bhūyaḥ kathaya tṛptirhi nāsti me kamalāsana
nārada uvāca
bhūyaḥ kathaya tṛptirhi nāsti me kamalāsana ||
tvadvāgamṛtapānena tṛṣā bhūyaḥ pravardhate
||1||भूयः कथय तृप्तिर्हि नास्ति मे कमलासन ॥
त्वद्वागमृतपानेन तृषा भूयः प्रवर्धते
brahmovāca
prātaḥ snātvā śucirbhūtvā kārtike viṣṇutatparaḥ ||
devaṃ dāmodaraṃ pūjya komalaistulasīdalaiḥ ||
sa tu mokṣamavāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā
||2||प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कार्तिके विष्णुतत्परः ॥
देवं दामोदरं पूज्य कोमलैस्तुलसीदलैः ॥
स तु मोक्षमवाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा
bhaktyā virahito yastu suvarṇādibhirarcayet ||
tasya pūjāṃ na gṛhṇāti nā'tra kāryā vicāraṇā
||3||भक्त्या विरहितो यस्तु सुवर्णादिभिरर्चयेत् ॥
तस्य पूजां न गृह्णाति नाऽत्र कार्या विचारणा
sarveṣāmapi varṇānāṃ bhaktireṣā parā smṛtā ||
bhaktyā virahitaṃ karma na viṣṇoḥ priyakāraṇam
||4||सर्वेषामपि वर्णानां भक्तिरेषा परा स्मृता ॥
भक्त्या विरहितं कर्म न विष्णोः प्रियकारणम्
bhaktyā saṃpūjito nityaṃ tulasyāstu dalārdhataḥ ||
svayaṃ pratyakṣamāyāti bhagavānharirīśvaraḥ
||5||भक्त्या संपूजितो नित्यं तुलस्यास्तु दलार्धतः ॥
स्वयं प्रत्यक्षमायाति भगवान्हरिरीश्वरः
viṣṇudāsaḥ purā bhaktyā tulasīpūjanena ca ||
viṣṇulokaṃ gataḥ śīghraṃ colo gauṇatvamāgataḥ
||6||विष्णुदासः पुरा भक्त्या तुलसीपूजनेन च ॥
विष्णुलोकं गतः शीघ्रं चोलो गौणत्वमागतः
tulasyāḥ śṛṇu māhātmyaṃ pāpaghnaṃ puṇyavarddhanam ||
yatpurā viṣṇunā proktaṃ ramāyai tadvadāmyaham
||7||तुलस्याः शृणु माहात्म्यं पापघ्नं पुण्यवर्द्धनम् ॥
यत्पुरा विष्णुना प्रोक्तं रमायै तद्वदाम्यहम्
saṃprāpte kārtike māsi tulasyāḥ pūjanaṃ hareḥ ||
ye kurvaṃti narā bhaktyā te yāṃti paramaṃ padam
||8||संप्राप्ते कार्तिके मासि तुलस्याः पूजनं हरेः ॥
ये कुर्वंति नरा भक्त्या ते यांति परमं पदम्
tasmātsarvaprayatnena tulasyāḥ komalairdalaiḥ ||
pūjanīyo mahābhaktyā sarvakleśavināśanaḥ
||9||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तुलस्याः कोमलैर्दलैः ॥
पूजनीयो महाभक्त्या सर्वक्लेशविनाशनः
ropitā tulasī yāvatkurute mūlavistaram ||
tāvadyugasahasrāṇi brahmaloke mahīyate
||10||रोपिता तुलसी यावत्कुरुते मूलविस्तरम् ॥
तावद्युगसहस्राणि ब्रह्मलोके महीयते
tulasīpatrasaṃyuktajale snānaṃ caredyadi ||
sarvapāpavinirmukto modate viṣṇumaṃdire
||11||तुलसीपत्रसंयुक्तजले स्नानं चरेद्यदि ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तो मोदते विष्णुमंदिरे
vṛndāvanaṃ ca kurute ropaṇārthaṃ mahāmune ||
tāvataiva vimuktā'gho brahmabhūyāya kalpate
||12||वृन्दावनं च कुरुते रोपणार्थं महामुने ॥
तावतैव विमुक्ताऽघो ब्रह्मभूयाय कल्पते
tulasīkānanaṃ brahmangṛhe yasyā'vatiṣṭhate ||
tadgṛhaṃ tīrthabhūtaṃ tu na yāṃti yamakiṃkarāḥ
||13||तुलसीकाननं ब्रह्मन्गृहे यस्याऽवतिष्ठते ॥
तद्गृहं तीर्थभूतं तु न यांति यमकिंकराः
sarvapāpaharaṃ puṇyaṃ kāmadaṃ tulasīvanam ||
ropayaṃti narāḥ śreṣṭhāste na paśyaṃti bhāskarim
||14||सर्वपापहरं पुण्यं कामदं तुलसीवनम् ॥
रोपयंति नराः श्रेष्ठास्ते न पश्यंति भास्करिम्
tulasīkāṣṭhasaṃyuktaṃ gandhaṃ yo dhārayennaraḥ ||
taddehaṃ na spṛśetpāpaṃ kriyamāṇaṃ tathaiva ca
||15||तुलसीकाष्ठसंयुक्तं गन्धं यो धारयेन्नरः ॥
तद्देहं न स्पृशेत्पापं क्रियमाणं तथैव च
tulasīvipinacchāyā yatra caiva bhaveddvija ||
tatra śrāddhaṃ prakartavyaṃ pitṝṇāṃ tṛptihetave
||16||तुलसीविपिनच्छाया यत्र चैव भवेद्द्विज ॥
तत्र श्राद्धं प्रकर्तव्यं पितॄणां तृप्तिहेतवे
yatkṛte tulasīpatraṃ karṇe śirasi dṛśyate ||
yamastaṃ nekṣituṃ śaktaḥ kimu dūtā bhayaṃkarāḥ
||17||यत्कृते तुलसीपत्रं कर्णे शिरसि दृश्यते ॥
यमस्तं नेक्षितुं शक्तः किमु दूता भयंकराः
tulasyā mahimāṃ yastu śṛṇuyānnityamādṛtaḥ ||
sarva pāpavimuktātmā brahmalokaṃ sa gacchati
||18||तुलस्या महिमां यस्तु शृणुयान्नित्यमादृतः ॥
सर्व पापविमुक्तात्मा ब्रह्मलोकं स गच्छति
atraivodāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam ||
tulasyā viṣaye brahmañcchravaṇātpāpanāśanam
||19||अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ॥
तुलस्या विषये ब्रह्मञ्च्छ्रवणात्पापनाशनम्
purā kāśmīradeśe tu brāhmaṇau saṃbabhūvatuḥ ||
harimedhaḥsumedhākhyau viṣṇubhaktiparāyaṇau
||20||पुरा काश्मीरदेशे तु ब्राह्मणौ संबभूवतुः ॥
हरिमेधःसुमेधाख्यौ विष्णुभक्तिपरायणौ
sarvabhūtadayāyuktau sarvatattvārthavedinau ||
kadācittau dvijavarau tīrthayātrāparāyaṇau
||21||सर्वभूतदयायुक्तौ सर्वतत्त्वार्थवेदिनौ ॥
कदाचित्तौ द्विजवरौ तीर्थयात्रापरायणौ
gacchatāvekato viprau kāṃtāre śramavihvalau ||
tulasīkānanaṃ tatra dadarśaturariṃdamau
||22||गच्छतावेकतो विप्रौ कांतारे श्रमविह्वलौ ॥
तुलसीकाननं तत्र ददर्शतुररिंदमौ
tayoḥ sumedhāstaddṛṣṭvā tulasīkānanaṃ mahat ||
pradakṣiṇīkṛtya tadā vavaṃde bhaktisaṃyutaḥ
||23||तयोः सुमेधास्तद्दृष्ट्वा तुलसीकाननं महत् ॥
प्रदक्षिणीकृत्य तदा ववंदे भक्तिसंयुतः
dṛṣṭvaitaddharimedhāstu uvāca parayā mudā ||
jñātuṃ tulasyā māhātmyaṃ tatphalaṃ ca punaḥpunaḥ
||24||दृष्ट्वैतद्धरिमेधास्तु उवाच परया मुदा ॥
ज्ञातुं तुलस्या माहात्म्यं तत्फलं च पुनःपुनः
harimedhā uvāca
kimarthaṃ vipra deveṣu tīrtheṣu ca vrateṣu ca ||
sthiteṣu vipramukhyeṣu praṇāmaṃ kṛtavānasi
||25||किमर्थं विप्र देवेषु तीर्थेषु च व्रतेषु च ॥
स्थितेषु विप्रमुख्येषु प्रणामं कृतवानसि
sumedhā uvāca
śṛṇu vipra mahābhāga sādhu vākyamudīritam ||
ātapo bādhate hyāvāṃ gatvaitadvaṭasannidhau
||26||शृणु विप्र महाभाग साधु वाक्यमुदीरितम् ॥
आतपो बाधते ह्यावां गत्वैतद्वटसन्निधौ
tasyacchāyāṃ samāśritya vakṣyāmi te yathārthataḥ ||
evamuktaḥ sumedhāstu harimedhena saṃyutaḥ
||27||तस्यच्छायां समाश्रित्य वक्ष्यामि ते यथार्थतः ॥
एवमुक्तः सुमेधास्तु हरिमेधेन संयुतः
vaṭaṃ jagāma dharmajño mahatkoṭarasaṃyutam ||
tatra viśrāmya viprosau harimedhamuvāca ha
||28||वटं जगाम धर्मज्ञो महत्कोटरसंयुतम् ॥
तत्र विश्राम्य विप्रोसौ हरिमेधमुवाच ह
śrūyatāṃ vipraśārdūla tulasyāstūttamāṃ kathām ||
parameśaprasādena saṃjātā yā payonidhau
||29||श्रूयतां विप्रशार्दूल तुलस्यास्तूत्तमां कथाम् ॥
परमेशप्रसादेन संजाता या पयोनिधौ
purā durvāsasaḥ śāpādgataiśvarye puraṃdare ||
mamaṃthuḥ kṣīrajaladhiṃ brahmādyāḥ sasurā'surāḥ
||30||पुरा दुर्वाससः शापाद्गतैश्वर्ये पुरंदरे ॥
ममंथुः क्षीरजलधिं ब्रह्माद्याः ससुराऽसुराः
airāvataḥ kalpataruścandramāḥ kamalā tathā ||
uccaiḥśravā kaustubhaśca tathā dhanvantarirhariḥ
||31||ऐरावतः कल्पतरुश्चन्द्रमाः कमला तथा ॥
उच्चैःश्रवा कौस्तुभश्च तथा धन्वन्तरिर्हरिः
harītakyādayaścā'pi divyā oṣadhayastathā ||
ajāyanta dvijaśreṣṭha lokaśreyovidhāyakāḥ
||32||हरीतक्यादयश्चाऽपि दिव्या ओषधयस्तथा ॥
अजायन्त द्विजश्रेष्ठ लोकश्रेयोविधायकाः
tataḥ pīyūṣakalaśamajarāmaradāyakam ||
karābhyāṃ kalaśaṃ viṣṇurdhārayansutalaṃ param ||
avekṣya manasā sadyaḥ parāṃ nirvṛtimāpa ha
||33||ततः पीयूषकलशमजरामरदायकम् ॥
कराभ्यां कलशं विष्णुर्धारयन्सुतलं परम् ॥
अवेक्ष्य मनसा सद्यः परां निर्वृतिमाप ह
tasminpīyūṣakalaśa ānandāsrodabindavaḥ ||
vyapataṃstulasī sadyaḥ samajāyata maṇḍalā
||34||तस्मिन्पीयूषकलश आनन्दास्रोदबिन्दवः ॥
व्यपतंस्तुलसी सद्यः समजायत मण्डला
sarva lakṣaṇasaṃpannā sarvābharaṇabhūṣitā
||35||सर्व लक्षणसंपन्ना सर्वाभरणभूषिता
tatrotpannāṃ tathā lakṣmīṃ tulasīṃ ca dadurhareḥ ||
devā brahmādayaste hi jagṛhe bhagavānhariḥ
||36||तत्रोत्पन्नां तथा लक्ष्मीं तुलसीं च ददुर्हरेः ॥
देवा ब्रह्मादयस्ते हि जगृहे भगवान्हरिः
tato'tīva priyakarā tulasī jagatāṃ pateḥ
||37||ततोऽतीव प्रियकरा तुलसी जगतां पतेः
sā tu devagaṇaiḥ sarvairviṣṇuvatpūjyate priyā ||
nārāyaṇo jagattrātā tulasī tasya vallabhā
||38||सा तु देवगणैः सर्वैर्विष्णुवत्पूज्यते प्रिया ॥
नारायणो जगत्त्राता तुलसी तस्य वल्लभा
tasmāttasyā namaskāro mayā vipra kṛtastataḥ ||
ityevaṃ vadatastasya sumedhasya mahātmanaḥ
||39||तस्मात्तस्या नमस्कारो मया विप्र कृतस्ततः ॥
इत्येवं वदतस्तस्य सुमेधस्य महात्मनः
ārādadṛśyata mahadvimānaṃ sūryavarcasam ||
tadānīṃ vaṭavṛkṣastu papāta purato mune
||40||आराददृश्यत महद्विमानं सूर्यवर्चसम् ॥
तदानीं वटवृक्षस्तु पपात पुरतो मुने
tathaiva tasmādvṛkṣācca puruṣau dvau vinirgatau ||
dyotayaṃtau diśaḥ sarvāstejasā sūryasannibhau
||41||तथैव तस्माद्वृक्षाच्च पुरुषौ द्वौ विनिर्गतौ ॥
द्योतयंतौ दिशः सर्वास्तेजसा सूर्यसन्निभौ
praṇāmaṃ cakratustau hi harimedhasumedhayoḥ ||
harimedhasumedhau tau tau dṛṣṭvā bhayavihvalau
||42||प्रणामं चक्रतुस्तौ हि हरिमेधसुमेधयोः ॥
हरिमेधसुमेधौ तौ तौ दृष्ट्वा भयविह्वलौ
ūcaturvismayāviṣṭau tāvubhau devasannibhau
||43||ऊचतुर्विस्मयाविष्टौ तावुभौ देवसन्निभौ
harimedhasumedhasāvūcatuḥ
yuvāṃ kau devasaṃkāśau bhavaṃtau sarvamaṃgalau ||
maṃdāramālāṃ taruṇāṃ dhārayaṃtau tathā'marau ||
namaskāryau tathā''vābhyāṃ pūjyau ca surarūpiṇau
||44||युवां कौ देवसंकाशौ भवंतौ सर्वमंगलौ ॥
मंदारमालां तरुणां धारयंतौ तथाऽमरौ ॥
नमस्कार्यौ तथाऽऽवाभ्यां पूज्यौ च सुररूपिणौ
ityuktau brāhmaṇābhyāṃ tāvūcaturvṛkṣanirgatau ||
yuvāmeva pitā mātā āvayośca tathā guruḥ
||45||इत्युक्तौ ब्राह्मणाभ्यां तावूचतुर्वृक्षनिर्गतौ ॥
युवामेव पिता माता आवयोश्च तथा गुरुः
baṃdhvādayastathā caiva yuvāmeva na saṃśayaḥ ||
jyeṣṭha uvāca ||
ahaṃ tu devalokasya āstīkonāma nāmataḥ
||46||बंध्वादयस्तथा चैव युवामेव न संशयः ॥
ज्येष्ठ उवाच ॥
अहं तु देवलोकस्य आस्तीकोनाम नामतः
apsarogaṇasaṃvītaḥ kadācinnaṃdana vanam ||
krīḍārthamagamaṃ cādrau viṣayāsakta cetanaḥ
||47||अप्सरोगणसंवीतः कदाचिन्नंदन वनम् ॥
क्रीडार्थमगमं चाद्रौ विषयासक्त चेतनः
remire devavanitā yathākāmaṃ mayā saha ||
muktāmallikamālyāni nipetustāni yoṣitām
||48||रेमिरे देववनिता यथाकामं मया सह ॥
मुक्तामल्लिकमाल्यानि निपेतुस्तानि योषिताम्
tapato romaśasyaiva taddṛṣṭvā kupito muniḥ ||
yoṣitāṃ nā'parādhoyaṃ yāsāṃ vai parataṃtratā
||49||तपतो रोमशस्यैव तद्दृष्ट्वा कुपितो मुनिः ॥
योषितां नाऽपराधोयं यासां वै परतंत्रता
ayameva durācāraḥ śāpārha iti cā'bravīt ||
tvaṃ brahmarākṣaso bhūtvā vaṭavṛkṣe careti mām
||50||अयमेव दुराचारः शापार्ह इति चाऽब्रवीत् ॥
त्वं ब्रह्मराक्षसो भूत्वा वटवृक्षे चरेति माम्
prasādito mayā so'tha viśāpamapi dattavān ||
tulasīpatramāhātmyaṃ viṣṇornāma tathā dvijāt
||51||प्रसादितो मया सोऽथ विशापमपि दत्तवान् ॥
तुलसीपत्रमाहात्म्यं विष्णोर्नाम तथा द्विजात्
yadā śṛṇoṣi sadyastvaṃ vimuktiṃ yāsyase parām ||
iti śaptastu muninā cirakālaṃ suduḥkhitaḥ
||52||यदा शृणोषि सद्यस्त्वं विमुक्तिं यास्यसे पराम् ॥
इति शप्तस्तु मुनिना चिरकालं सुदुःखितः
vasāmyatra vaṭe daivādbhavaddarśanato dhruvam ||
muktirjātā vipraśāpāddvitīyasya kathāṃ śṛṇu
||53||वसाम्यत्र वटे दैवाद्भवद्दर्शनतो ध्रुवम् ॥
मुक्तिर्जाता विप्रशापाद्द्वितीयस्य कथां शृणु
ayaṃ munivaraḥ pūrvaṃ guruśuśrūṣaṇe rataḥ ||
gurorājñāmanādṛtya brahmarākṣasatāṃ gataḥ
||54||अयं मुनिवरः पूर्वं गुरुशुश्रूषणे रतः ॥
गुरोराज्ञामनादृत्य ब्रह्मराक्षसतां गतः
yuṣmatprasādādadhunā brahmaśāpādvimocitaḥ ||
tīrthayātrāphalaṃ caiva yuvābhyāmiha sādhitam
||55||युष्मत्प्रसादादधुना ब्रह्मशापाद्विमोचितः ॥
तीर्थयात्राफलं चैव युवाभ्यामिह साधितम्
uttarottarapuṇyāni vardhaṃte ca dinedine ||
ityuktvā tau munivarau praṇamya ca punaḥpunaḥ
||56||उत्तरोत्तरपुण्यानि वर्धंते च दिनेदिने ॥
इत्युक्त्वा तौ मुनिवरौ प्रणम्य च पुनःपुनः
tāvanujñāpya tau dhāma jagmatuḥ parayā mudā ||
tatastau tīrthayātrārthaṃ paramau munipuṃgavau
||57||तावनुज्ञाप्य तौ धाम जग्मतुः परया मुदा ॥
ततस्तौ तीर्थयात्रार्थं परमौ मुनिपुंगवौ
śaṃsaṃtau tulasīṃ puṇyāṃ jagmaturmunipuṃgava ||
evaṃ nārada māhātmyaṃ tulasyāḥ ko nu varṇayet
||58||शंसंतौ तुलसीं पुण्यां जग्मतुर्मुनिपुंगव ॥
एवं नारद माहात्म्यं तुलस्याः को नु वर्णयेत्
tasmānnārada māse'sminkārtike harituṣṭide ||
kartavyā tulasīpūjā nā'tra kāryā vicāraṇā
||59||तस्मान्नारद मासेऽस्मिन्कार्तिके हरितुष्टिदे ॥
कर्तव्या तुलसीपूजा नाऽत्र कार्या विचारणा
evamaṃga vratānyeva proktāni munisattama ||
upāṃgāni pravakṣyāmi vālakhilyoditāni ca
||60||एवमंग व्रतान्येव प्रोक्तानि मुनिसत्तम ॥
उपांगानि प्रवक्ष्यामि वालखिल्योदितानि च
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye tulasīmāhātmyavarṇanaṃ nāmā'ṣṭamo'dhyāyaḥ || 8 ||