिगणान्हंतुं कृतेच्छः प्राणिघातकः ॥
तेषां दर्शनमात्रेण सुबुद्धिरभवत्तदा
athovāca dvijānnatvā bhavadbhiḥ kriyate'tra kim ||
tenaivamukto vipreṃdro viśvāmitrastamabravīt
||50||अथोवाच द्विजान्नत्वा भवद्भिः क्रियतेऽत्र किम् ॥
तेनैवमुक्तो विप्रेंद्रो विश्वामित्रस्तमब्रवीत्
viśvāmitra uvāca
sarveṣāmeva māsānāṃ kārtikaḥ śreṣṭha ucyate ||
tasminyatkriyate karma vardhate vaṭabījavat
||51||सर्वेषामेव मासानां कार्तिकः श्रेष्ठ उच्यते ॥
तस्मिन्यत्क्रियते कर्म वर्धते वटबीजवत्
kārtike māsi yaḥ kuryātsnānaṃ dānaṃ ca pūjanam ||
viprāṇāṃ bhojanaṃ caiva tadakṣayyaphalaṃ bhavet
||52||कार्तिके मासि यः कुर्यात्स्नानं दानं च पूजनम् ॥
विप्राणां भोजनं चैव तदक्षय्यफलं भवेत्
vyādhaprayuktamākarṇya dharmaṃ ca ṛṣiṇā dvijaḥ ||
mauṣakaṃ dehamutsṛjya divyadeho'bhavattadā
||53||व्याधप्रयुक्तमाकर्ण्य धर्मं च ऋषिणा द्विजः ॥
मौषकं देहमुत्सृज्य दिव्यदेहोऽभवत्तदा
viśvāmitraṃ praṇamyātha svavṛttāṃtaṃ nivedya ca ||
anujñāto'tha ṛṣiṇā vimānastho divaṃ yayau
||54||विश्वामित्रं प्रणम्याथ स्ववृत्तांतं निवेद्य च ॥
अनुज्ञातोऽथ ऋषिणा विमानस्थो दिवं ययौ
vismito gādhiputrastu vyādhaścaiva viśeṣataḥ ||
vyādho'pyūrjavrataṃ kṛtvā jagāma harimaṃdiram
||55||विस्मितो गाधिपुत्रस्तु व्याधश्चैव विशेषतः ॥
व्याधोऽप्यूर्जव्रतं कृत्वा जगाम हरिमंदिरम्
tasmātsarvaprayatnena kārtike keśavā'grataḥ ||
dhātrīchāyāṃ samāśritya kathāśravaṇamācaret
||56||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्तिके केशवाऽग्रतः ॥
धात्रीछायां समाश्रित्य कथाश्रवणमाचरेत्
mūṣako'pi ca duryonermukta ūrjakathāśruteḥ ||
śṛṇuyācchrāvayedyo vā muktibhāgī na saṃśayaḥ
||57||मूषकोऽपि च दुर्योनेर्मुक्त ऊर्जकथाश्रुतेः ॥
शृणुयाच्छ्रावयेद्यो वा मुक्तिभागी न संशयः
dhātrīchāyāṃ samāśritya vanabhojanamācaret ||
ādau kṛtvā tathā snānamudake vanasaṃsthite ||
kṛtvā karmāṇi nityāni mādhavaṃ pūjayettataḥ
||58||धात्रीछायां समाश्रित्य वनभोजनमाचरेत् ॥
आदौ कृत्वा तथा स्नानमुदके वनसंस्थिते ॥
कृत्वा कर्माणि नित्यानि माधवं पूजयेत्ततः
dhātrīchāyāṃ samāśritya harau bhaktisamanvitaḥ ||
śṛṇuyācca kathāṃ divyāṃ māsamāhātmyaśaṃsanīm
||59||धात्रीछायां समाश्रित्य हरौ भक्तिसमन्वितः ॥
शृणुयाच्च कथां दिव्यां मासमाहात्म्यशंसनीम्
tatastu brāhmaṇānbhaktyā bhojayedbrahmavittamān ||
tato bhuṃjīta vipreṃdra svayaṃ harimanusmaran
||60||ततस्तु ब्राह्मणान्भक्त्या भोजयेद्ब्रह्मवित्तमान् ॥
ततो भुंजीत विप्रेंद्र स्वयं हरिमनुस्मरन्
evaṃkṛte vrate vipra kārtike harivallabhe ||
yatpāpaṃ naśyate putra sāvadhānamanā śṛṇu
||61||एवंकृते व्रते विप्र कार्तिके हरिवल्लभे ॥
यत्पापं नश्यते पुत्र सावधानमना शृणु
harernārpitabhogācca bhojane sūryadarśanāt ||
rajasvalāvākchravaṇapāpādbhojanake tathā
||62||हरेर्नार्पितभोगाच्च भोजने सूर्यदर्शनात् ॥
रजस्वलावाक्छ्रवणपापाद्भोजनके तथा
bhojanāvasare cānyasparśadoṣastu yadbhavet ||
niṣiddhabhojanāttasmādbhojane cā'nnadūṣaṇāt
||63||भोजनावसरे चान्यस्पर्शदोषस्तु यद्भवेत् ॥
निषिद्धभोजनात्तस्माद्भोजने चाऽन्नदूषणात्
śuddhasyāpi tathā tyāgātpuṇyakāle haripriye ||
etairyatsādhitaṃ pāpaṃ tatsarvaṃ naśyati dhuvam
||64||शुद्धस्यापि तथा त्यागात्पुण्यकाले हरिप्रिये ॥
एतैर्यत्साधितं पापं तत्सर्वं नश्यति धुवम्
tasmātsarvaprayatnena dhātryāṃ bhojanamācaret
||65||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन धात्र्यां भोजनमाचरेत्
kārtike māsi vai vipro dhātrīmālāṃ tu yo vahet ||
tathaiva tulasīmālāṃ tasya puṇyamanaṃtakam
||66||कार्तिके मासि वै विप्रो धात्रीमालां तु यो वहेत् ॥
तथैव तुलसीमालां तस्य पुण्यमनंतकम्
dhātrīchāyāṃ samāśritya dīpamālārpaṇaṃ naraḥ ||
kariṣyati viśeṣeṇa tasya puṇyamanaṃtakam
||67||धात्रीछायां समाश्रित्य दीपमालार्पणं नरः ॥
करिष्यति विशेषेण तस्य पुण्यमनंतकम्
rādhādāmodarau pūjyau tulasyadho viśeṣataḥ ||
tulasyabhāve kartavyā pūjā dhātrītale śubhā
||68||राधादामोदरौ पूज्यौ तुलस्यधो विशेषतः ॥
तुलस्यभावे कर्तव्या पूजा धात्रीतले शुभा
dhātrīchāyātale yena sakṛdbhuktaṃ tu kārtike ||
daṃpatyorbhojanaṃ dattamannadoṣātpramucyate
||69||धात्रीछायातले येन सकृद्भुक्तं तु कार्तिके ॥
दंपत्योर्भोजनं दत्तमन्नदोषात्प्रमुच्यते
saṃpūrṇe kārtike yastu saṃpūjyāmalakīṃ śubhām ||
rādhādāmodaraprītyai bhojayitvā ca daṃpatī ||
paścātsvayaṃ tu bhuṃjīta na śrīstasya kṣayaṃ vrajet
||70||संपूर्णे कार्तिके यस्तु संपूज्यामलकीं शुभाम् ॥
राधादामोदरप्रीत्यै भोजयित्वा च दंपती ॥
पश्चात्स्वयं तु भुंजीत न श्रीस्तस्य क्षयं व्रजेत्
yaḥ kaścidvaiṣṇavo loke dhatte dhātrīphalaṃ mune ||
priyo bhavati devānāṃ manuṣyāṇāṃ ca kā kathā
||71||यः कश्चिद्वैष्णवो लोके धत्ते धात्रीफलं मुने ॥
प्रियो भवति देवानां मनुष्याणां च का कथा
dhātrīphalaviliptāṃgo dhātrīphalasamanvitaḥ ||
dhātrīphalakṛtāhāro naro nārāyaṇo bhavet
||72||धात्रीफलविलिप्तांगो धात्रीफलसमन्वितः ॥
धात्रीफलकृताहारो नरो नारायणो भवेत्
dhātrīphalāni yo nityaṃ vahate karasaṃpuṭe ||
tasya nārāyaṇo devo varamiṣṭaṃ prayacchati
||73||धात्रीफलानि यो नित्यं वहते करसंपुटे ॥
तस्य नारायणो देवो वरमिष्टं प्रयच्छति
śrīkāmaḥ sarvadā snānaṃ kuryādāmalakairnaraḥ ||
tuṣyatyāmalakairviṣṇurekādaśyāṃ viśeṣataḥ
||74||श्रीकामः सर्वदा स्नानं कुर्यादामलकैर्नरः ॥
तुष्यत्यामलकैर्विष्णुरेकादश्यां विशेषतः
navamyāṃ darśe saptamyāṃ saṃkrāṃtau ravivāsare ||
candrasūryoparāge ca snānamāmalakaistyajet
||75||नवम्यां दर्शे सप्तम्यां संक्रांतौ रविवासरे ॥
चन्द्रसूर्योपरागे च स्नानमामलकैस्त्यजेत्
dhātrīchāyāṃ samāśritya kuryyātpiṃḍaṃ ta yo naraḥ ||
prayāṃti pitaro muktiṃ prasādānmādhavasya tu
||76||धात्रीछायां समाश्रित्य कुर्य्यात्पिंडं त यो नरः ॥
प्रयांति पितरो मुक्तिं प्रसादान्माधवस्य तु
mūrdhni pāṇau mukhe caiva bāhvoḥ kaṃṭhe tu yo naraḥ ||
dhatte dhātrīphalaṃ vatsa dhātrīphalavibhūṣitaḥ
||77||मूर्ध्नि पाणौ मुखे चैव बाह्वोः कंठे तु यो नरः ॥
धत्ते धात्रीफलं वत्स धात्रीफलविभूषितः
yāvalluṭhati kaṇṭhasthā dhātrīmālā narasya hi ||
tāvattasya śarīre tu prītyā luṃṭhati keśavaḥ
||78||यावल्लुठति कण्ठस्था धात्रीमाला नरस्य हि ॥
तावत्तस्य शरीरे तु प्रीत्या लुंठति केशवः
dhātrīphalaṃ ca tulasī mṛttikā dvārakodbhavā ||
saphalaṃ jīvitaṃ tasya tritayaṃ yasya veśmani
||79||धात्रीफलं च तुलसी मृत्तिका द्वारकोद्भवा ॥
सफलं जीवितं तस्य त्रितयं यस्य वेश्मनि
yāvaddināni vahate dhātrīmālāṃ kalau naraḥ ||
tāvadyugasahasrāṇi vaikuṇṭhe vasatirbhavet
||80||यावद्दिनानि वहते धात्रीमालां कलौ नरः ॥
तावद्युगसहस्राणि वैकुण्ठे वसतिर्भवेत्
mālāyugmaṃ vahedyastu dhātrītulasisaṃbhavam ||
yo naraḥ kaṃṭhadeśe tu kalpakoṭiṃ divaṃ vaset
||81||मालायुग्मं वहेद्यस्तु धात्रीतुलसिसंभवम् ॥
यो नरः कंठदेशे तु कल्पकोटिं दिवं वसेत्
dhātrīchāyāṃ gato yastu dvādaśyāṃ pūjayeddharim ||
tatraiva bhojanaṃ yastu brāhmaṇānāṃ ca kārayet
||82||धात्रीछायां गतो यस्तु द्वादश्यां पूजयेद्धरिम् ॥
तत्रैव भोजनं यस्तु ब्राह्मणानां च कारयेत्
svayaṃ ca tatra bhuṃkte yaḥ sūpabhakṣādikaṃ tathā ||
na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi
||83||स्वयं च तत्र भुंक्ते यः सूपभक्षादिकं तथा ॥
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
tulasyāścaiva dhātryāśca phalaiḥ patrairhariṃ yajet
||84||तुलस्याश्चैव धात्र्याश्च फलैः पत्रैर्हरिं यजेत्
tulasī dhātrīyuktā hi sikte sati ca kārtike ||
vilayaṃ yāṃti pāpāni brahmahatyādikāni ca
||85||तुलसी धात्रीयुक्ता हि सिक्ते सति च कार्तिके ॥
विलयं यांति पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च
dharmadatto dvijaḥ pūrvaṃ yathā muktimavāpa ha
||86||धर्मदत्तो द्विजः पूर्वं यथा मुक्तिमवाप ह
nārada uvāca
kārtike māsi sā sevyā pūjanīyā sadā naraiḥ ||
cāturmāsye na sevyā sā ityuktaṃ bhavatā purā ||
tasmātsarvamaśeṣeṇa kathayasva mamāgrataḥ
||87||कार्तिके मासि सा सेव्या पूजनीया सदा नरैः ॥
चातुर्मास्ये न सेव्या सा इत्युक्तं भवता पुरा ॥
तस्मात्सर्वमशेषेण कथयस्व ममाग्रतः
brahmovāca
kārtike māsi viprarṣe śuklā yā daśamī śubhā ||
taddinā''rabhya sā sevyā daive pitrye ca karmaṇi ||
daśamyārabhya tatpatraiḥ phalakairmadhusūdanam
||88||कार्तिके मासि विप्रर्षे शुक्ला या दशमी शुभा ॥
तद्दिनाऽऽरभ्य सा सेव्या दैवे पित्र्ये च कर्मणि ॥
दशम्यारभ्य तत्पत्रैः फलकैर्मधुसूदनम्
pūjayaṃti narā ye vai te vai vaikuṇṭhagāminaḥ ||
samāpte kārtikavrate vanabhojanamācaret
||89||पूजयंति नरा ये वै ते वै वैकुण्ठगामिनः ॥
समाप्ते कार्तिकव्रते वनभोजनमाचरेत्
daśamyāṃ vā'tha dvādaśyāṃ paurṇamāsyāmathā'pi vā ||
paṃcamyāṃ vā mahābhāga vanabhojanamācaret
||90||दशम्यां वाऽथ द्वादश्यां पौर्णमास्यामथाऽपि वा ॥
पंचम्यां वा महाभाग वनभोजनमाचरेत्
sarvopaskarasaṃyukto vṛddhabālaiśca saṃyutaḥ ||
vanaṃ praveśayeddhīmāndhātrīvṛkṣaiḥ suśobhitam
||91||सर्वोपस्करसंयुक्तो वृद्धबालैश्च संयुतः ॥
वनं प्रवेशयेद्धीमान्धात्रीवृक्षैः सुशोभितम्
cūtairbakaistathā'śvatthaiḥ picumaṃdaiḥ kadaṃbakaiḥ ||
nyagrodhatiṃtiṇīvṛkṣaiḥ samaṃtātpariśobhitam
||92||चूतैर्बकैस्तथाऽश्वत्थैः पिचुमंदैः कदंबकैः ॥
न्यग्रोधतिंतिणीवृक्षैः समंतात्परिशोभितम्
tatra gatvā mahāprājña puṇyā'haṃ kārayetpurā ||
vāstupīṭhaṃ tathā pūjyaṃ dhātrīmūle tu kārayet
||93||तत्र गत्वा महाप्राज्ञ पुण्याऽहं कारयेत्पुरा ॥
वास्तुपीठं तथा पूज्यं धात्रीमूले तु कारयेत्
vedikāṃ caturasrāṃ ca hastamātrāyatāṃ śubhām ||
tathopavedikāṃ kṛtvā vedikāgre mahāmate
||94||वेदिकां चतुरस्रां च हस्तमात्रायतां शुभाम् ॥
तथोपवेदिकां कृत्वा वेदिकाग्रे महामते
upaveśāya devasya hyalaṃ kāryaṃ tu dhātubhiḥ ||
vedikāpaścimebhāge kārayetkuṇḍamaṃḍapam
||95||उपवेशाय देवस्य ह्यलं कार्यं तु धातुभिः ॥
वेदिकापश्चिमेभागे कारयेत्कुण्डमंडपम्
mekhalātrayasaṃyuktaṃ pippalacchadasaṃyutam ||
hastamātrāyataṃ saumya evaṃ kuṇḍaṃ tu kārayet
||96||मेखलात्रयसंयुक्तं पिप्पलच्छदसंयुतम् ॥
हस्तमात्रायतं सौम्य एवं कुण्डं तु कारयेत्
paścātsnātvā tato japtvā devapūjāṃ samācaret ||
paścādagniṃ samādhāya homaṃ kuryādyathāvidhi
||97||पश्चात्स्नात्वा ततो जप्त्वा देवपूजां समाचरेत् ॥
पश्चादग्निं समाधाय होमं कुर्याद्यथाविधि
pāyasā''jyaguḍasūpapālāśasamidhā tathā ||
grahāṇāṃ vāstudevebhyaścaruṃ kṛtvā prayatnataḥ
||98||पायसाऽऽज्यगुडसूपपालाशसमिधा तथा ॥
ग्रहाणां वास्तुदेवेभ्यश्चरुं कृत्वा प्रयत्नतः
dhātrī śāṃtistathā kāṃtirmāyā prakṛtireva ca ||
viṣṇupatnī mahālakṣmī ramā mā kamalā tathā
||99||धात्री शांतिस्तथा कांतिर्माया प्रकृतिरेव च ॥
विष्णुपत्नी महालक्ष्मी रमा मा कमला तथा
iṃdirā lokamātā ca kalyāṇī kamalā tathā ||
sāvitrī ca jagaddhātrī gāyatrī sudhṛtistathā
||100||इंदिरा लोकमाता च कल्याणी कमला तथा ॥
सावित्री च जगद्धात्री गायत्री सुधृतिस्तथा
aṃtajñā viśvarūpā ca sukṛpā hyabdhisaṃbhavā ||
pradhānadevatābhistu rakṣāhomaṃ samārabhet
||1||अंतज्ञा विश्वरूपा च सुकृपा ह्यब्धिसंभवा ॥
प्रधानदेवताभिस्तु रक्षाहोमं समारभेत्
saṃsṛṣṭeti ca maṃtreṇa ṛṣabhaṃ meti maṃtrataḥ ||
apūpaṃ guḍasūpābhyāṃ saṃyutaṃ juhuyāddhaviḥ
||2||संसृष्टेति च मंत्रेण ऋषभं मेति मंत्रतः ॥
अपूपं गुडसूपाभ्यां संयुतं जुहुयाद्धविः
aṣṭottaraśataṃ hutvā mūlamaṃtreṇa pāyasam ||
tato grahādi devāṃstu yathāsaṃkhyena homayet
||3||अष्टोत्तरशतं हुत्वा मूलमंत्रेण पायसम् ॥
ततो ग्रहादि देवांस्तु यथासंख्येन होमयेत्
dhātrīhome mahāprājña rakṣāhome tu pāyasam ||
tataḥ sviṣṭakṛtaṃ hutvā balidānaṃ samācaret
||4||धात्रीहोमे महाप्राज्ञ रक्षाहोमे तु पायसम् ॥
ततः स्विष्टकृतं हुत्वा बलिदानं समाचरेत्
iṃdrādi lokapālāṃśca rakṣā pūjyā prayatnataḥ ||
dhātrīvṛkṣasya sarvatra vedikāsaṃyutasya ca
||5||इंद्रादि लोकपालांश्च रक्षा पूज्या प्रयत्नतः ॥
धात्रीवृक्षस्य सर्वत्र वेदिकासंयुतस्य च
sūpena guḍamiśreṇa baliṃ paścānnivedayet ||
devi dhātri namastubhyaṃ gṛhāṇa balimuttamam
||6||सूपेन गुडमिश्रेण बलिं पश्चान्निवेदयेत् ॥
देवि धात्रि नमस्तुभ्यं गृहाण बलिमुत्तमम्
miśritaṃ guḍasūpābhyāṃ sarvamaṃgaladāyini ||
putrāndehi mahāprājñānyaśo dehi śubhapradam
||7||मिश्रितं गुडसूपाभ्यां सर्वमंगलदायिनि ॥
पुत्रान्देहि महाप्राज्ञान्यशो देहि शुभप्रदम्
prajñāṃ medhāṃ ca saubhāgyaṃ viṣṇubhaktiṃ ca dehi me ||
nīrogaṃ kuru me nityaṃ niṣpāpaṃ kuru sarvadā
||8||प्रज्ञां मेधां च सौभाग्यं विष्णुभक्तिं च देहि मे ॥
नीरोगं कुरु मे नित्यं निष्पापं कुरु सर्वदा
varcaskaṃ kuru māṃ devi dhanavaṃtaṃ tathā kuru ||
iti tāṃ prārthayeddevīṃ prādakṣiṇyādbaliṃ nyaset
||9||वर्चस्कं कुरु मां देवि धनवंतं तथा कुरु ॥
इति तां प्रार्थयेद्देवीं प्रादक्षिण्याद्बलिं न्यसेत्
balipradānakāle tu ye kurvaṃti pradakṣiṇam ||
te yāṃti viṣṇusālokyaṃ pitṛbhiḥ sārddhameva ca
||110||बलिप्रदानकाले तु ये कुर्वंति प्रदक्षिणम् ॥
ते यांति विष्णुसालोक्यं पितृभिः सार्द्धमेव च
tataḥ pūrṇāhutiṃ kṛtvā homaśeṣaṃ samāpayet
||11||ततः पूर्णाहुतिं कृत्वा होमशेषं समापयेत्
dhātrīvṛkṣasya mūlasthaṃ maṃdasmitaramāpatim ||
te yāṃti viṣṇusāyujyaṃ ye paśyaṃtīha cakṣuṣā
||12||धात्रीवृक्षस्य मूलस्थं मंदस्मितरमापतिम् ॥
ते यांति विष्णुसायुज्यं ये पश्यंतीह चक्षुषा
vaiśvadevaṃ tataḥ kṛtvā pūjayedvanadevatāḥ ||
gaṃdhākṣatāṃstato dattvā viprebhyaḥ padmasaṃbhava
||13||वैश्वदेवं ततः कृत्वा पूजयेद्वनदेवताः ॥
गंधाक्षतांस्ततो दत्त्वा विप्रेभ्यः पद्मसंभव
brāhmaṇānbhojayetpaścātsvayaṃ bhuṃjīta baṃdhubhiḥ ||
gṛhaṃ praveśayetpaścādvṛddhānbālādikaiḥ saha
||14||ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बंधुभिः ॥
गृहं प्रवेशयेत्पश्चाद्वृद्धान्बालादिकैः सह
brahmacārī bhavedrātrau kṣitiśāyī bhavettataḥ ||
grāmasthaiśca militvā ca svayaṃ vā kārayedbudhaḥ
||15||ब्रह्मचारी भवेद्रात्रौ क्षितिशायी भवेत्ततः ॥
ग्रामस्थैश्च मिलित्वा च स्वयं वा कारयेद्बुधः
sarvapāpavimuktyarthaṃ vanabhojanamuttamam ||
kṛtvaivaṃ sakalaṃ karma kṛṣṇāya ca samarpayet
||16||सर्वपापविमुक्त्यर्थं वनभोजनमुत्तमम् ॥
कृत्वैवं सकलं कर्म कृष्णाय च समर्पयेत्
aśvamedhasahasrasya rājasūyaśatasya ca ||
yatphalaṃ samavāpnoti tatphalaṃ vanabhojane
||17||अश्वमेधसहस्रस्य राजसूयशतस्य च ॥
यत्फलं समवाप्नोति तत्फलं वनभोजने
ato dhātrī mahābhāga pavitrā pāpanāśanī ||
dhātrī caiva nṛṇāṃ dhātrī dhātrīvatkurute kriyām
||18||अतो धात्री महाभाग पवित्रा पापनाशनी ॥
धात्री चैव नृणां धात्री धात्रीवत्कुरुते क्रियाम्
dadātyāyuḥ payaḥpānātsnānādvai dharmasaṃcayam ||
alakṣmīnāśanaṃ snānamātrairnirvāṇamāpnuyāt ||
vighnāni naiva jāyaṃte dhātrīsnānena vai nṛṇām
||19||ददात्यायुः पयःपानात्स्नानाद्वै धर्मसंचयम् ॥
अलक्ष्मीनाशनं स्नानमात्रैर्निर्वाणमाप्नुयात् ॥
विघ्नानि नैव जायंते धात्रीस्नानेन वै नृणाम्
tasmāttvaṃ kuru vipreṃdra dhātrīsnānaṃ hi yatnataḥ ||
prayāsyasi harerddhāma devatvaṃ prāpya nārada
||120||तस्मात्त्वं कुरु विप्रेंद्र धात्रीस्नानं हि यत्नतः ॥
प्रयास्यसि हरेर्द्धाम देवत्वं प्राप्य नारद
yatrayatra muniśreṣṭha dhātrīsnānaṃ samācaret ||
tīrthe vā'pi gṛhe vā'pi tatratatra hariḥ sthitaḥ
||21||यत्रयत्र मुनिश्रेष्ठ धात्रीस्नानं समाचरेत् ॥
तीर्थे वाऽपि गृहे वाऽपि तत्रतत्र हरिः स्थितः
dhātrīsnānena viprarṣe yasyāsthīni kalevare ||
prakṣālyaṃte muniśreṣṭha na sa garbhagṛhaṃ vaset
||22||धात्रीस्नानेन विप्रर्षे यस्यास्थीनि कलेवरे ॥
प्रक्षाल्यंते मुनिश्रेष्ठ न स गर्भगृहं वसेत्
dhātrījalena vipreṃdra yeṣāṃ keśāśca raṃjitāḥ ||
te narāḥ keśavaṃ yāṃti nāśayitvā kalermalam
||23||धात्रीजलेन विप्रेंद्र येषां केशाश्च रंजिताः ॥
ते नराः केशवं यांति नाशयित्वा कलेर्मलम्
dhātrīphalaṃ mahāpuṇyaṃ snānaṃ puṇyatamaṃ smṛtam ||
puṇyātpuṇyataraṃ vatsa bhakṣaṇe munisattama
||24||धात्रीफलं महापुण्यं स्नानं पुण्यतमं स्मृतम् ॥
पुण्यात्पुण्यतरं वत्स भक्षणे मुनिसत्तम
na gaṃgā na gayā kāśī na veṇī na ca puṣkaram ||
ekaiva hi yathā puṇyā dhātrī mādhavavāsare
||25||न गंगा न गया काशी न वेणी न च पुष्करम् ॥
एकैव हि यथा पुण्या धात्री माधववासरे
dhātrīsnānaṃ harernāma tathaivaikādaśī suta ||
gayāśrāddhaṃ tathā vatsa samāni munayo viduḥ
||26||धात्रीस्नानं हरेर्नाम तथैवैकादशी सुत ॥
गयाश्राद्धं तथा वत्स समानि मुनयो विदुः
saṃspṛśanyastu vai dhātrīmahanyahani mānavaḥ ||
mucyate pātakaiḥ sarvairmanovākkāyasaṃbhavaiḥ
||27||संस्पृशन्यस्तु वै धात्रीमहन्यहनि मानवः ॥
मुच्यते पातकैः सर्वैर्मनोवाक्कायसंभवैः
dhātrīphalairamāvāsyāsaptamīnavamīṣu ca ||
ravivāre ca saṃkrāṃtau na snāyānmunisattama
||28||धात्रीफलैरमावास्यासप्तमीनवमीषु च ॥
रविवारे च संक्रांतौ न स्नायान्मुनिसत्तम
yasmingṛhemunivara dhātrī tiṣṭhati sarvadā ||
tasmingṛhe na gacchaṃti pretakūṣmāṃḍarākṣasāḥ
||29||यस्मिन्गृहेमुनिवर धात्री तिष्ठति सर्वदा ॥
तस्मिन्गृहे न गच्छंति प्रेतकूष्मांडराक्षसाः
dhātrīphalakṛtāṃ mālāṃ kaṃṭhasthāṃ yo vahennahi ||
sa vaiṣṇavo na vijñeyo viṣṇorbhaktiparo yadi
||130||धात्रीफलकृतां मालां कंठस्थां यो वहेन्नहि ॥
स वैष्णवो न विज्ञेयो विष्णोर्भक्तिपरो यदि
na tyājyā tulasīmālā dhātrīmālā viśeṣataḥ ||
tathā padmākṣamālā'pi dharmakāmārthamīpsubhiḥ
||31||न त्याज्या तुलसीमाला धात्रीमाला विशेषतः ॥
तथा पद्माक्षमालाऽपि धर्मकामार्थमीप्सुभिः
yāvaddināni vahate dhātrīmālāṃ kalau naraḥ ||
tāvadyugasahasrāṇi vaikuṇṭhe vasatirbhavet
||32||यावद्दिनानि वहते धात्रीमालां कलौ नरः ॥
तावद्युगसहस्राणि वैकुण्ठे वसतिर्भवेत्
sarvadevamayī dhātrī vāsudevamanaḥpriyā ||
āropaṇīyā sevyā ca pūjanīyā sadā naraiḥ
||33||सर्वदेवमयी धात्री वासुदेवमनःप्रिया ॥
आरोपणीया सेव्या च पूजनीया सदा नरैः
etatte sarvamākhyātaṃ dhātrīmāhātmyamuttamam ||
śrotavyaṃ ca sadā bhaktaiścaturvargaphalapradam
||34||एतत्ते सर्वमाख्यातं धात्रीमाहात्म्यमुत्तमम् ॥
श्रोतव्यं च सदा भक्तैश्चतुर्वर्गफलप्रदम्
dhātrīchāyāṃ samāśritya kārtike'nnaṃ bhunakti yaḥ ||
annasaṃsargajaṃ pāpamāvarṣaṃ tasya naśyati
||135||धात्रीछायां समाश्रित्य कार्तिकेऽन्नं भुनक्ति यः ॥
अन्नसंसर्गजं पापमावर्षं तस्य नश्यति
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye dhātrīmāhātmyavarṇanaṃnāma dvādaśo'dhyāyaḥ || 12 ||