vatsadvādaśīyamatrayodaśīnarakacaturdaśīdīpāvalīkṛtyavarṇanam
vālakhilyā ūcuḥ
kṛṣṇaḥ provāca dharmāya dvādaśīṃ vatsasaṃjñitām ||
godhūlikālasaṃyuktā dvādaśī vatsapūjane
||1||कृष्णः प्रोवाच धर्माय द्वादशीं वत्ससंज्ञिताम् ॥
गोधूलिकालसंयुक्ता द्वादशी वत्सपूजने
vatsapūjā vaṭe caiva kartavyā prathame'hani ||
savatsāṃ tulyavarṇāṃ ca śīlinīṃ gāṃ payasvinīm ||
caṃdanādibhirālipya puṣpamālābhirarcayet
||2||वत्सपूजा वटे चैव कर्तव्या प्रथमेऽहनि ॥
सवत्सां तुल्यवर्णां च शीलिनीं गां पयस्विनीम् ॥
चंदनादिभिरालिप्य पुष्पमालाभिरर्चयेत्
taddine tailapakvaṃ ca sthālīpakvaṃ yudhiṣṭhira ||
gokṣīraṃ goghṛtaṃ caiva dadhikṣīraṃ ca varjayet
||3||तद्दिने तैलपक्वं च स्थालीपक्वं युधिष्ठिर ॥
गोक्षीरं गोघृतं चैव दधिक्षीरं च वर्जयेत्
dināṃte sūryabiṃbārdhādubhayatra ghaṭīdalam ||
tato nīrājanaṃ kāryyaṃ nirīkṣecca śubhā'śubham
||4||दिनांते सूर्यबिंबार्धादुभयत्र घटीदलम् ॥
ततो नीराजनं कार्य्यं निरीक्षेच्च शुभाऽशुभम्
nānādīpānprakalpyā''dau svarṇapātrādi saṃsthitān ||
nīrājayeddīpapūrvaṃ nirīkṣeta śubhā'śubham
||5||नानादीपान्प्रकल्प्याऽऽदौ स्वर्णपात्रादि संस्थितान् ॥
नीराजयेद्दीपपूर्वं निरीक्षेत शुभाऽशुभम्
lāpayitvā sarvadīpānuttarābhimukhānnyaset ||
mukhyā dīpā nava proktā anyānapi ca kalpayet
||6||लापयित्वा सर्वदीपानुत्तराभिमुखान्न्यसेत् ॥
मुख्या दीपा नव प्रोक्ता अन्यानपि च कल्पयेत्
jvālā ceddakṣiṇāsaṃsthā satejaskā śikhānvitā ||
sthirā cetsaukhyadā proktā viparītā tu duḥkhadā
||7||ज्वाला चेद्दक्षिणासंस्था सतेजस्का शिखान्विता ॥
स्थिरा चेत्सौख्यदा प्रोक्ता विपरीता तु दुःखदा
kārtike kṛṣṇapatre tu dvādaśyādiṣu paṃcasu ||
tithiṣūktaḥ pūrvarātre nṛṇāṃ nīrājanāvidhiḥ
||8||कार्तिके कृष्णपत्रे तु द्वादश्यादिषु पंचसु ॥
तिथिषूक्तः पूर्वरात्रे नृणां नीराजनाविधिः
pakṣaṃ saṃsūcayatyādirdvitīyo māsameva ca ||
tṛtīya ṛtumeveha caturthastvayanaṃ tathā ||
varṣaṃ tu paṃcamo dīpaḥ śubhāśubhaṃ vinirṇayet
||9||पक्षं संसूचयत्यादिर्द्वितीयो मासमेव च ॥
तृतीय ऋतुमेवेह चतुर्थस्त्वयनं तथा ॥
वर्षं तु पंचमो दीपः शुभाशुभं विनिर्णयेत्
sūryāṃśasaṃbhavā dīpā aṃdhakāravināśakāḥ ||
trikāle māṃ dīpayaṃtu diśaṃtu ca śubhā'śubham
||10||सूर्यांशसंभवा दीपा अंधकारविनाशकाः ॥
त्रिकाले मां दीपयंतु दिशंतु च शुभाऽशुभम्
abhimaṃtrya ca maṃtreṇa tato nīrājayetkramāt
||11||अभिमंत्र्य च मंत्रेण ततो नीराजयेत्क्रमात्
ādau devāṃstato viprānhastinaśca turaṃgamān ||
jyeṣṭhāñcchreṣṭhāñjaghanyāṃśca mātṛmukhyāśca yoṣitaḥ
||12||आदौ देवांस्ततो विप्रान्हस्तिनश्च तुरंगमान् ॥
ज्येष्ठाञ्च्छ्रेष्ठाञ्जघन्यांश्च मातृमुख्याश्च योषितः
tato nīrājitāndīpānsvasvasthāneṣu vinyaset ||
rūkṣairlakṣmīvināśaḥ syācchvetairannakṣayo bhavet ||
atirakteṣu yuddhāni mṛtyuḥ kṛṣṇaśikheṣu ca
||13||ततो नीराजितान्दीपान्स्वस्वस्थानेषु विन्यसेत् ॥
रूक्षैर्लक्ष्मीविनाशः स्याच्छ्वेतैरन्नक्षयो भवेत् ॥
अतिरक्तेषु युद्धानि मृत्युः कृष्णशिखेषु च
ekāṃgīnāma gopālā tayaitacca vrataṃ kṛtam ||
dhanadhānyasamāyuktā jātā varṣatrayeṇa sā
||14||एकांगीनाम गोपाला तयैतच्च व्रतं कृतम् ॥
धनधान्यसमायुक्ता जाता वर्षत्रयेण सा
* tasmādgopūjanaṃ kāryaṃ dvādaśyāṃ kārtikasya tu ||
etadgovratamāhātmyaṃ śrutvā kurvaṃti ye narāḥ
||15||* तस्माद्गोपूजनं कार्यं द्वादश्यां कार्तिकस्य तु ॥
एतद्गोव्रतमाहात्म्यं श्रुत्वा कुर्वंति ये नराः
te govrataprabhāvena na gobhirvicyutā bhuvi ||
go'parādhaḥ kṛto yaḥ syātsa vratādvilayaṃ vrajet
||16||ते गोव्रतप्रभावेन न गोभिर्विच्युता भुवि ॥
गोऽपराधः कृतो यः स्यात्स व्रताद्विलयं व्रजेत्
vālakhilyā ūcuḥ
kṛṣṇapakṣe caturdaśyāṃ māsi cā''śvayuje tathā ||
dīpotsava samīpe tu vratametatsamācaret
||17||कृष्णपक्षे चतुर्दश्यां मासि चाऽऽश्वयुजे तथा ॥
दीपोत्सव समीपे तु व्रतमेतत्समाचरेत्
prātaḥ snātvā trayodaśyāṃ kṛtvā vai daṃtadhāvanam ||
trirātraniyamaṃ kṛtvā goviṃde bhaktitatparaḥ
||18||प्रातः स्नात्वा त्रयोदश्यां कृत्वा वै दंतधावनम् ॥
त्रिरात्रनियमं कृत्वा गोविंदे भक्तितत्परः
kārya etadvratasyāṃte tathā govarddhanotsavaḥ ||
trimuhūrtā'dhikā grāhyā paravedho na doṣabhāk
||19||कार्य एतद्व्रतस्यांते तथा गोवर्द्धनोत्सवः ॥
त्रिमुहूर्ताऽधिका ग्राह्या परवेधो न दोषभाक्
āśvinasyā'site pakṣe trayodaśyāṃ niśāmukhe ||
yamadīpaṃ baliṃ dadyādapamṛtyurvinaśyati
||20||आश्विनस्याऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां निशामुखे ॥
यमदीपं बलिं दद्यादपमृत्युर्विनश्यति
purā hemanakasyaiva bālakaścā'pamṛtyutaḥ ||
muktobhūdāśvine kṛṣṇatrayodaśyāṃ dayāvaśāt
||21||पुरा हेमनकस्यैव बालकश्चाऽपमृत्युतः ॥
मुक्तोभूदाश्विने कृष्णत्रयोदश्यां दयावशात्
dūtā ūcuḥ
yathā na jīvitādbhraśyedīdṛśe tu mahotsave ||
tathopāyaṃ brūhi yama kṛpāṃ kṛtvā'smadagrataḥ
||22||यथा न जीविताद्भ्रश्येदीदृशे तु महोत्सवे ॥
तथोपायं ब्रूहि यम कृपां कृत्वाऽस्मदग्रतः
yama uvāca
āśvinasyā'site pakṣe trayodaśyāṃ niśāmukhe ||
prativarṣaṃ tu yo dadyādgṛhadvāre sudīpakam
||23||आश्विनस्याऽसिते पक्षे त्रयोदश्यां निशामुखे ॥
प्रतिवर्षं तु यो दद्याद्गृहद्वारे सुदीपकम्
mantreṇā'nena bho dūtāḥ samāneyaḥ sa notsave ||
prāpte'pamṛtyāvapi ca śāsanaṃ kriyatāṃ mama
||24||मन्त्रेणाऽनेन भो दूताः समानेयः स नोत्सवे ॥
प्राप्तेऽपमृत्यावपि च शासनं क्रियतां मम
mṛtyunā pāśadaṃḍābhyāṃ kālena ca mayā saha ||
trayodaśyāṃ dīpadānātsūryajaḥ prīyatāmiti
||25||मृत्युना पाशदंडाभ्यां कालेन च मया सह ॥
त्रयोदश्यां दीपदानात्सूर्यजः प्रीयतामिति
mantreṇānena yo dīpaṃ dvāradeśe prayacchati ||
utsave cā'pamṛtyośca bhayaṃ tasya na jāyate
||26||मन्त्रेणानेन यो दीपं द्वारदेशे प्रयच्छति ॥
उत्सवे चाऽपमृत्योश्च भयं तस्य न जायते
vālakhilyā ūcuḥ
pūrvaviddhacaturdaśyāmāśvinasya sitetare ||
pakṣe pratyūṣasamaye snānaṃ kuryātprayatnataḥ
||27||पूर्वविद्धचतुर्दश्यामाश्विनस्य सितेतरे ॥
पक्षे प्रत्यूषसमये स्नानं कुर्यात्प्रयत्नतः
aruṇodayato'nyatra riktāyāṃ snāti yo naraḥ ||
tasyā'bdikabhavo dharmo naśyatyeva na saṃśayaḥ
||28||अरुणोदयतोऽन्यत्र रिक्तायां स्नाति यो नरः ॥
तस्याऽब्दिकभवो धर्मो नश्यत्येव न संशयः
tathā kṛṣṇacaturdaśyāmāśvine'rkodaye surāḥ ||
yāminyāḥ paścime yāme tailābhyaṃgo viśiṣyate
||29||तथा कृष्णचतुर्दश्यामाश्विनेऽर्कोदये सुराः ॥
यामिन्याः पश्चिमे यामे तैलाभ्यंगो विशिष्यते
yadā caturdaśī na syāddvidine cedvidhūdaye ||
dinadvaye bhaveccā'pi tadā pūrvaiva gṛhyate
||30||यदा चतुर्दशी न स्याद्द्विदिने चेद्विधूदये ॥
दिनद्वये भवेच्चाऽपि तदा पूर्वैव गृह्यते
balātkārāddhaṭhādvā'pi śiṣṭatvānna karoti cet ||
tailābhyaṃgaṃ caturdaśyāṃ rauravaṃ narakaṃ vrajet
||31||बलात्काराद्धठाद्वाऽपि शिष्टत्वान्न करोति चेत् ॥
तैलाभ्यंगं चतुर्दश्यां रौरवं नरकं व्रजेत्
taile lakṣmīrjale gaṃgā dīpāvalyāścaturdaśīm ||
prātaḥsnānaṃ hi yaḥ kuryādyamalokaṃ na paśyati
||32||तैले लक्ष्मीर्जले गंगा दीपावल्याश्चतुर्दशीम् ॥
प्रातःस्नानं हि यः कुर्याद्यमलोकं न पश्यति
apāmārgamatho tuṃbīṃ prapunnāḍamathā'param ||
bhrāmayetsnānamadhye tu narakasya kṣayāya vai
||33||अपामार्गमथो तुंबीं प्रपुन्नाडमथाऽपरम् ॥
भ्रामयेत्स्नानमध्ये तु नरकस्य क्षयाय वै
vāratrayaṃ trivāraṃ ca paṭhitvā mantramuttamam
||34||वारत्रयं त्रिवारं च पठित्वा मन्त्रमुत्तमम्
sītāloṣṭasamāyukta sakaṃṭakadalānvita ||
hara pāpamapāmārga bhrāmyamāṇaḥ punaḥ punaḥ ||
apāmārgaṃ prapunnāḍaṃ bhrāmayecchirasopari
||35||सीतालोष्टसमायुक्त सकंटकदलान्वित ॥
हर पापमपामार्ग भ्राम्यमाणः पुनः पुनः ॥
अपामार्गं प्रपुन्नाडं भ्रामयेच्छिरसोपरि
snātvārdravāsasā dadyāddīpakaṃ mṛtyuputrayoḥ ||
śunakau śyāmaśabalau bhrātarau yamasevakau ||
tuṣṭau syātāṃ caturdaśyāṃ dīpadānena mṛtyujau
||36||स्नात्वार्द्रवाससा दद्याद्दीपकं मृत्युपुत्रयोः ॥
शुनकौ श्यामशबलौ भ्रातरौ यमसेवकौ ॥
तुष्टौ स्यातां चतुर्दश्यां दीपदानेन मृत्युजौ
iṣṭavaṃdhujanaiḥ sārddhametatsnānaṃ samācaret ||
snānāṃgatarpaṇaṃ kṛtvā yamaṃ saṃtarpayettataḥ
||37||इष्टवंधुजनैः सार्द्धमेतत्स्नानं समाचरेत् ॥
स्नानांगतर्पणं कृत्वा यमं संतर्पयेत्ततः
yamāya dharmarājāya mṛtyave cā'ntakāya ca ||
vaivasvatāya kālāya sarvabhūtakṣayāya ca
||38||यमाय धर्मराजाय मृत्यवे चाऽन्तकाय च ॥
वैवस्वताय कालाय सर्वभूतक्षयाय च
auduṃbarāya dadhnāya nīlāya parameṣṭhine ||
vṛkodarāya citrāya citraguptāya te namaḥ
||39||औदुंबराय दध्नाय नीलाय परमेष्ठिने ॥
वृकोदराय चित्राय चित्रगुप्ताय ते नमः
caturdaśaite mantrāḥ syuḥ pratyekaṃ ca namo'nvitāḥ ||
ekaikena tilairmiśrāndadyāttrīnudakāñjalīn
||40||चतुर्दशैते मन्त्राः स्युः प्रत्येकं च नमोऽन्विताः ॥
एकैकेन तिलैर्मिश्रान्दद्यात्त्रीनुदकाञ्जलीन्
yajñopavītinā kāryaṃ prācīnāvītinā'thavā ||
devatvaṃ ca pitṛtvaṃ ca yamasyā'sti dvirūpatā
||41||यज्ञोपवीतिना कार्यं प्राचीनावीतिनाऽथवा ॥
देवत्वं च पितृत्वं च यमस्याऽस्ति द्विरूपता
jīvatpitā'pi kurvīta tarpaṇaṃ yamabhīṣmayoḥ ||
narakāya pradātavyo dīpaḥ saṃpūjya devatāḥ
||42||जीवत्पिताऽपि कुर्वीत तर्पणं यमभीष्मयोः ॥
नरकाय प्रदातव्यो दीपः संपूज्य देवताः
* atraiva lakṣmīkāmasya vidhiḥ snāne mayocyate ||
iṣe bhūte ca darśe ca kārtike prathame dine
||43||* अत्रैव लक्ष्मीकामस्य विधिः स्नाने मयोच्यते ॥
इषे भूते च दर्शे च कार्तिके प्रथमे दिने
yadā snāti tadā'bhyaṃgasnānaṃ kuryādvidhūdaye|
ūrjjaśukladvitīyāyāṃ tithau ca svātiyugmage
||44||यदा स्नाति तदाऽभ्यंगस्नानं कुर्याद्विधूदये।
ऊर्ज्जशुक्लद्वितीयायां तिथौ च स्वातियुग्मगे
mānavo maṃgalasnāyī naiva lakṣmyā viyujyate ||
dīpairnīrājanādatra saiṣā dīpāvaliḥ smṛtā
||45||मानवो मंगलस्नायी नैव लक्ष्म्या वियुज्यते ॥
दीपैर्नीराजनादत्र सैषा दीपावलिः स्मृता
iṃdukṣaye'pi saṃkrātau ravau pāte dinakṣaye ||
atrā'bhyaṃgo na doṣāya prātaḥ pāpā'panuttaye
||46||इंदुक्षयेऽपि संक्रातौ रवौ पाते दिनक्षये ॥
अत्राऽभ्यंगो न दोषाय प्रातः पापाऽपनुत्तये
māṣapatrasya śākaṃ vai bhuktvā tasmindine naraḥ ||
pretākhyāyāṃ caturdaśyāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
||47||माषपत्रस्य शाकं वै भुक्त्वा तस्मिन्दिने नरः ॥
प्रेताख्यायां चतुर्दश्यां सर्वपापैः प्रमुच्यते
iṣāsitacaturdaśyāmindukṣayatithāvapi ||
darśādau svātisaṃyukte tadā dīpāvalirbhavet
||48||इषासितचतुर्दश्यामिन्दुक्षयतिथावपि ॥
दर्शादौ स्वातिसंयुक्ते तदा दीपावलिर्भवेत्
kuryātsaṃlagnametacca dīpotsavadinatrayam ||
mahārājo baliḥ proktastuṣṭena hariṇā tathā
||49||कुर्यात्संलग्नमेतच्च दीपोत्सवदिनत्रयम् ॥
महाराजो बलिः प्रोक्तस्तुष्टेन हरिणा तथा
varaṃ yācasva bhadraṃ te yadyanmanasi vartate ||
iti viṣṇuvacaḥ śrutvā balirvacanamabravīt
||50||वरं याचस्व भद्रं ते यद्यन्मनसि वर्तते ॥
इति विष्णुवचः श्रुत्वा बलिर्वचनमब्रवीत्
ātmārthaṃ kiṃ yācanīyaṃ sarvaṃ dattaṃ mayā tathā ||
lokārthaṃ yācayiṣyāmi śaktaśceddehi tacca me
||51||आत्मार्थं किं याचनीयं सर्वं दत्तं मया तथा ॥
लोकार्थं याचयिष्यामि शक्तश्चेद्देहि तच्च मे
mayā'dya te dharā dattā vāmanacchadmarūpiṇe ||
tribhiḥ padaistridivasaiḥ sā cā''krāṃtā yatastvayā
||52||मयाऽद्य ते धरा दत्ता वामनच्छद्मरूपिणे ॥
त्रिभिः पदैस्त्रिदिवसैः सा चाऽऽक्रांता यतस्त्वया
tasmādbhūmitale rājyamastu ghasratraye hare
||53||तस्माद्भूमितले राज्यमस्तु घस्रत्रये हरे
madrājye ye dīpadānaṃ bhuvi kurvaṃti mānavāḥ ||
teṣāṃ gṛhe tava strīyaṃ sadā tiṣṭhatu susthirā
||54||मद्राज्ये ये दीपदानं भुवि कुर्वंति मानवाः ॥
तेषां गृहे तव स्त्रीयं सदा तिष्ठतु सुस्थिरा
mama rājye gṛhe yaiṣāmaṃdhakāraḥ patiṣyati ||
lakṣmīsaṃtānāṃdhakāraḥ sadā patatu tadgṛhe
||55||मम राज्ये गृहे यैषामंधकारः पतिष्यति ॥
लक्ष्मीसंतानांधकारः सदा पततु तद्गृहे
caturdaśyāṃ ca ye dīpānnarakāya dadaṃti ca ||
teṣāṃ pitṛgaṇāḥ sarve narake na vasaṃti ca
||56||चतुर्दश्यां च ये दीपान्नरकाय ददंति च ॥
तेषां पितृगणाः सर्वे नरके न वसंति च
balirājyaṃ samāsādya yairna dīpāvaliḥ kṛtā ||
teṣāṃ gṛhe kathaṃ dīpāḥ prajvaliṣyaṃti keśava
||57||बलिराज्यं समासाद्य यैर्न दीपावलिः कृता ॥
तेषां गृहे कथं दीपाः प्रज्वलिष्यंति केशव
balirājye tu ye lokāḥ śokā'nutsāhakāriṇaḥ ||
teṣāṃ gṛhe sadā śokaḥ patediti na saṃśayaḥ
||58||बलिराज्ये तु ये लोकाः शोकाऽनुत्साहकारिणः ॥
तेषां गृहे सदा शोकः पतेदिति न संशयः
caturdaśītraye rājyaṃ balerastviti yācayet ||
purā vāmanarūpeṇa prārthayitvā dharāmimām ||
dadāvatithayeṃdrāya baliṃ pātālavāsinam
||59||चतुर्दशीत्रये राज्यं बलेरस्त्विति याचयेत् ॥
पुरा वामनरूपेण प्रार्थयित्वा धरामिमाम् ॥
ददावतिथयेंद्राय बलिं पातालवासिनम्
dattaṃ daityapateritthaṃ hariṇā taddinatrayam ||
tasmānmahotsavaṃ cātra sarvathaiva hi kārayet
||60||दत्तं दैत्यपतेरित्थं हरिणा तद्दिनत्रयम् ॥
तस्मान्महोत्सवं चात्र सर्वथैव हि कारयेत्
mahārātriḥ samutpannā caturdaśyāṃ munīśvarāḥ ||
atastadutsavaḥ kāryaḥ śaktipūjāparāyaṇaiḥ
||61||महारात्रिः समुत्पन्ना चतुर्दश्यां मुनीश्वराः ॥
अतस्तदुत्सवः कार्यः शक्तिपूजापरायणैः
balirājyaṃ samāsādya yakṣagaṃdharvakinnarāḥ ||
auṣadhyaśca piśācāśca maṃtrāśca maṇayastathā
||62||बलिराज्यं समासाद्य यक्षगंधर्वकिन्नराः ॥
औषध्यश्च पिशाचाश्च मंत्राश्च मणयस्तथा
sarva eva prahṛṣyaṃti nṛtyaṃti ca niśāmukhe ||
tattanmaṃtrāśca siddhyaṃti balirājye na saṃśayaḥ
||63||सर्व एव प्रहृष्यंति नृत्यंति च निशामुखे ॥
तत्तन्मंत्राश्च सिद्ध्यंति बलिराज्ये न संशयः
balirājyaṃ samāsādya yathā lokāḥ suharṣitāḥ ||
tathā taddinamadhye tu lokāḥ syurharṣitā bhṛśam
||64||बलिराज्यं समासाद्य यथा लोकाः सुहर्षिताः ॥
तथा तद्दिनमध्ये तु लोकाः स्युर्हर्षिता भृशम्
tulāsaṃsthe sahasrāṃśau pradoṣe bhūtadarśayoḥ ||
ulkāhastā narāḥ kuryuḥ pitṝṇāṃ mārgadarśanam
||65||तुलासंस्थे सहस्रांशौ प्रदोषे भूतदर्शयोः ॥
उल्काहस्ता नराः कुर्युः पितॄणां मार्गदर्शनम्
narakasthāstu ye pretāste mārgaṃ tu vratātsadā ||
paśyaṃtyeva na saṃdehaḥ kāryo'tra munipuṃgavaiḥ
||66||नरकस्थास्तु ये प्रेतास्ते मार्गं तु व्रतात्सदा ॥
पश्यंत्येव न संदेहः कार्योऽत्र मुनिपुंगवैः
āśvine māsi bhūtāditithayaḥ kīrtitāstrayaḥ ||
dīpadānādikāryeṣu grāhyā madhyāhnakālikāḥ
||67||आश्विने मासि भूतादितिथयः कीर्तितास्त्रयः ॥
दीपदानादिकार्येषु ग्राह्या मध्याह्नकालिकाः
yadi syuḥ saṃgavādarvāgetāśca tithayastrayaḥ ||
dīpadānādikāryeṣu kartavyāḥ pūrvasaṃyutāḥ
||68||यदि स्युः संगवादर्वागेताश्च तिथयस्त्रयः ॥
दीपदानादिकार्येषु कर्तव्याः पूर्वसंयुताः
ṛṣaya ūcuḥ
kaumodinyāstu māhātmyaṃ praṣṭumicchāmahe dvijāḥ ||
tasmindine tu kiṃ bhojyaṃ kasya pūjāṃ tu kārayet
||69||कौमोदिन्यास्तु माहात्म्यं प्रष्टुमिच्छामहे द्विजाः ॥
तस्मिन्दिने तु किं भोज्यं कस्य पूजां तु कारयेत्
kimarthaṃ kriyate sā tu tasyāḥ kā devatā bhavet ||
kiṃ ca tatra bhaveddeyaṃ kiṃ na deyaṃ viśeṣataḥ
||70||किमर्थं क्रियते सा तु तस्याः का देवता भवेत् ॥
किं च तत्र भवेद्देयं किं न देयं विशेषतः
praharṣaḥ ko'tra nirdiṣṭaḥ krīḍā kā'tra prakīrtitā ||
dīpāvalyāḥ phalaṃ sarvaṃ vadantu ṛṣisattamāḥ
||71||प्रहर्षः कोऽत्र निर्दिष्टः क्रीडा काऽत्र प्रकीर्तिता ॥
दीपावल्याः फलं सर्वं वदन्तु ऋषिसत्तमाः
vālakhilyā ūcuḥ
tataḥ prabhāta samaye tvamāyāṃ tu munīśvarāḥ ||
snātvā devānpitṝnbhaktyā saṃpūjyā'tha praṇamya ca
||72||ततः प्रभात समये त्वमायां तु मुनीश्वराः ॥
स्नात्वा देवान्पितॄन्भक्त्या संपूज्याऽथ प्रणम्य च
kṛtvā tu pārvaṇaśrāddhaṃ dadhikṣīraghṛtādibhiḥ ||
divā tatra na bhoktavyamṛte bālāturājjanāt
||73||कृत्वा तु पार्वणश्राद्धं दधिक्षीरघृतादिभिः ॥
दिवा तत्र न भोक्तव्यमृते बालातुराज्जनात्
tataḥ pradoṣasamaye pūjayediṃdirāṃ śubhām ||
kuryānnānāvidhairvastraiḥ svacchaṃ lakṣmyāśca maṇḍapam
||74||ततः प्रदोषसमये पूजयेदिंदिरां शुभाम् ॥
कुर्यान्नानाविधैर्वस्त्रैः स्वच्छं लक्ष्म्याश्च मण्डपम्
nānāpuṣpaiḥ pallavaiśca citraiścā'pi vicitritam ||
tatra saṃpūjayellakṣmīṃ devāṃścā'pi prapūjayet
||75||नानापुष्पैः पल्लवैश्च चित्रैश्चाऽपि विचित्रितम् ॥
तत्र संपूजयेल्लक्ष्मीं देवांश्चाऽपि प्रपूजयेत्
saṃpūjyā devanāryo'pi vahubhiścopacārakaiḥ ||
pādasaṃvāhanaṃ kuryāllakṣmyādīnāṃ tu bhaktitaḥ
||76||संपूज्या देवनार्योऽपि वहुभिश्चोपचारकैः ॥
पादसंवाहनं कुर्याल्लक्ष्म्यादीनां तु भक्तितः
asminnahani sarve'pi viṣṇunā mocitāḥ purā ||
balikārāgṛhāddevā lakṣmīścā'pi vimocitā
||77||अस्मिन्नहनि सर्वेऽपि विष्णुना मोचिताः पुरा ॥
बलिकारागृहाद्देवा लक्ष्मीश्चाऽपि विमोचिता
lakṣmyā sārddhaṃ tato devā jagmuḥ kṣīrodadhau punaḥ ||
prasuptā bahukālaṃ te sukhaṃ tasmānmunīśvarāḥ
||78||लक्ष्म्या सार्द्धं ततो देवा जग्मुः क्षीरोदधौ पुनः ॥
प्रसुप्ता बहुकालं ते सुखं तस्मान्मुनीश्वराः
racanīyāḥ sūtragarbhāḥ paryaṃkāśca sutūlikāḥ ||
dugdhaphenopamairvastrairāstṛtāśca yathādiśam
||79||रचनीयाः सूत्रगर्भाः पर्यंकाश्च सुतूलिकाः ॥
दुग्धफेनोपमैर्वस्त्रैरास्तृताश्च यथादिशम्
sthāpayettānsurām̐llakṣmīṃ vedaghoṣasamanvitaḥ ||
lakṣmīrdaityabhayānmuktā sukhaṃ suptāṃbujodare
||80||स्थापयेत्तान्सुराँल्लक्ष्मीं वेदघोषसमन्वितः ॥
लक्ष्मीर्दैत्यभयान्मुक्ता सुखं सुप्तांबुजोदरे
ato'tra vidhivatkāryā tuṣṭyai tu sukhasuptikā ||
tadahni padmaśayyāṃ yaḥ padmāsaukhyavivṛddhaye
||81||अतोऽत्र विधिवत्कार्या तुष्ट्यै तु सुखसुप्तिका ॥
तदह्नि पद्मशय्यां यः पद्मासौख्यविवृद्धये
kuryāttasya gṛhaṃ muktvā tatpadmā kvā'pi na vrajet ||
na kurvaṃti narā itthaṃ lakṣmyā ye sukhasuptikām
||82||कुर्यात्तस्य गृहं मुक्त्वा तत्पद्मा क्वाऽपि न व्रजेत् ॥
न कुर्वंति नरा इत्थं लक्ष्म्या ये सुखसुप्तिकाम्
dhanacintā vihīnāste kathaṃ rātrau svapaṃti hi ||
tasmātsarvaprayatnena lakṣmīṃ saṃpūjayennaraḥ
||83||धनचिन्ता विहीनास्ते कथं रात्रौ स्वपंति हि ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन लक्ष्मीं संपूजयेन्नरः
sa tu dāridryanirmuktaḥ svajātau syātpratiṣṭhitaḥ ||
jātipatralaṃvagailātvakkarpūrasamanvitam
||84||स तु दारिद्र्यनिर्मुक्तः स्वजातौ स्यात्प्रतिष्ठितः ॥
जातिपत्रलंवगैलात्वक्कर्पूरसमन्वितम्
pācayitvā gavyadugdhaṃ sitāṃ dattvā yathocitām ||
laḍḍukāṃstasya kurvīta tāṃśca lakṣmyai samarpayet
||85||पाचयित्वा गव्यदुग्धं सितां दत्त्वा यथोचिताम् ॥
लड्डुकांस्तस्य कुर्वीत तांश्च लक्ष्म्यै समर्पयेत्
anyaccaturvidhaṃ bhakṣyaṃ dadyācchrīḥ prīyatāmiti ||
aprabuddhe harau pūrvaṃ strībhirlakṣmīṃ prabodhayet
||86||अन्यच्चतुर्विधं भक्ष्यं दद्याच्छ्रीः प्रीयतामिति ॥
अप्रबुद्धे हरौ पूर्वं स्त्रीभिर्लक्ष्मीं प्रबोधयेत्
prabodhasamaye lakṣmīṃ bodhayitvā bhunakti yā ||
pumānvā vatsaraṃ yāvallakṣmīstaṃ naiva muñcati
||87||प्रबोधसमये लक्ष्मीं बोधयित्वा भुनक्ति या ॥
पुमान्वा वत्सरं यावल्लक्ष्मीस्तं नैव मुञ्चति
abhayaṃ prāpya viprebhyo viṣṇubhītāḥ suradviṣaḥ ||
kṣīrābdhau tuṣṭuvurjñātvā suptāṃ padmāśritāṃ śriyam
||88||अभयं प्राप्य विप्रेभ्यो विष्णुभीताः सुरद्विषः ॥
क्षीराब्धौ तुष्टुवुर्ज्ञात्वा सुप्तां पद्माश्रितां श्रियम्
tvaṃ jyotiḥ śrīravīndvagnividyutsauvarṇatārakāḥ ||
sarveṣāṃ jyotiṣāṃ jyotirdīpajyotiḥsthite namaḥ
||89||त्वं ज्योतिः श्रीरवीन्द्वग्निविद्युत्सौवर्णतारकाः ॥
सर्वेषां ज्योतिषां ज्योतिर्दीपज्योतिःस्थिते नमः
yā lakṣmīrdivase puṇye dīpāvalyāṃ ca bhūtale ||
gavāṃ goṣṭhe tu kārtikyāṃ sā lakṣmīrvaradā mama
||90||या लक्ष्मीर्दिवसे पुण्ये दीपावल्यां च भूतले ॥
गवां गोष्ठे तु कार्तिक्यां सा लक्ष्मीर्वरदा मम
dīpadānaṃ tataḥ kuryātpradoṣe ca tatholmukam ||
bhrāmayetsvasya śirasi sarvā'riṣṭanivāraṇam
||91||दीपदानं ततः कुर्यात्प्रदोषे च तथोल्मुकम् ॥
भ्रामयेत्स्वस्य शिरसि सर्वाऽरिष्टनिवारणम्
dīpavṛkṣāstathā kāryāḥ śaktyā devagṛhādiṣu ||
catuṣpathe śmaśāne ca nadīparvataveśmasu
||92||दीपवृक्षास्तथा कार्याः शक्त्या देवगृहादिषु ॥
चतुष्पथे श्मशाने च नदीपर्वतवेश्मसु
vṛkṣamūleṣu goṣṭheṣu catvareṣu gṛheṣu ca ||
vastraiḥ puṣpaiḥ śobhitavyā rājamārgasya bhūmayaḥ
||93||वृक्षमूलेषु गोष्ठेषु चत्वरेषु गृहेषु च ॥
वस्त्रैः पुष्पैः शोभितव्या राजमार्गस्य भूमयः
sarvaṃ puramalaṃkṛtya pradoṣe tadanantaram ||
brāhmaṇānbhojayitvā''dau saṃbhojya ca bubhukṣitān
||94||सर्वं पुरमलंकृत्य प्रदोषे तदनन्तरम् ॥
ब्राह्मणान्भोजयित्वाऽऽदौ संभोज्य च बुभुक्षितान्
alaṃkṛtena bhoktavyaṃ navavastropaśobhinā ||
tato'parāhnasamaye ghoṣayennagaraṃ nṛpaḥ
||95||अलंकृतेन भोक्तव्यं नववस्त्रोपशोभिना ॥
ततोऽपराह्नसमये घोषयेन्नगरं नृपः
adya rājyaṃ balerlokā yathecchaṃ krīḍyatāmiti ||
yathecchaṃ krīḍatāṃ bālā ityājñāpya nṛpeṇa tu
||96||अद्य राज्यं बलेर्लोका यथेच्छं क्रीड्यतामिति ॥
यथेच्छं क्रीडतां बाला इत्याज्ञाप्य नृपेण तु
tebhyo dadyātkrīḍanakaṃ tataḥ paśyecchubhāśubhya ||
balirājye prakartavyaṃ yadyanmanasi vartate
||97||तेभ्यो दद्यात्क्रीडनकं ततः पश्येच्छुभाशुभ्य ॥
बलिराज्ये प्रकर्तव्यं यद्यन्मनसि वर्तते
jīvahiṃsā surāpānamagamyāgamanaṃ tathā ||
cauryaṃ viśvāsaghātaśca paṃcaitāni munīśvarāḥ ||
balirājye tu narakadvārāṇyuktāni saṃtyajet
||98||जीवहिंसा सुरापानमगम्यागमनं तथा ॥
चौर्यं विश्वासघातश्च पंचैतानि मुनीश्वराः ॥
बलिराज्ये तु नरकद्वाराण्युक्तानि संत्यजेत्
tato'rddharātrasamaye svayaṃ rājā vrajetpuram ||
avalokayituṃ ramyaṃ padbhyāmeva śanaiḥśanaiḥ ||
balirājyapramodaṃ ca dṛṣṭvā svagṛhamāvrajet
||99||ततोऽर्द्धरात्रसमये स्वयं राजा व्रजेत्पुरम् ॥
अवलोकयितुं रम्यं पद्भ्यामेव शनैःशनैः ॥
बलिराज्यप्रमोदं च दृष्ट्वा स्वगृहमाव्रजेत्
evaṃ gate niśīthe ca jane nidrārddhalocane ||
evaṃ nagaranārībhiḥ śūrpaḍiṃḍimavādanaiḥ ||
niṣkāsyate pradṛṣṭābhiralakṣmīḥ svagṛhāṃ'gaṇāt
||100||एवं गते निशीथे च जने निद्रार्द्धलोचने ॥
एवं नगरनारीभिः शूर्पडिंडिमवादनैः ॥
निष्कास्यते प्रदृष्टाभिरलक्ष्मीः स्वगृहांऽगणात्
daṃḍaikarajanīyoge darśaḥ syāttu pare'hani ||
tadā vihāya pūrvedyuḥ pare'hni sukharātrikā
||101||दंडैकरजनीयोगे दर्शः स्यात्तु परेऽहनि ॥
तदा विहाय पूर्वेद्युः परेऽह्नि सुखरात्रिका
* ye vaiṣṇavā'vaiṣṇavāśca balirājyotsavaṃ narāḥ ||
na kurvaṃti vṛthā teṣāṃ dharmāḥ syurnātra saṃśayaḥ
||102||* ये वैष्णवाऽवैष्णवाश्च बलिराज्योत्सवं नराः ॥
न कुर्वंति वृथा तेषां धर्माः स्युर्नात्र संशयः
rātrau jāgaraṇaṃ kuryātpurāṇapaṭhanādibhiḥ ||
dyūtena vā hareragre gītayā vā tathaiva ca
||103||रात्रौ जागरणं कुर्यात्पुराणपठनादिभिः ॥
द्यूतेन वा हरेरग्रे गीतया वा तथैव च
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye vatsadvādaśīyamatrayodaśīnarakacaturdaśīdīpāvalīkṛtyavarṇanaṃnāma navamo'dhyāyaḥ || 9 ||
2.4.9.14 atra prasiddhā kathā sanatkumārasaṃhitāyām-purā hṛṣīkeśonāma ābhīraḥ aṣṭasahasragavāṃ pālakaḥ āsīttasya ekāṃgīnāma kanyā jātā |
putrā'bhāve putrotpattaye dānadharmādikamatīva cakāra, tena putro jātaḥ |
tadā tatpurohitaḥ duṃdubhināmakaḥ kāṇaḥ lobhī tatrāgatya lobhecchayā ayaṃ mūlajāta iti mithyaivā'vadat |
tadā bhītaḥ pitā kanyāmavadata, he ekāṃgi “nayemaṃ bālakaṃ śīghraṃ mukhe dattvā ghṛtaṃ madhu ||
kṣipasva tūrṇaṃ gaṃgāyāmasmākaṃ sukhavṛddhaye ||
” iti |
tadā ekāṃgī tamādāya dayayā mahāvṛkṣasya koṭare 'sthāpayat “vāraṃvāraṃ samāgatya divaseṣu niśāsu ca ||
tasmai payaḥ pāyayitvā punaryāti svakaṃ gṛham ||
jāto'sau varṣamātreṇa kalabhāṣī sa bālakaḥ ||
ekāṃgyapi ca saṃjātā yauvanākrāṃtadehikā ||
” iti|
ekadā duṃdubhiḥ purohitaḥ ekāṃgīṃ kāmavāsanayā prārthayat, tadā sā dhikkāraṃ kṛtavatī, tena dveṣeṇa duṃdubhiḥ tatpitaramuvāca, he hṛṣīkeśa iyaṃ tava kanyā yavanaiḥ saha krīḍaṃtī mayā dṛṣṭā yavanādbālako jātaḥ sa ca koṭare sthāpitaḥ, gatvā paśya, aho tava kulaṃ naṣṭam asyāḥ tyāga eva ucitaḥ, anyathā bahiṣkāro bhavet |
evaṃ śrutvā hṛṣīkeśaḥ purohitoktaprakāreṇa ekāṃgīṃ tatputraṃ ca vṛṣasya pṛṣṭhe baddhvā vane atyajat, sa vṛṣo'pi daivayogena tāmādāya haridvāraṃ yayau, baṃdhaśca śithilatāṃ prāptaḥ, tadā ekāṃgī tatra kuṭiṃ baddhvā tṛṇavikrayaṃ kṛtvā tena dravyeṇa putraṃ vṛṣabhaṃ ca puṣṇāti, kārtike māsa āgate snānārthaṃ deśadeśataḥ lokāḥ āyayuḥ, te imāṃ gopālikāṃ jñātvā dānārthamānītāḥ gāvaḥ rakṣaṇāya daduḥ, anayā'pi gavāṃ sevā bhūyasī ārabdhā tataḥ vaiṣṇavaiḥ tayā ca dvādaśyāṃ gopūjā kṛtā evaṃ varṣatrayamakarot, tatra daivayogāddhṛṣīkeśaḥ purohitena duṃdubhinā saha āgataḥ, tatra svakanyāṃ dṛṣṭvā'tivismito bhūtvā tayā jñātavṛttāṃtaḥ tasyāḥ vivāhamakarot, duṃdubhiśca dhikkṛtaḥ sā'pi śāpaṃ dadau |
adyaprabhṛti ye kāṇe viśvāsakārakāḥ te avaśyaṃ vilayaṃ yāṃtu, iti śaptvā bālakaṃ pitre dattvā govratamupadiśya bhartrā saha svayaṃ jagāmeti
||14||२.४.९.१४ अत्र प्रसिद्धा कथा सनत्कुमारसंहितायाम्-पुरा हृषीकेशोनाम आभीरः अष्टसहस्रगवां पालकः आसीत्तस्य एकांगीनाम कन्या जाता ।
पुत्राऽभावे पुत्रोत्पत्तये दानधर्मादिकमतीव चकार, तेन पुत्रो जातः ।
तदा तत्पुरोहितः दुंदुभिनामकः काणः लोभी तत्रागत्य लोभेच्छया अयं मूलजात इति मिथ्यैवाऽवदत् ।
तदा भीतः पिता कन्यामवदत, हे एकांगि “नयेमं बालकं शीघ्रं मुखे दत्त्वा घृतं मधु ॥
क्षिपस्व तूर्णं गंगायामस्माकं सुखवृद्धये ॥
” इति ।
तदा एकांगी तमादाय दयया महावृक्षस्य कोटरे ऽस्थापयत् “वारंवारं समागत्य दिवसेषु निशासु च ॥
तस्मै पयः पाययित्वा पुनर्याति स्वकं गृहम् ॥
जातोऽसौ वर्षमात्रेण कलभाषी स बालकः ॥
एकांग्यपि च संजाता यौवनाक्रांतदेहिका ॥
” इति।
एकदा दुंदुभिः पुरोहितः एकांगीं कामवासनया प्रार्थयत्, तदा सा धिक्कारं कृतवती, तेन द्वेषेण दुंदुभिः तत्पितरमुवाच, हे हृषीकेश इयं तव कन्या यवनैः सह क्रीडंती मया दृष्टा यवनाद्बालको जातः स च कोटरे स्थापितः, गत्वा पश्य, अहो तव कुलं नष्टम् अस्याः त्याग एव उचितः, अन्यथा बहिष्कारो भवेत् ।
एवं श्रुत्वा हृषीकेशः पुरोहितोक्तप्रकारेण एकांगीं तत्पुत्रं च वृषस्य पृष्ठे बद्ध्वा वने अत्यजत्, स वृषोऽपि दैवयोगेन तामादाय हरिद्वारं ययौ, बंधश्च शिथिलतां प्राप्तः, तदा एकांगी तत्र कुटिं बद्ध्वा तृणविक्रयं कृत्वा तेन द्रव्येण पुत्रं वृषभं च पुष्णाति, कार्तिके मास आगते स्नानार्थं देशदेशतः लोकाः आययुः, ते इमां गोपालिकां ज्ञात्वा दानार्थमानीताः गावः रक्षणाय ददुः, अनयाऽपि गवां सेवा भूयसी आरब्धा ततः वैष्णवैः तया च द्वादश्यां गोपूजा कृता एवं वर्षत्रयमकरोत्, तत्र दैवयोगाद्धृषीकेशः पुरोहितेन दुंदुभिना सह आगतः, तत्र स्वकन्यां दृष्ट्वाऽतिविस्मितो भूत्वा तया ज्ञातवृत्तांतः तस्याः विवाहमकरोत्, दुंदुभिश्च धिक्कृतः साऽपि शापं ददौ ।
अद्यप्रभृति ये काणे विश्वासकारकाः ते अवश्यं विलयं यांतु, इति शप्त्वा बालकं पित्रे दत्त्वा गोव्रतमुपदिश्य भर्त्रा सह स्वयं जगामेति
2.4.9.42 yamatarpaṇaṃ tu pūrvamevoktaṃ bhīṣmatarpaṇaṃ cāgre bhīṣmapaṃcakavrate kathayiṣyati |
narakāya narakāsurāya dīpaḥ pradātavyaḥ |
atra viśeṣaḥ sāroddhāre-"purā sauvīradeśe tu veśyā'bhūdvijanapriyā ||
nāmnā līlāvatī puṇyā haribhaktiparāyaṇā ||
kadācitsā samāyātā vasiṣṭhasyā''śramaṃ mudā ||
caturdaśīmāhātmyaṃ sā papraccha vinayānvitā ||
vasiṣṭha uvāca ||
evaṃ vrataṃ trayodaśyāṃ kṛtvā rātrau vidhūdaye ||
snātavyaṃ tilatailena narairnarakabhīrubhiḥ ||
nārakīti ca sā proktā tithirlokeṣu viśrutā ||
pūrvaṃ varāhadevācca jāto narakanāmakaḥ ||
dharaṇyāṃ sa tu pāpātmā devānsarvāñjigāya ca ||
aiśvaryaṃ caiva devānāṃ hṛtavānpāpacetanaḥ ||
tadānīṃ devatāḥ sarve kṛṣṇaṃ śaraṇamāyayuḥ ||
taiḥ prārthitaśca śrīkṛṣṇo vadhārthaṃ narakasya ca ||
jagāma yatra pāpātmā narako dharaṇīsutaḥ ||
sā'mātyaṃ narakaṃ hatvā caturdaśyāṃ tu kārtike ||
sarvottamastadā kṛṣṇaścaturdaśyā varaṃ dadau ||
ye kariṣyaṃti cābhyaṃgaṃ vastradānādikaṃ ca yat ||
teṣāṃ yaśaśca kīrtiṃ ca putraiśvaryaṃ dadāmyaham ||
iti tasyai varāndattvā prasiddhā sā tato bhuvi ||
tasmindine mahālakṣmīstaile sannihitā yataḥ ||
viṣṇupādābjasaṃbhūtā gaṃgā lokamalāpahā ||
tasminnuṣṇodake devī sannidhānaṃ karoti vai ||
vidhūdaye trayodaśyāṃ bhavedyadi caturdaśī ||
nārakīti ca sā proktā āśvinasya sitetare ||
vyatīpāte ca vaidhṛtyāṃ mātāpitrordine'pi vā ||
nārakī caturdaśī cetsyātsnātavyaṃ tilatailataḥ ||
snātavyaṃ tilatailena nārībhiśca narairapi ||
yatibhirvidhavābhiśca niṣkāmairvā vidhānataḥ ||
kāryamabhyaṃjanaṃ tatra cā'nyathā nirayaṃ vrajet ||
” iti
||42||२.४.९.४२ यमतर्पणं तु पूर्वमेवोक्तं भीष्मतर्पणं चाग्रे भीष्मपंचकव्रते कथयिष्यति ।
नरकाय नरकासुराय दीपः प्रदातव्यः ।
अत्र विशेषः सारोद्धारे-"पुरा सौवीरदेशे तु वेश्याऽभूद्विजनप्रिया ॥
नाम्ना लीलावती पुण्या हरिभक्तिपरायणा ॥
कदाचित्सा समायाता वसिष्ठस्याऽऽश्रमं मुदा ॥
चतुर्दशीमाहात्म्यं सा पप्रच्छ विनयान्विता ॥
वसिष्ठ उवाच ॥
एवं व्रतं त्रयोदश्यां कृत्वा रात्रौ विधूदये ॥
स्नातव्यं तिलतैलेन नरैर्नरकभीरुभिः ॥
नारकीति च सा प्रोक्ता तिथिर्लोकेषु विश्रुता ॥
पूर्वं वराहदेवाच्च जातो नरकनामकः ॥
धरण्यां स तु पापात्मा देवान्सर्वाञ्जिगाय च ॥
ऐश्वर्यं चैव देवानां हृतवान्पापचेतनः ॥
तदानीं देवताः सर्वे कृष्णं शरणमाययुः ॥
तैः प्रार्थितश्च श्रीकृष्णो वधार्थं नरकस्य च ॥
जगाम यत्र पापात्मा नरको धरणीसुतः ॥
साऽमात्यं नरकं हत्वा चतुर्दश्यां तु कार्तिके ॥
सर्वोत्तमस्तदा कृष्णश्चतुर्दश्या वरं ददौ ॥
ये करिष्यंति चाभ्यंगं वस्त्रदानादिकं च यत् ॥
तेषां यशश्च कीर्तिं च पुत्रैश्वर्यं ददाम्यहम् ॥
इति तस्यै वरान्दत्त्वा प्रसिद्धा सा ततो भुवि ॥
तस्मिन्दिने महालक्ष्मीस्तैले सन्निहिता यतः ॥
विष्णुपादाब्जसंभूता गंगा लोकमलापहा ॥
तस्मिन्नुष्णोदके देवी सन्निधानं करोति वै ॥
विधूदये त्रयोदश्यां भवेद्यदि चतुर्दशी ॥
नारकीति च सा प्रोक्ता आश्विनस्य सितेतरे ॥
व्यतीपाते च वैधृत्यां मातापित्रोर्दिनेऽपि वा ॥
नारकी चतुर्दशी चेत्स्यात्स्नातव्यं तिलतैलतः ॥
स्नातव्यं तिलतैलेन नारीभिश्च नरैरपि ॥
यतिभिर्विधवाभिश्च निष्कामैर्वा विधानतः ॥
कार्यमभ्यंजनं तत्र चाऽन्यथा निरयं व्रजेत् ॥
” इति
2.4.9.101 atra viśeṣaḥ brāhme-"nārada uvāca
yena striyaḥ surūpāḥ syuḥ subhagāḥ suprajāstathā ||
pativrataparā brahmaṃstadvrataṃ brūhi me prabho ||
śrībrahmovāca ||
śrūyatāṃ brāhmaṇaśreṣṭha sukharātri śubhaṃ vratam ||
yanmayā kasyacinnoktaṃ rahasyaṃ śivaśarmadam ||
ūrje māsi caturdaśyāṃ kṛṣṇāyāṃ vratamuttamam ||
yasyā''caraṇamātreṇa striyaḥ saubhāgyavarddhanāḥ ||
śriyā sārddhaṃ jagadyoniḥ śete viṣṇuḥ sukhānvitaḥ ||
tasyāṃ rātrau janaistasmātsaṃproktā janasuptikā ||
tasyāṃ dhātumayairvarṇyaibhagavatpaṃcaraṃgakaiḥ ||
nijā''laye jīvarātrī likhitvā sukharātrikām ||
brahmaviṣṇuśivādīnāṃ mūrtīśca vilikhettataḥ ||
saubhāgyahetave bharturanujñāṃ pratigṛhya ca ||
vratārthaṃ kalpayettasyāḥ pūjopakaraṇāni ca ||
tataḥ sugaṃdhadravyeṇa gātramudvartya yatnataḥ ||
strībhiḥ sukhodakasnānaṃ kartavyaṃ dvijasattama ||
snātvā vastraṃ manohāri paridhāya yathāvidhi ||
sukharātryāḥ supratiṣṭhāṃ kārayitvā dvijanmanā ||
pūjanīyā vidhānena gaṃdhapuṣpākṣatādibhiḥ ||
strībhiḥ sakhīsaṃyutābhiḥ sukharātryādidevatāḥ ||
sukharātrī gṛhasthā yā devatā likhitā mayā ||
pūjāṃ gṛhṇātu maddattāṃ sāḥ prayacchatu me sukham ||
sukharātri namastubhyaṃ jīvadātri sukhaprade ||
śivapriye gṛhāṇemāṃ pūjāṃ vai rakṣa bālakān ||
rūpaṃ dehi jayaṃ dehi vidyāṃ dehi sukhaṃ dhanam ||
prajñāṃ prayaccha me kāmānsamastānsukhamādarāt ||
iti saṃprārthya tāṃ devīṃ gītavāditranisvanaiḥ ||
lakṣmīpūjā tataḥ kāryā dhavayuktābhirādarāt ||
tribhiḥ pūjopahāreṇa maṃtrairebhirharipriyām ||
jaya devi jaganmātarviṣṇorvakṣasi saṃsthite ||
rame namo'stu te me'tra saubhāgyaṃ dehi niścalam ||
jāgarti yā mahālakṣmīrdīpamālā subhūtale ||
harivakṣaḥsthitā ramyā sā devī varadā'stu me ||
iti stutvā bhagavatīṃ mahālakṣmīṃ sukhapradām ||
bhartrā saha krīḍanīyaṃ dīpāvalyāṃ jayecchayā ||
dyūtaṃ patyāśritaṃ strībhirityāha puruṣottamaḥ ||
itthaṃ vidhānena pativratā yā karoti hṛdyaṃ sukharātrikākhyam ||
vrataṃ saputrā dhanadhānyayuktā sabhartṛkā sā bhavatīha satyam ||
” iti
||101||येन स्त्रियः सुरूपाः स्युः सुभगाः सुप्रजास्तथा ॥
पतिव्रतपरा ब्रह्मंस्तद्व्रतं ब्रूहि मे प्रभो ॥
श्रीब्रह्मोवाच ॥
श्रूयतां ब्राह्मणश्रेष्ठ सुखरात्रि शुभं व्रतम् ॥
यन्मया कस्यचिन्नोक्तं रहस्यं शिवशर्मदम् ॥
ऊर्जे मासि चतुर्दश्यां कृष्णायां व्रतमुत्तमम् ॥
यस्याऽऽचरणमात्रेण स्त्रियः सौभाग्यवर्द्धनाः ॥
श्रिया सार्द्धं जगद्योनिः शेते विष्णुः सुखान्वितः ॥
तस्यां रात्रौ जनैस्तस्मात्संप्रोक्ता जनसुप्तिका ॥
तस्यां धातुमयैर्वर्ण्यैभगवत्पंचरंगकैः ॥
निजाऽऽलये जीवरात्री लिखित्वा सुखरात्रिकाम् ॥
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां मूर्तीश्च विलिखेत्ततः ॥
सौभाग्यहेतवे भर्तुरनुज्ञां प्रतिगृह्य च ॥
व्रतार्थं कल्पयेत्तस्याः पूजोपकरणानि च ॥
ततः सुगंधद्रव्येण गात्रमुद्वर्त्य यत्नतः ॥
स्त्रीभिः सुखोदकस्नानं कर्तव्यं द्विजसत्तम ॥
स्नात्वा वस्त्रं मनोहारि परिधाय यथाविधि ॥
सुखरात्र्याः सुप्रतिष्ठां कारयित्वा द्विजन्मना ॥
पूजनीया विधानेन गंधपुष्पाक्षतादिभिः ॥
स्त्रीभिः सखीसंयुताभिः सुखरात्र्यादिदेवताः ॥
सुखरात्री गृहस्था या देवता लिखिता मया ॥
पूजां गृह्णातु मद्दत्तां साः प्रयच्छतु मे सुखम् ॥
सुखरात्रि नमस्तुभ्यं जीवदात्रि सुखप्रदे ॥
शिवप्रिये गृहाणेमां पूजां वै रक्ष बालकान् ॥
रूपं देहि जयं देहि विद्यां देहि सुखं धनम् ॥
प्रज्ञां प्रयच्छ मे कामान्समस्तान्सुखमादरात् ॥
इति संप्रार्थ्य तां देवीं गीतवादित्रनिस्वनैः ॥
लक्ष्मीपूजा ततः कार्या धवयुक्ताभिरादरात् ॥
त्रिभिः पूजोपहारेण मंत्रैरेभिर्हरिप्रियाम् ॥
जय देवि जगन्मातर्विष्णोर्वक्षसि संस्थिते ॥
रमे नमोऽस्तु ते मेऽत्र सौभाग्यं देहि निश्चलम् ॥
जागर्ति या महालक्ष्मीर्दीपमाला सुभूतले ॥
हरिवक्षःस्थिता रम्या सा देवी वरदाऽस्तु मे ॥
इति स्तुत्वा भगवतीं महालक्ष्मीं सुखप्रदाम् ॥
भर्त्रा सह क्रीडनीयं दीपावल्यां जयेच्छया ॥
द्यूतं पत्याश्रितं स्त्रीभिरित्याह पुरुषोत्तमः ॥
इत्थं विधानेन पतिव्रता या करोति हृद्यं सुखरात्रिकाख्यम् ॥
व्रतं सपुत्रा धनधान्ययुक्ता सभर्तृका सा भवतीह सत्यम् ॥
” इति