kārtikavratanirūpaṇam
brahmovāca
śṛṇu nārada vakṣyāmi kārtikasya vrataṃ mahat ||
yacchutvā sarvapāpebhyo mukto mokṣamavāpsyasi
||1||शृणु नारद वक्ष्यामि कार्तिकस्य व्रतं महत् ॥
यच्छुत्वा सर्वपापेभ्यो मुक्तो मोक्षमवाप्स्यसि
kārtike māsi saṃprāpte niṣiddhāni ca varjayet ||
tailābhyaṃgaṃ parānnaṃ ca tathā vai tailabhojanam
||2||कार्तिके मासि संप्राप्ते निषिद्धानि च वर्जयेत् ॥
तैलाभ्यंगं परान्नं च तथा वै तैलभोजनम्
phalāni bahubījāni dhānyāni dvidalānyapi ||
varjayetkārtike māsi nā'tra kāryā vicāraṇā
||3||फलानि बहुबीजानि धान्यानि द्विदलान्यपि ॥
वर्जयेत्कार्तिके मासि नाऽत्र कार्या विचारणा
alābuṃ gṛṃjaraṃ caiva vṛṃtākaṃ bṛhatīphalam ||
annaṃ paryuṣitaṃ vā'pi bhissaṭaṃ ca masūrikam
||4||अलाबुं गृंजरं चैव वृंताकं बृहतीफलम् ॥
अन्नं पर्युषितं वाऽपि भिस्सटं च मसूरिकम्
punarbhojanaṃ mādhvaṃ ca parānnaṃ kāṃsyabhojanam ||
nakhaṃ carma ca chatrākaṃ kāṃji durgaṃdhameva ca
||5||पुनर्भोजनं माध्वं च परान्नं कांस्यभोजनम् ॥
नखं चर्म च छत्राकं कांजि दुर्गंधमेव च
gaṇānnaṃ gaṇikānnaṃ ca tathā vai grāmayājinaḥ ||
śūdrānnaṃ śadrasaṃparkaṃ sūtakānnaṃ tathaiva ca
||6||गणान्नं गणिकान्नं च तथा वै ग्रामयाजिनः ॥
शूद्रान्नं शद्रसंपर्कं सूतकान्नं तथैव च
śrāddhānnamṛtuśāṃtyāśca jātakaṃ nāmakaṃ tathā ||
śleṣmātakaphalaṃ caiva varjayetkārtikavratī
||7||श्राद्धान्नमृतुशांत्याश्च जातकं नामकं तथा ॥
श्लेष्मातकफलं चैव वर्जयेत्कार्तिकव्रती
niṣiddheṣu ca patreṣu bhojanaṃ naiva kārayet ||
madhupālāśakadalījaṃbūplakṣamakūṭikāḥ ||
etatpatreṣu bhoktavyaṃ puṣkare na kadācana
||8||निषिद्धेषु च पत्रेषु भोजनं नैव कारयेत् ॥
मधुपालाशकदलीजंबूप्लक्षमकूटिकाः ॥
एतत्पत्रेषु भोक्तव्यं पुष्करे न कदाचन
kārtike māsi saṃprāpte yaḥ kuryādvanabhojanam ||
sa yāti paramaṃ lokaṃ viṣṇordevasya cakriṇaḥ
||9||कार्तिके मासि संप्राप्ते यः कुर्याद्वनभोजनम् ॥
स याति परमं लोकं विष्णोर्देवस्य चक्रिणः
prātaḥsnānaṃ tu kartavyaṃ tathaiva haripūjanam ||
kathāyāḥ śravaṇaṃ caiva kārtike śasyate mune
||10||प्रातःस्नानं तु कर्तव्यं तथैव हरिपूजनम् ॥
कथायाः श्रवणं चैव कार्तिके शस्यते मुने
gopīcaṃdanadānaṃ tu godānaṃ śrotriyāya ca ||
kartavyaṃ kārtike māsi tena mokṣamavāpnuyāt
||11||गोपीचंदनदानं तु गोदानं श्रोत्रियाय च ॥
कर्तव्यं कार्तिके मासि तेन मोक्षमवाप्नुयात्
kadalīphaladānaṃ tu dānaṃ dhātrīphalasya ca ||
vastradānaṃ tathā kuryācchītārtāya dvijanmane
||12||कदलीफलदानं तु दानं धात्रीफलस्य च ॥
वस्त्रदानं तथा कुर्याच्छीतार्ताय द्विजन्मने
śākādidānaṃ kurvīta cānnadānaṃ viśeṣataḥ ||
śāligrāmasya dānaṃ ca kartavyaṃ tu dvijanmane
||13||शाकादिदानं कुर्वीत चान्नदानं विशेषतः ॥
शालिग्रामस्य दानं च कर्तव्यं तु द्विजन्मने
paurāṇikāya yo dadyādāmānnaṃ ghṛtapāyasam ||
sa caiśvaryamavāpnoti śatabrāhmaṇabhojanāt
||14||पौराणिकाय यो दद्यादामान्नं घृतपायसम् ॥
स चैश्वर्यमवाप्नोति शतब्राह्मणभोजनात्
kamalaiḥ pūjayedyastu kārtike kamalāpriyam ||
sa tu puṇyamavāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā
||15||कमलैः पूजयेद्यस्तु कार्तिके कमलाप्रियम् ॥
स तु पुण्यमवाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा
kārtike tulasīpatraṃ yo bhaktyā viṣṇave'rpayet ||
saṃsārācca vinirmukto yāti viṣṇoḥ paraṃ padam
||16||कार्तिके तुलसीपत्रं यो भक्त्या विष्णवेऽर्पयेत् ॥
संसाराच्च विनिर्मुक्तो याति विष्णोः परं पदम्
kārtike ketakīpuṣpairarcayedgaruḍadhvajam ||
pūjito janmasāhasraṃ nā'tra kāryā vicāraṇā
||17||कार्तिके केतकीपुष्पैरर्चयेद्गरुडध्वजम् ॥
पूजितो जन्मसाहस्रं नाऽत्र कार्या विचारणा
śaṃkhadānaṃ tu yaḥ kuryāttathā cakrāṃkitasya ca ||
tasya pāpāni naśyaṃti dānamātrānna saṃśayaḥ
||18||शंखदानं तु यः कुर्यात्तथा चक्रांकितस्य च ॥
तस्य पापानि नश्यंति दानमात्रान्न संशयः
gītāpāṭhaṃ tu yaḥ kuryātkārtike viṣṇuvallabhe ||
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ nā'laṃ varṣaśatairapi
||19||गीतापाठं तु यः कुर्यात्कार्तिके विष्णुवल्लभे ॥
तस्य पुण्यफलं वक्तुं नाऽलं वर्षशतैरपि
śrīmadrāgavatasyā'pi śravaṇaṃ yaḥ samācaret ||
sarvapāpavinirmuktaḥ paraṃ nirvāṇamṛcchati
||20||श्रीमद्रागवतस्याऽपि श्रवणं यः समाचरेत् ॥
सर्वपापविनिर्मुक्तः परं निर्वाणमृच्छति
ekādaśyāṃ nirāhāramupavāsaṃ karoti yaḥ ||
pūrvajanmakṛtātpāpānmucyate nā'tra saṃśayaḥ
||21||एकादश्यां निराहारमुपवासं करोति यः ॥
पूर्वजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नाऽत्र संशयः
śāligrāmasya naivedyaṃ koṭiyajñaphalaṃ labhet ||
anyadevasya naivedyaṃ bhuktvā cāṃdrāyaṇaṃ caret
||22||शालिग्रामस्य नैवेद्यं कोटियज्ञफलं लभेत् ॥
अन्यदेवस्य नैवेद्यं भुक्त्वा चांद्रायणं चरेत्
pūjākāle tu devasya ghaṇṭānādaṃ karoti yaḥ ||
harestṛptiṃ parāṃ yāti manujo nā'tra saṃśayaḥ
||23||पूजाकाले तु देवस्य घण्टानादं करोति यः ॥
हरेस्तृप्तिं परां याति मनुजो नाऽत्र संशयः
parānnaṃ varjayedyastu kārtike viṣṇutuṣṭaye ||
dāmodarasya prītiṃ sa samyakprāpnoti mānavaḥ
||24||परान्नं वर्जयेद्यस्तु कार्तिके विष्णुतुष्टये ॥
दामोदरस्य प्रीतिं स सम्यक्प्राप्नोति मानवः
adhvagaṃ tu pariśrāṃtaṃ kāle ca gṛhamāgatam ||
yo'tithiṃ pūjayedbhaktyā janmasāhasranāśanam
||25||अध्वगं तु परिश्रांतं काले च गृहमागतम् ॥
योऽतिथिं पूजयेद्भक्त्या जन्मसाहस्रनाशनम्
niṃdāṃ kurvaṃti ye mūḍhā vaiṣṇavānāṃ mahātmanām ||
pataṃti pitṛbhiḥ sārddhaṃ mahāraurava saṃjñake
||26||निंदां कुर्वंति ये मूढा वैष्णवानां महात्मनाम् ॥
पतंति पितृभिः सार्द्धं महारौरव संज्ञके
dṛṣṭvā bhāgavatānviprānsanmukho na ca yāti hi ||
na gṛhṇāti haristasya pūjāṃ dvādaśavārṣikīm
||27||दृष्ट्वा भागवतान्विप्रान्सन्मुखो न च याति हि ॥
न गृह्णाति हरिस्तस्य पूजां द्वादशवार्षिकीम्
niṃdāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya ca ||
tato nā'paiti yaḥ so'pi hareḥ priyatamo nahi
||28||निंदां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य च ॥
ततो नाऽपैति यः सोऽपि हरेः प्रियतमो नहि
pradakṣiṇāṃ tu yaḥ kuryātkārtike keśavasya hi ||
padepade'śvamedhasya phalaṃ prāpnotyasaṃśayaḥ
||29||प्रदक्षिणां तु यः कुर्यात्कार्तिके केशवस्य हि ॥
पदेपदेऽश्वमेधस्य फलं प्राप्नोत्यसंशयः
daṃḍapraṇāmaṃ yaḥ kuryātkārtike keśavā'grataḥ ||
rājasūyā'śvamedhānāṃ phalaṃ prāpnotyasaṃśayaḥ
||30||दंडप्रणामं यः कुर्यात्कार्तिके केशवाऽग्रतः ॥
राजसूयाऽश्वमेधानां फलं प्राप्नोत्यसंशयः
kuṭumbabhojanaṃ caiva kārtike bhaktisaṃyutaḥ ||
kārayedvipraśārdūla tasya puṇyamanaṃtakam
||31||कुटुम्बभोजनं चैव कार्तिके भक्तिसंयुतः ॥
कारयेद्विप्रशार्दूल तस्य पुण्यमनंतकम्
parastrīsaṃgamaṃ yastu kārtike kurute naraḥ ||
tasya pāpasya viśrāṃtiryāvadvaktuṃ na śakyate
||32||परस्त्रीसंगमं यस्तु कार्तिके कुरुते नरः ॥
तस्य पापस्य विश्रांतिर्यावद्वक्तुं न शक्यते
tulasīmṛttikāpuṃḍraṃ lalāṭe yasya dṛśyate ||
yamastaṃ nekṣituṃ śaktaḥ kimu dūtā bhayaṃkarāḥ
||33||तुलसीमृत्तिकापुंड्रं ललाटे यस्य दृश्यते ॥
यमस्तं नेक्षितुं शक्तः किमु दूता भयंकराः
śākaṃ vā lavaṇaṃ vā'pi yatkiṃcidvā bhaviṣyati ||
taddeyaṃ kārtike māsi prītyarthaṃ śārṅgadhanvanaḥ
||34||शाकं वा लवणं वाऽपि यत्किंचिद्वा भविष्यति ॥
तद्देयं कार्तिके मासि प्रीत्यर्थं शार्ङ्गधन्वनः
ityādyā bahavo dharmāḥ kārtike viṣṇuvallabhāḥ ||
yathāśaktyā prakurvīta dharmaṃ devasya tuṣṭidam
||35||इत्याद्या बहवो धर्माः कार्तिके विष्णुवल्लभाः ॥
यथाशक्त्या प्रकुर्वीत धर्मं देवस्य तुष्टिदम्
harisaṃtuṣṭaye kāryastyāgo vā sveṣṭavastunaḥ ||
māsāṃte dvijavaryāya dadyāttadvratapūrtaye
||36||हरिसंतुष्टये कार्यस्त्यागो वा स्वेष्टवस्तुनः ॥
मासांते द्विजवर्याय दद्यात्तद्व्रतपूर्तये
sarvavratāni caikatra satyavratamathaikataḥ ||
tasmātsarvaprayatnena satyaṃ bhāṣeta sarvadā
||37||सर्वव्रतानि चैकत्र सत्यव्रतमथैकतः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सत्यं भाषेत सर्वदा
anyadharmeṣvadhikṛtiḥ kulajātivibhāgataḥ ||
adhikārī kārtike tu sarva eva jano bhavet
||38||अन्यधर्मेष्वधिकृतिः कुलजातिविभागतः ॥
अधिकारी कार्तिके तु सर्व एव जनो भवेत्
gogrāsaḥ kārtike māsi viśeṣādyaistu dīyate ||
teṣāṃ puṇyaphalaṃ vaktuṃ na śaknoti pitāmahaḥ
||39||गोग्रासः कार्तिके मासि विशेषाद्यैस्तु दीयते ॥
तेषां पुण्यफलं वक्तुं न शक्नोति पितामहः
viṣṇudevālayaṃ prātaḥ saṃmārjayati kārtike ||
tasya vaikuṃṭhabhavane jāyate sudṛḍhaṃ gṛham
||40||विष्णुदेवालयं प्रातः संमार्जयति कार्तिके ॥
तस्य वैकुंठभवने जायते सुदृढं गृहम्
dadyātkārtikamāse tu dharmakāṣṭhāni bhūriśaḥ ||
na tatpuṇyasya nāśosti kalpakoṭiśatairapi
||41||दद्यात्कार्तिकमासे तु धर्मकाष्ठानि भूरिशः ॥
न तत्पुण्यस्य नाशोस्ति कल्पकोटिशतैरपि
sudhādi lepayedyastu kārtike viṣṇumaṃdire ||
citrādikaṃ likhedvā'pi modate viṣṇusannidhau
||42||सुधादि लेपयेद्यस्तु कार्तिके विष्णुमंदिरे ॥
चित्रादिकं लिखेद्वाऽपि मोदते विष्णुसन्निधौ
devālaye vā tīrthe vā kṛto duṣṭairnṛpaiḥ karaḥ ||
taṃ mocayaṃti ye lokāsteṣāṃ dharmaḥ sanātanaḥ
||43||देवालये वा तीर्थे वा कृतो दुष्टैर्नृपैः करः ॥
तं मोचयंति ये लोकास्तेषां धर्मः सनातनः
kārtike māsi yo vipro gabhastīśvarasannidhau ||
śatarudrījapaṃ kuryānmaṃtrasiddhiḥ prajāyate
||44||कार्तिके मासि यो विप्रो गभस्तीश्वरसन्निधौ ॥
शतरुद्रीजपं कुर्यान्मंत्रसिद्धिः प्रजायते
vārāṇasyāṃ tu yaiḥ sthitvā trivarṣaṃ kārtikavratam ||
sopāṃgaṃ sāṃgaṃ yairmartyaiḥ kṛtaṃ bhaktyaikatatparaiḥ
||45||वाराणस्यां तु यैः स्थित्वा त्रिवर्षं कार्तिकव्रतम् ॥
सोपांगं सांगं यैर्मर्त्यैः कृतं भक्त्यैकतत्परैः
iha loke phalaṃ teṣāṃ pratyakṣaṃ jāyate kila ||
saṃpattyā caiva saṃtatyā yaśobhirdharmabuddhibhiḥ
||46||इह लोके फलं तेषां प्रत्यक्षं जायते किल ॥
संपत्त्या चैव संतत्या यशोभिर्धर्मबुद्धिभिः
palāṃḍuṃ śṛṃgaṃ māṃsaṃ ca śayyāṃ sauvīrakaṃ tathā ||
rājikonmādikaṃ cā'pi cipiṭānnaṃ ca varjayet
||47||पलांडुं शृंगं मांसं च शय्यां सौवीरकं तथा ॥
राजिकोन्मादिकं चाऽपि चिपिटान्नं च वर्जयेत्
dhātrīphalaṃ bhānuvāre paradeśāgamaṃ tathā ||
tīrthaṃ vinā sadaiveha varjayetkārtikavratī
||48||धात्रीफलं भानुवारे परदेशागमं तथा ॥
तीर्थं विना सदैवेह वर्जयेत्कार्तिकव्रती
devavedadvijātīnāṃ gurugovratināṃ tathā ||
strīrājamahatāṃ niṃdāṃ varjayetkārtikavratī
||49||देववेदद्विजातीनां गुरुगोव्रतिनां तथा ॥
स्त्रीराजमहतां निंदां वर्जयेत्कार्तिकव्रती
narakasya caturdaśyāṃ tailābhyaṃgaṃ ca kārayet ||
anyatra kārtike māsi tailasnānaṃ vivarjayet ||
nālikāṃ mūlakaṃ caiva kūṣmāṃḍaṃ ca kapitthakam
||50||नरकस्य चतुर्दश्यां तैलाभ्यंगं च कारयेत् ॥
अन्यत्र कार्तिके मासि तैलस्नानं विवर्जयेत् ॥
नालिकां मूलकं चैव कूष्मांडं च कपित्थकम्
rajasvalāṃtyaja mleccha patita'vratikaistathā ||
dvijadviḍvedabāhyaiśca na vadetsarvadā vratī
||51||रजस्वलांत्यज म्लेच्छ पतितऽव्रतिकैस्तथा ॥
द्विजद्विड्वेदबाह्यैश्च न वदेत्सर्वदा व्रती
ebhirdṛṣṭaṃ ca kākaiśca sūtikānnaṃ ca yadbhavet ||
dviḥpācitaṃ ca dagdhānnaṃ naivādyādvaiṣṇavavratī
||52||एभिर्दृष्टं च काकैश्च सूतिकान्नं च यद्भवेत् ॥
द्विःपाचितं च दग्धान्नं नैवाद्याद्वैष्णवव्रती
kramātkūṣmāṃḍabṛhatītaruṇīmūlakaṃ tathā ||
śrīphalaṃ ca kaliṃgaṃ ca phalaṃ dhātrībhavaṃ tathā
||53||क्रमात्कूष्मांडबृहतीतरुणीमूलकं तथा ॥
श्रीफलं च कलिंगं च फलं धात्रीभवं तथा
nārikelamalābuṃ ca paṭolaṃ bṛhatīphalam ||
carmavṛṃtākacavalīśākaṃ tulasijaṃ tathā
||54||नारिकेलमलाबुं च पटोलं बृहतीफलम् ॥
चर्मवृंताकचवलीशाकं तुलसिजं तथा
śākānyetāni varjyāni kramātpratipadādiṣu ||
evameva hi māghe'pi kuryyācca niyamānvratī
||55||शाकान्येतानि वर्ज्यानि क्रमात्प्रतिपदादिषु ॥
एवमेव हि माघेऽपि कुर्य्याच्च नियमान्व्रती
kārtikavratinaḥ puṇyaṃ yathoktavratakāriṇaḥ ||
na samartho bhavedvaktuṃ brahmā'pīha caturmukhaḥ
||56||कार्तिकव्रतिनः पुण्यं यथोक्तव्रतकारिणः ॥
न समर्थो भवेद्वक्तुं ब्रह्माऽपीह चतुर्मुखः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye kārtikavratanirūpaṇaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||