kārtikavratadharmanirūpaṇam
brahmovāca
atha kārtikamāsasya dharmānvakṣyāmi nārada ||
saṃprāptaṃ kārtikaṃ dṛṣṭvā parānnaṃ yastu varjayet
||1||अथ कार्तिकमासस्य धर्मान्वक्ष्यामि नारद ॥
संप्राप्तं कार्तिकं दृष्ट्वा परान्नं यस्तु वर्जयेत्
sa tu mokṣamavāpnoti nātra kāryā vicāraṇā ||
sarveṣāmeva dharmāṇāṃ gurupūjā parā matā ||
guruśuśrūṣayā sarvaṃ prāpnoti ṛṣisattama
||2||स तु मोक्षमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥
सर्वेषामेव धर्माणां गुरुपूजा परा मता ॥
गुरुशुश्रूषया सर्वं प्राप्नोति ऋषिसत्तम
gurau tuṣṭe ca tuṣṭāḥ syurdevāḥ sarve savāsavā ||
gurau ruṣṭe ca ruṣṭāḥ syurdevāḥ sarve savāsavāḥ
||3||गुरौ तुष्टे च तुष्टाः स्युर्देवाः सर्वे सवासवा ॥
गुरौ रुष्टे च रुष्टाः स्युर्देवाः सर्वे सवासवाः
kārtikaṃ māsi saṃprāpte kṛtvā karmāṇi bhūriśaḥ
||4||कार्तिकं मासि संप्राप्ते कृत्वा कर्माणि भूरिशः
akṛtvā guruśuśrūṣāṃ narakāneva viṃdati
||4||अकृत्वा गुरुशुश्रूषां नरकानेव विंदति
yatkiṃcidvā samādiṣṭo guruṇā tatsamācaret
||5||यत्किंचिद्वा समादिष्टो गुरुणा तत्समाचरेत्
ājñapto guruṇā vipra na tadvākyaṃ tu laṃghayet ||
yadi duḥkhādikaṃ prāptaṃ guruṃ tu śaraṇaṃ vrajet
||6||आज्ञप्तो गुरुणा विप्र न तद्वाक्यं तु लंघयेत् ॥
यदि दुःखादिकं प्राप्तं गुरुं तु शरणं व्रजेत्
mātṛtve ca pitṛtve ca gurumeva smaredbudhaḥ ||
gurau na prāpyate yattannānyatrā'pi hi labhyate
||7||मातृत्वे च पितृत्वे च गुरुमेव स्मरेद्बुधः ॥
गुरौ न प्राप्यते यत्तन्नान्यत्राऽपि हि लभ्यते
guruprasādātsarvaṃ tu prāpnotyeva na saṃśayaḥ ||
medhāvī kapilaścaiva sumatiśca mahātapāḥ ||
gautamasya guroḥ samyaksevayā'maratāṃ gatāḥ
||8||गुरुप्रसादात्सर्वं तु प्राप्नोत्येव न संशयः ॥
मेधावी कपिलश्चैव सुमतिश्च महातपाः ॥
गौतमस्य गुरोः सम्यक्सेवयाऽमरतां गताः
* tasmātsarvaprayatnena kārtike viṣṇutatparaḥ ||
gurusevāṃ prakurvīta tato mokṣamavāpnuyāt
||9||* तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्तिके विष्णुतत्परः ॥
गुरुसेवां प्रकुर्वीत ततो मोक्षमवाप्नुयात्
narebhyo vaiṣṇavaṃ dharmaṃ yo dadāti dvijottamaḥ ||
sasāgaramahīdāne tatpuṇyaṃ labhate hi saḥ
||10||नरेभ्यो वैष्णवं धर्मं यो ददाति द्विजोत्तमः ॥
ससागरमहीदाने तत्पुण्यं लभते हि सः
tiladhenuṃ hiraṇyaṃ ca rajataṃ bhūmivāsasī ||
gopradānāni dāsyaṃti sarvabhāvena suvrata
||11||तिलधेनुं हिरण्यं च रजतं भूमिवाससी ॥
गोप्रदानानि दास्यंति सर्वभावेन सुव्रत
sarveṣāmeva dānānāṃ kanyādānaṃ viśiṣyate ||
* sahasrameva dhenūnāṃ śataṃ cānaḍuhāṃ samam
||12||सर्वेषामेव दानानां कन्यादानं विशिष्यते ॥
* सहस्रमेव धेनूनां शतं चानडुहां समम्
daśānaḍutsamaṃ yānaṃ daśayānasamo hayaḥ ||
hayadāna sahasrebhyo gajadānaṃ viśiṣyate
||13||दशानडुत्समं यानं दशयानसमो हयः ॥
हयदान सहस्रेभ्यो गजदानं विशिष्यते
gajadānasahasrāṇāṃ svarṇadānaṃ ca tatsamam ||
svarṇadānasahasrāṇāṃ vidyādānaṃ ca tatsamam
||14||गजदानसहस्राणां स्वर्णदानं च तत्समम् ॥
स्वर्णदानसहस्राणां विद्यादानं च तत्समम्
vidyādānātkoṭiguṇaṃ bhūmidānaṃ viśiṣyate ||
bhūmidānasahasreṇa gopradānaṃ viśiṣyate
||15||विद्यादानात्कोटिगुणं भूमिदानं विशिष्यते ॥
भूमिदानसहस्रेण गोप्रदानं विशिष्यते
gopradānasahasrebhyo hyannadānaṃ viśiṣyate ||
annādhāramidaṃ proktaṃ tasmāddeyaṃ tu kārtike
||16||गोप्रदानसहस्रेभ्यो ह्यन्नदानं विशिष्यते ॥
अन्नाधारमिदं प्रोक्तं तस्माद्देयं तु कार्तिके
parānnavarjanādeva labheccāṃdrāyaṇaṃ phalam ||
dinedine'tikṛcchrasya phalaṃ prāpnoti mānavaḥ
||17||परान्नवर्जनादेव लभेच्चांद्रायणं फलम् ॥
दिनेदिनेऽतिकृच्छ्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः
kārtike varjayenmāṃsaṃ sandhānaṃ ca viśeṣataḥ ||
rākṣasīṃ yonimāpnoti sakṛnmāṃsasya bhakṣaṇāt
||18||कार्तिके वर्जयेन्मांसं सन्धानं च विशेषतः ॥
राक्षसीं योनिमाप्नोति सकृन्मांसस्य भक्षणात्
pravṛttānāṃ tu bhakṣyāṇāṃ kārtike niyame kṛte ||
avaśyaṃ viṣṇurūpatvaṃ prāpyate mokṣadaṃ padam
||19||प्रवृत्तानां तु भक्ष्याणां कार्तिके नियमे कृते ॥
अवश्यं विष्णुरूपत्वं प्राप्यते मोक्षदं पदम्
brāhmaṇebhyo mahīṃ dattvā grahaṇe sūryacaṃdrayoḥ ||
yatphalaṃ labhate vatsa tatphalaṃ bhūmiśāyinaḥ
||20||ब्राह्मणेभ्यो महीं दत्त्वा ग्रहणे सूर्यचंद्रयोः ॥
यत्फलं लभते वत्स तत्फलं भूमिशायिनः
bhojanaṃ dvijadaṃpatyoḥ pūjanaṃ ca vilepanaiḥ ||
kaṃbalāni ca ratnāni vāsāṃsi vividhāni ca
||21||भोजनं द्विजदंपत्योः पूजनं च विलेपनैः ॥
कंबलानि च रत्नानि वासांसि विविधानि च
tūlikāśca pradātavyāḥ pracchādanapaṭaiḥ saha ||
upānahāvātapatraṃ kārtike dehi suvrata
||22||तूलिकाश्च प्रदातव्याः प्रच्छादनपटैः सह ॥
उपानहावातपत्रं कार्तिके देहि सुव्रत
kārtike kṣitiśāyī ca hanyātpāpaṃ yugārjitam ||
jāgaraṃ kārtike māsi yaḥ karotyaruṇodaye
||23||कार्तिके क्षितिशायी च हन्यात्पापं युगार्जितम् ॥
जागरं कार्तिके मासि यः करोत्यरुणोदये
dāmodarāgre devarṣe gosahasraphalaṃ labhet ||
nadīsnānaṃ kathā viṣṇorvaiṣṇavānāṃ ca darśanam
||24||दामोदराग्रे देवर्षे गोसहस्रफलं लभेत् ॥
नदीस्नानं कथा विष्णोर्वैष्णवानां च दर्शनम्
na bhavetkārtike yasya haretpuṇyaṃ daśābdikam ||
puṣkaraṃ yaḥ smaretprājñaḥ karmaṇā manasā girā
||25||न भवेत्कार्तिके यस्य हरेत्पुण्यं दशाब्दिकम् ॥
पुष्करं यः स्मरेत्प्राज्ञः कर्मणा मनसा गिरा
kārtike muniśārdūla lakṣakoṭiguṇaṃ bhavet ||
prayāgo māghamāse tu puṣkaraṃ kārtike tathā
||26||कार्तिके मुनिशार्दूल लक्षकोटिगुणं भवेत् ॥
प्रयागो माघमासे तु पुष्करं कार्तिके तथा
avantī mādhave māsi hanyātpāpaṃ yugārjitam ||
dhanyāste mānavā loke kalikāle viśeṣataḥ
||27||अवन्ती माधवे मासि हन्यात्पापं युगार्जितम् ॥
धन्यास्ते मानवा लोके कलिकाले विशेषतः
ye kurvaṃti narā nityaṃ prītyarthaṃ haripūjanam ||
tāritāstaiśca pitaro narakācca na saṃśayaḥ
||28||ये कुर्वंति नरा नित्यं प्रीत्यर्थं हरिपूजनम् ॥
तारितास्तैश्च पितरो नरकाच्च न संशयः
kṣīrādisnapanaṃ viṣṇoḥ kriyate pitṛkāraṇāt ||
kalpakoṭiṃ divaṃ prāpya vasanti tridivaiḥ saha
||29||क्षीरादिस्नपनं विष्णोः क्रियते पितृकारणात् ॥
कल्पकोटिं दिवं प्राप्य वसन्ति त्रिदिवैः सह
kārtike nārcito yaistu kṛṣṇastu kamalekṣaṇaḥ ||
janmakoṭiṣu viprendra na teṣāṃ kamalā gṛhe
||30||कार्तिके नार्चितो यैस्तु कृष्णस्तु कमलेक्षणः ॥
जन्मकोटिषु विप्रेन्द्र न तेषां कमला गृहे
aho muṣṭā vinaṣṭāste patitāḥ kalikandare ||
yairnārcito harirbhaktyā kamalairasitaiḥ sitaiḥ
||31||अहो मुष्टा विनष्टास्ते पतिताः कलिकन्दरे ॥
यैर्नार्चितो हरिर्भक्त्या कमलैरसितैः सितैः
padmenaikena deveśaṃ yo'rcayetkamalāpatim ||
varṣāyutasahasrasya pāpasya kurute kṣayam ||
puṣkarārcanayogena śveto muktimavāpa ha
||32||पद्मेनैकेन देवेशं योऽर्चयेत्कमलापतिम् ॥
वर्षायुतसहस्रस्य पापस्य कुरुते क्षयम् ॥
पुष्करार्चनयोगेन श्वेतो मुक्तिमवाप ह
* aparādhasahasrāṇi tathā saptaśatāni ca ||
padmenaikena deveśaḥ kṣamate praṇato'rcitaḥ
||33||* अपराधसहस्राणि तथा सप्तशतानि च ॥
पद्मेनैकेन देवेशः क्षमते प्रणतोऽर्चितः
tulasīpatralakṣeṇa kārtike yo'rcayeddharim ||
patrepatre muniśreṣṭha mauktikaṃ labhate phalam
||34||तुलसीपत्रलक्षेण कार्तिके योऽर्चयेद्धरिम् ॥
पत्रेपत्रे मुनिश्रेष्ठ मौक्तिकं लभते फलम्
mukhe śirasi dehe tu kṛṣṇottīrṇāṃ tu yo vahet ||
tulasī kṛṣṇanirmālyairyo gātraṃ parimārjayet ||
sarvarogaistathā pāpairmukto bhavati mānavaḥ
||35||मुखे शिरसि देहे तु कृष्णोत्तीर्णां तु यो वहेत् ॥
तुलसी कृष्णनिर्माल्यैर्यो गात्रं परिमार्जयेत् ॥
सर्वरोगैस्तथा पापैर्मुक्तो भवति मानवः
śaṃkhodakaṃ harerbhaktirnirmālyaṃ pādayorjalam ||
candanaṃ dhūpaśeṣaṃ ca brahmahatyāpahārakam
||36||शंखोदकं हरेर्भक्तिर्निर्माल्यं पादयोर्जलम् ॥
चन्दनं धूपशेषं च ब्रह्महत्यापहारकम्
kārtike māsi viprendra prātaḥsnānaparāyaṇaḥ ||
viprebhyaścānnadānaṃ tu kuryācchaktyanusārataḥ
||37||कार्तिके मासि विप्रेन्द्र प्रातःस्नानपरायणः ॥
विप्रेभ्यश्चान्नदानं तु कुर्याच्छक्त्यनुसारतः
sarveṣāmeva dānānāmannadānaṃ viśiṣyate ||
annena jāyate loko hyannenaivā'bhivarddhate
||38||सर्वेषामेव दानानामन्नदानं विशिष्यते ॥
अन्नेन जायते लोको ह्यन्नेनैवाऽभिवर्द्धते
annaṃ hi sarvabhūtānāṃ prāṇabhūtaṃ paraṃ viduḥ ||
annadaḥ sarvado loke sarvayajñādikṛdbhavet
||39||अन्नं हि सर्वभूतानां प्राणभूतं परं विदुः ॥
अन्नदः सर्वदो लोके सर्वयज्ञादिकृद्भवेत्
tīrthasnānena kiṃ tasya devayātrādinā'pi kim ||
sarvaṃ saṃpādyate brahmannannadānānna saṃśayaḥ
||40||तीर्थस्नानेन किं तस्य देवयात्रादिनाऽपि किम् ॥
सर्वं संपाद्यते ब्रह्मन्नन्नदानान्न संशयः
satyaketurdvijaḥ pūrvaṃ cānnadānena kevalam ||
sarvapuṇyaphalaṃ prāpya mokṣaṃ prāpa sudurlabham
||41||सत्यकेतुर्द्विजः पूर्वं चान्नदानेन केवलम् ॥
सर्वपुण्यफलं प्राप्य मोक्षं प्राप सुदुर्लभम्
* kārtikavrataniṣṭhastu kuryādgodānamuttamam ||
vrataṃ saṃpūrṇatāṃ yāti godānena na saṃśayaḥ
||42||* कार्तिकव्रतनिष्ठस्तु कुर्याद्गोदानमुत्तमम् ॥
व्रतं संपूर्णतां याति गोदानेन न संशयः
godānātparamaṃ dānaṃ saṃsārārṇavatārakam ||
nāsti nārada loke'sminsuśarmā brāhmaṇo yathā
||43||गोदानात्परमं दानं संसारार्णवतारकम् ॥
नास्ति नारद लोकेऽस्मिन्सुशर्मा ब्राह्मणो यथा
* kārtike māsi vipreṃdra dattvā dānānyanekaśaḥ ||
harismṛtivihīnaścenna punaṃti kadācana
||44||* कार्तिके मासि विप्रेंद्र दत्त्वा दानान्यनेकशः ॥
हरिस्मृतिविहीनश्चेन्न पुनंति कदाचन
nāmasmaraṇamāhātmyaṃ mayā vaktuṃ na śakyate ||
puṣkareṇa yathā pūrvaṃ nārakīyāśca mocitāḥ
||45||नामस्मरणमाहात्म्यं मया वक्तुं न शक्यते ॥
पुष्करेण यथा पूर्वं नारकीयाश्च मोचिताः
* goviṃda goviṃda hare murāre goviṃda goviṃd mukuṃda kṛṣṇa ||
goviṃda goviṃda rathāṃgapāṇe goviṃda dāmodara mādhaveti
||46||* गोविंद गोविंद हरे मुरारे गोविंद गोविंद् मुकुंद कृष्ण ॥
गोविंद गोविंद रथांगपाणे गोविंद दामोदर माधवेति
ślokārddhaṃ ślokapādaṃ vā nityaṃ bhāgavatodbhavam ||
kārtike yaḥ paṭhanmartyaḥ śraddhābhaktisamanvitaḥ
||47||श्लोकार्द्धं श्लोकपादं वा नित्यं भागवतोद्भवम् ॥
कार्तिके यः पठन्मर्त्यः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः
yairna śrutaṃ bhāgavataṃ purāṇaṃ nārādhito vai puruṣaḥ purāṇaḥ ||
hutaṃ mukhe naiva dharāmarāṇāṃ teṣāṃ vṛthā janma gataṃ narāṇām
||48||यैर्न श्रुतं भागवतं पुराणं नाराधितो वै पुरुषः पुराणः ॥
हुतं मुखे नैव धरामराणां तेषां वृथा जन्म गतं नराणाम्
kārtike māsi vipreṃdra yastu gītāṃ paṭhennaraḥ ||
tasya puṇyaphalaṃ vaktuṃ mama śaktirna vidyate
||49||कार्तिके मासि विप्रेंद्र यस्तु गीतां पठेन्नरः ॥
तस्य पुण्यफलं वक्तुं मम शक्तिर्न विद्यते
gītāyāstu samaṃ śāstraṃ na bhūtaṃ na bhaviṣyati ||
sarvapāpaharā nityaṃ gītaikā mokṣadāyinī
||50||गीतायास्तु समं शास्त्रं न भूतं न भविष्यति ॥
सर्वपापहरा नित्यं गीतैका मोक्षदायिनी
ekenā'dhyāyapāṭhena sarvapāpakṛto'pi ca ||
mucyaṃte narakādghorājjaḍo vai brāhmaṇo yathā
||51||एकेनाऽध्यायपाठेन सर्वपापकृतोऽपि च ॥
मुच्यंते नरकाद्घोराज्जडो वै ब्राह्मणो यथा
* śāligrāmaśilādānaṃ yaḥ kuryātkārtike mune ||
tasya puṇyasya viśrāṃtirviṣṇunā na nirūpitā
||52||* शालिग्रामशिलादानं यः कुर्यात्कार्तिके मुने ॥
तस्य पुण्यस्य विश्रांतिर्विष्णुना न निरूपिता
* śāligrāmaṃ samabhyarcya śrotriyāya mahāmune ||
dānaṃ yaḥ kurute vipra tasya puṇyaphalaṃ śṛṇu
||53||* शालिग्रामं समभ्यर्च्य श्रोत्रियाय महामुने ॥
दानं यः कुरुते विप्र तस्य पुण्यफलं शृणु
saptasāgaraparyaṃtaṃ bhūdānādyatphalaṃ bhavet ||
śāligrāmaśilādānāttatphalaṃ samavāpnuyāt
||54||सप्तसागरपर्यंतं भूदानाद्यत्फलं भवेत् ॥
शालिग्रामशिलादानात्तत्फलं समवाप्नुयात्
śāligrāmaśilādānātkārtike brāhmaṇī yathā ||
vidhavā sadhavā jātā vivāhe paṃcame'hani
||55||शालिग्रामशिलादानात्कार्तिके ब्राह्मणी यथा ॥
विधवा सधवा जाता विवाहे पंचमेऽहनि
* tasmāttu kārtike māsi snānadānapuraḥsaram ||
śāligrāmaśilādānaṃ kartavyaṃ nā'tra saṃśayaḥ
||56||* तस्मात्तु कार्तिके मासि स्नानदानपुरःसरम् ॥
शालिग्रामशिलादानं कर्तव्यं नाऽत्र संशयः
*
||57||*
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśīti sāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye kārtikavratadharmanirūpaṇaṃnāma dvitīyo'dhyāyaḥ || 2 ||
2.4.2.8 gurusevāprasādātsarvaṃ prāpnotītyatra dṛṣṭāṃtamāha-medhāvī kapilaḥ sumatiḥ iti trayaḥ śiṣyāḥ gautamasya |
guroḥ uttamasevayā devatvaṃ prāptāḥ ||
atra prasiddhā kathā sāroddhāroktakārtikamāhātmye-purā bhāgīrathītīre siddhāśrame gautamaṛṣestrayaḥ śiṣyāḥ medhāvī kapilaḥ sumatiriti, te bālyādeva gurusevātatparā āsan, ekadā gautamastānāhūya uvāca-he śiṣyāḥ vane śīghraṃ gatvā samitpuṣpaphalakuśā ānīyaṃtām, te ca phalādikaṃ svalpaṃ gṛhītvā madhyāhne gurunikaṭaṃ prāptāḥ, tadā gautamo'tikruddhaḥ sannuvāca he śiṣyāḥ yūyaṃ prātareva gatāḥ adhunā tu madhyāhno jātaḥ |
phalādikamapi svalpamānītaṃ tarhi etāvatā kālena kiṃ kṛtam, he durvṛttāḥ yadi jīvitumicchatha tadā punaḥ vanaṃ gatvā phalādīni bahūnyādāya satvarāḥ samāgacchata, tacchrutvā bhītāḥ kṣutkṣāmakaṃṭhāḥ punareva vanaṃ yayuḥ, tatra vanādvanaṃ gacchaṃtaḥ paścimābhimukhāḥ tṛṣayā paripīḍitāḥ ekasminsarovare snānaṃ saṃdhyāṃ ca kṛtvā jalaṃ pītvā phalādīni vicinvaṃto'tibhayaṃkaraṃ vanaṃ viviśuḥ, tadānīṃ rātriśca jātā|
siṃhavyāghrādīnāṃ nādāśca babhūvuḥ, tadā bhītā mithaḥ procuḥ, aho kaṣṭaṃ mahāṃdhakārayukte'sminvane phalādīni na paśyāmaḥ, diśo na jānīmaḥ, kiṃ gṛhītvā guru sannidhiṃ gacchāmaḥ naḥ kathaṃ bhavediti bhayāturā itastato bhramaṃtastṛṇagulmasamāvṛte kūpe patitāḥ, tatra sarpairdaṣṭā mṛtyuṃ prāpuḥ |
atha gautamastānanāgatāñjñātvā svātmānaṃ bahu viniṃdya prātarbhāryayā sākaṃ vane tānmṛgayannekasminkūpe mṛtāndṛṣṭvā vilalāpa, tadā sarvāḥ svapāpenaivaite mṛtāḥ kimarthaṃ śokaḥ kārya iti gautamaṃ sāṃtvayāṃcakruḥ |
atha gautama uvāca - karmaṇā manasā vācā pāpamebhiḥ kadācana ||
na kṛtaṃ śiṣyavaryaistairbhavadbhirlokaniṣṭhuraiḥ ||
vṛthā saṃghātitāste tu kālamṛtyurna cāgataḥ ||
tasmānna doṣo yuṣmākaṃ na caiṣāmapi pannagāḥ ||
karteṣāṃ yama evā'tra yamaṃ tasmācchapāmyaham ||
ityuktvā jalamādāya yamaṃ śaptuṃ samudyataḥ ||
” iti |
tadā yamaḥ sahasaiva tatrāgatyovāca-he ṛṣe |
eṣāmakālamaraṇaṃ na kiṃtu sarpadaṃśanimittena mahāmṛtyukāla evopasthitastasmādvicārya śāpaṃ dehi nātra mamāparādhaḥ |
tadā gautama uvāca-evaṃ sati etaiḥ sacchiṣyairvinā mama jīvitena kiṃ prayojanam, ataḥ mayā yatpuṇyamupārjitaṃ yacca tapastaptaṃ tena puṇyena tava kṛpayā ca ete jīvanaṃ prāpnuvaṃtu, evamukte te sahasotthāya saṃhṛṣṭā agrataḥ guruṃ yamaṃ ca dṛṣṭvā vavaṃdire, gautamaḥ prītyā tānāliṃgyātituṣṭaḥ yuṣmākaṃ varaṃ dāsyāmītyuvāca-'sarvānvedāṃśca śāstrāṇi samastāṃgāni suvratāḥ ||
itihāsapurāṇāni matprasādādavāpsyatha ||
guruṇaivaṃ vare datte seṃdro gururagāttataḥ ||
gautamaṃ pretarājaṃ ca tāṃśca viprānuvāca ha ||
indrohamasmi bhadraṃ vaḥ śṛṇudhvaṃ vacanaṃ mama ||
etairdvijairatīveha jitā lokāśca sarvaśaḥ ||
mama lokamitastasmādgaṃtumarhatha suvratāḥ ||
gautamasya prasādena sadehā eva gacchata ||
sāmarthyameṣāṃ loke ca tava kīrtistathā mama ||
kīrtiśca loke khyātā syādgurupūjāphalaṃ tathā ||
" ityuktvā tānvimāne cā''ropya divaṃ yayau, yamaḥ svapuraṃ gautamaśca svāśramaṃ yayāviti ||
2.4.2.12 kanyādānaphalamuktam-"aṣṭavarṣā bhavedgaurī navavarṣā ca rohiṇī ||
daśavarṣā bhavetkanyā ata ūrdhvaṃ rajasvalā ||
gaurīṃ dadadbrahmalokaṃ rohiṇīṃ sūryalokaṃ kanyāṃ svargalokaṃ rajasvalāṃ yamalokaṃ gacchati ||
yāvaṃti caiva romāṇi kanyāyāstu tanau suta ||
tāvadvarṣasahasrāṇi rudraloke mahīyate ||
” iti |
2.4.2.32 śvetaḥ śvetanṛpaḥ puṣkarārcanayogena kamalapūjanena muktiṃ prāpa ||
atra prasiddhā kathā brāhme - purā kāśmīradeśe śvetonāma nṛpaḥ iṣṭāpūrtakarmaniṣṭhaḥ mahāvaiṣṇavaḥ rājye putramabhiṣicya puṣkarakṣetraṃ gatvā atitīvreṇa tapasā svaśarīraṃ śoṣayannastot stutyaṃte svadehānnirgataṃ mahābhayaṃkaraṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā tvaṃ ko'si kuta āgato'sītyapṛcchat, tadā vyādha uvāca - he rājan tvaṃ pūrvajanmani janasthānīyo nṛpaḥ mṛgayāyāṃ mṛgarūpadharaṃ muniṃ hatavān tena brahmahā jātaḥ, ekadā rātrau brahmahatyābhayānmukto bhavāmīti viciṃtya paramabhaktyā kārtike kamalaiviṣṇuṃ pūjayāmāsitha, tadaiva udaravyādhitaḥ kaṃṭhagatena prāṇena nārāyaṇīnāmnīṃ svapatnīṃ saṃsmaranmṛtaḥ, tena puṇyena tvaṃ svargaṃ gataḥ, ahamapi svena tejamā kalpaparyaṃtaṃ tatra tava nikaṭe sthitaḥ, tataḥ kalpāṃte idānīṃ sa tvaṃ kāśmīradeśe sumanasaḥ rājñaḥ gṛhe śvetanāmnā jātaḥ, atrāpi viṣṇorārādhanastotrapāṭhena tvaṃ śuddhaḥ |
ataḥ vyādharūpeṇa tava dehādahaṃ nirgataḥ, śuddhaśca jātaḥ, tacchrutvā vismito rājā vyādhamuvāca, he vyādha yatastvayā mama janmāṃtaraṃ smāritaṃ tasmānmatprasādena tvaṃ dharmavyādho bhaviṣyasi, ityuktvā vimānamāruhya paraṃ sthānamavāpa, tasmāt-"sahasrakamalaiḥ pūjā kārtike madhusūdane |
na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi” iti ||
2.4.2.41 satyaketuviṣaye kathāmāha sāroddhāre-purā satyajinnāmā brāhmaṇaḥ dharmaśīlaḥ sarvakāmebhyo yo niḥspṛhaḥ sadā tīrthayātrāparaḥ - "nānyeṣu ramate cittaṃ gaṃgāṃ nityaṃ smaratyasau ||
bhāgīrathīṃ suniṣṇāto viśeṣeṇa mahāmuniḥ ||
” sa tīrthayātrāṃ kurvannekadā viśālānagarīṃ gatvā janairdarśitaṃ satyaketugṛhaṃ praviveśa, tadā satyaketuḥ tṛṭparītaṃ kṣudhāviṣṭaṃ bhojanamicchaṃtaṃ satyajitaṃ dṛṣṭvā utthāya arghapādyapūjāṃ kṛtvovāca-he dvijottama tavāgamanenā'dya mama janmanaḥ sāphalyaṃ jātam |
pitarastṛptāḥ, devāśca suprītā jātāḥ, he dvijendra icchitaṃ bhojanaṃ kuru, tvayi bhukte me kiṃcitkartavyaṃ nāvaśiṣyate, tava darśanādaprāpyaṃ na hi vidyate, tadā satyajiduvāca - he satyaketo tava śuśrūṣayā vākyena ca tṛpto'smi |
kiṃ ca, annadātāraḥ loke bahavaḥ saṃti tatra tvayā sadṛśaḥ kopi na dṛṣṭaḥ tvaṃ gṛhasthāśramiṇāṃ madhye śreṣṭho'si |
tvayā gaṃgāyātrā kṛtā na vā, tadā satyaketuruvāca - he dvija, madgṛhe atithīnāmannadātā anyaḥ ko'pi nāsti tenā'dyāpi bhāgīrathīsnānaṃ na jātaṃ tacchrutvā satyajitaṃ viniṃdastvayā bhāgīrathīsnānaṃ na kṛtam ataḥ tvadgṛhe'dya na bhokṣyāmītyuktvā gṛhānnirgatya snānārthaṃ bhāgīrathīṃ gataḥ, tadaiva gaṃgā aṃtarhitā'bhavata, sa yadā jalaṃ nāpaśyattadā kṛtāṃjalirgaṃgāṃ tuṣṭāva, he devi mayā aṇumātro'pyaparādho na kṛtaḥ, me darśanaṃ dehi, anyāyaṃ kṣaṃtumarhasi, iti stutā gaṃgā pratyakṣamūrtyā dvijamāha--he satyajit tvaṃ satyaketugṛhaṃ gatvā taṃ prasādya annaṃ bhuktvā punarāgaccha tadannabhojanena bahavo mokṣaṃ gatāḥ, iti gaṃgāvacaḥ śrutvā satyaketugṛhe bhojanaṃ kṛtvā, tadanujñātaḥ gaṃgāmāgataḥ gaṃgāṃ dṛṣṭvā snānaṃ cakāra evaṃ satyaketuḥ kevalamannadānapuṇyena sadgatiṃ prāpa iti |
2.4.2.43 kaścitsuśarmānāma brāhmaṇaḥ vedavedāṃgapāragaḥ śāṃto jiteṃdriyaḥ sarvayajñakartā dhanī nityadānaparaḥ sarveṣāṃ hite rataḥ purāṇavaktā baṃdhūnāṃ hitakṛt bahuputravān āsīt, sa ca uttare vayasi gṛhabhāraṃ putreṣu samarpya vanaṃ gatvā śrīviṣṇumārādhayan svīyatapasā svargaṃ prāpa, tatraikadā yamadūtaiḥ parājitāndevadūtānprati iṃdraḥ provāca-he dūtāḥ dharmiṣṭhāḥ, mamā''jñayā divaṃ yāṃtu pāpiṣṭhāḥ narakaṃ yāṃtu tatrāpi ye gopradātāraḥ te pāpino'pi divaṃ yāṃtu, godānena pāparāśirnaśyati, etadiṃdravacaḥ śrutvā suśarmā brāhmaṇaḥ svaputrānupadeṣṭumaṃtarikṣamārgeṇa putrānsaṃbodhya provāca - he putrāḥ yūyaṃ yadi svargamīpsatha tadā madvākyādgodānaṃ kartavyaṃ, godānātparamanyaddānaṃ triloke nāstīti uktvā gataḥ, te putrāśca aśarīravācaṃ śrutvā vismitāḥ saṃtaḥ sarve'pi vidhinā gopradānaṃ cakruḥ, tena sadgatiṃ prāptāḥ |
2.4.2.45 puṣkaraviṣaye prasiddhā kathā sāroddhāre - purā naṃdigrāme puṣkaranāmānau dvau brāhmaṇau nivasataḥ tatraikaḥ puṇyātmā, aparaḥ pāpī, athaikadā yamaḥ pāpipuṣkarānayane dūtānājñāpayata, te ca taṃ vihāya puṇyavaṃtaṃ puṣkaramānītavaṃtaḥ, tadā yamaḥ dūtānnirbhartsya bahusaṃmānapūrvakaṃ puṣkaramuvāca-he puṣkara tavā''nayane mamājñā na tvaṃ punargaccha tadā puṣkara uvāca-he yama ahaṃ narakāndraṣṭumicchāmi, yatra pāpibhiryātanā anubhūyaṃte, tato yamadarśitaṃ hāhākāraravākulamatiduḥkhitaṃ nārakīyagaṇaṃ dṛṣṭvā'tisaṃtrasto dayāparaḥ puṣkarastānuvāca--he nārakāḥ pūrvaṃ kimapi na vicāritam adhunā hāhākāreṇa kiṃ prayojanaṃ sarvapāpakṣayakaraṃ bhagavannāmāpi na gṛhītam|
nārakā ūcuḥ-he puṣkara tvayoktaṃ satyaṃ kṣaṇaṃ tiṣṭha tavāṃgasparśavāyunā'smākaṃ sukhaṃ bhaviṣyati, tadā etaiḥ kiṃ prayojanaṃ tvaṃ gaccheti yamenoktaḥ puṣkara uvāca-he yama etānamocayitvā'haṃ gaṃtu notsahe ato mayā sarvabhūtātmā bhagavāngoviṃda ārādhitaścettena puṇyena ete nārakā muktā bhavaṃtu evamuktvā goviṃdagoviṃdeti viṣṇornāmasmaraṇamakarot |
tadaiva sarve nārakāḥ muktāḥ divyarūpadharāḥ tava kīrtiratulā bhaviṣyatīti puṣkaramuktavaṃto vaikuṃṭhaṃ yayuḥ, puṣkaro'pi yamamāmaṃtrya nāmamahimnaiva paraṃ padaṃ gatavāniti
||45||२.४.२.८ गुरुसेवाप्रसादात्सर्वं प्राप्नोतीत्यत्र दृष्टांतमाह-मेधावी कपिलः सुमतिः इति त्रयः शिष्याः गौतमस्य ।
गुरोः उत्तमसेवया देवत्वं प्राप्ताः ॥
अत्र प्रसिद्धा कथा सारोद्धारोक्तकार्तिकमाहात्म्ये-पुरा भागीरथीतीरे सिद्धाश्रमे गौतमऋषेस्त्रयः शिष्याः मेधावी कपिलः सुमतिरिति, ते बाल्यादेव गुरुसेवातत्परा आसन्, एकदा गौतमस्तानाहूय उवाच-हे शिष्याः वने शीघ्रं गत्वा समित्पुष्पफलकुशा आनीयंताम्, ते च फलादिकं स्वल्पं गृहीत्वा मध्याह्ने गुरुनिकटं प्राप्ताः, तदा गौतमोऽतिक्रुद्धः सन्नुवाच हे शिष्याः यूयं प्रातरेव गताः अधुना तु मध्याह्नो जातः ।
फलादिकमपि स्वल्पमानीतं तर्हि एतावता कालेन किं कृतम्, हे दुर्वृत्ताः यदि जीवितुमिच्छथ तदा पुनः वनं गत्वा फलादीनि बहून्यादाय सत्वराः समागच्छत, तच्छ्रुत्वा भीताः क्षुत्क्षामकंठाः पुनरेव वनं ययुः, तत्र वनाद्वनं गच्छंतः पश्चिमाभिमुखाः तृषया परिपीडिताः एकस्मिन्सरोवरे स्नानं संध्यां च कृत्वा जलं पीत्वा फलादीनि विचिन्वंतोऽतिभयंकरं वनं विविशुः, तदानीं रात्रिश्च जाता।
सिंहव्याघ्रादीनां नादाश्च बभूवुः, तदा भीता मिथः प्रोचुः, अहो कष्टं महांधकारयुक्तेऽस्मिन्वने फलादीनि न पश्यामः, दिशो न जानीमः, किं गृहीत्वा गुरु सन्निधिं गच्छामः नः कथं भवेदिति भयातुरा इतस्ततो भ्रमंतस्तृणगुल्मसमावृते कूपे पतिताः, तत्र सर्पैर्दष्टा मृत्युं प्रापुः ।
अथ गौतमस्ताननागताञ्ज्ञात्वा स्वात्मानं बहु विनिंद्य प्रातर्भार्यया साकं वने तान्मृगयन्नेकस्मिन्कूपे मृतान्दृष्ट्वा विललाप, तदा सर्वाः स्वपापेनैवैते मृताः किमर्थं शोकः कार्य इति गौतमं सांत्वयांचक्रुः ।
अथ गौतम उवाच - कर्मणा मनसा वाचा पापमेभिः कदाचन ॥
न कृतं शिष्यवर्यैस्तैर्भवद्भिर्लोकनिष्ठुरैः ॥
वृथा संघातितास्ते तु कालमृत्युर्न चागतः ॥
तस्मान्न दोषो युष्माकं न चैषामपि पन्नगाः ॥
कर्तेषां यम एवाऽत्र यमं तस्माच्छपाम्यहम् ॥
इत्युक्त्वा जलमादाय यमं शप्तुं समुद्यतः ॥
” इति ।
तदा यमः सहसैव तत्रागत्योवाच-हे ऋषे ।
एषामकालमरणं न किंतु सर्पदंशनिमित्तेन महामृत्युकाल एवोपस्थितस्तस्माद्विचार्य शापं देहि नात्र ममापराधः ।
तदा गौतम उवाच-एवं सति एतैः सच्छिष्यैर्विना मम जीवितेन किं प्रयोजनम्, अतः मया यत्पुण्यमुपार्जितं यच्च तपस्तप्तं तेन पुण्येन तव कृपया च एते जीवनं प्राप्नुवंतु, एवमुक्ते ते सहसोत्थाय संहृष्टा अग्रतः गुरुं यमं च दृष्ट्वा ववंदिरे, गौतमः प्रीत्या तानालिंग्यातितुष्टः युष्माकं वरं दास्यामीत्युवाच-'सर्वान्वेदांश्च शास्त्राणि समस्तांगानि सुव्रताः ॥
इतिहासपुराणानि मत्प्रसादादवाप्स्यथ ॥
गुरुणैवं वरे दत्ते सेंद्रो गुरुरगात्ततः ॥
गौतमं प्रेतराजं च तांश्च विप्रानुवाच ह ॥
इन्द्रोहमस्मि भद्रं वः शृणुध्वं वचनं मम ॥
एतैर्द्विजैरतीवेह जिता लोकाश्च सर्वशः ॥
मम लोकमितस्तस्माद्गंतुमर्हथ सुव्रताः ॥
गौतमस्य प्रसादेन सदेहा एव गच्छत ॥
सामर्थ्यमेषां लोके च तव कीर्तिस्तथा मम ॥
कीर्तिश्च लोके ख्याता स्याद्गुरुपूजाफलं तथा ॥
" इत्युक्त्वा तान्विमाने चाऽऽरोप्य दिवं ययौ, यमः स्वपुरं गौतमश्च स्वाश्रमं ययाविति ॥
२.४.२.१२ कन्यादानफलमुक्तम्-"अष्टवर्षा भवेद्गौरी नववर्षा च रोहिणी ॥
दशवर्षा भवेत्कन्या अत ऊर्ध्वं रजस्वला ॥
गौरीं ददद्ब्रह्मलोकं रोहिणीं सूर्यलोकं कन्यां स्वर्गलोकं रजस्वलां यमलोकं गच्छति ॥
यावंति चैव रोमाणि कन्यायास्तु तनौ सुत ॥
तावद्वर्षसहस्राणि रुद्रलोके महीयते ॥
” इति ।
२.४.२.३२ श्वेतः श्वेतनृपः पुष्करार्चनयोगेन कमलपूजनेन मुक्तिं प्राप ॥
अत्र प्रसिद्धा कथा ब्राह्मे - पुरा काश्मीरदेशे श्वेतोनाम नृपः इष्टापूर्तकर्मनिष्ठः महावैष्णवः राज्ये पुत्रमभिषिच्य पुष्करक्षेत्रं गत्वा अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरं शोषयन्नस्तोत् स्तुत्यंते स्वदेहान्निर्गतं महाभयंकरं पुरुषं दृष्ट्वा त्वं कोऽसि कुत आगतोऽसीत्यपृच्छत्, तदा व्याध उवाच - हे राजन् त्वं पूर्वजन्मनि जनस्थानीयो नृपः मृगयायां मृगरूपधरं मुनिं हतवान् तेन ब्रह्महा जातः, एकदा रात्रौ ब्रह्महत्याभयान्मुक्तो भवामीति विचिंत्य परमभक्त्या कार्तिके कमलैविष्णुं पूजयामासिथ, तदैव उदरव्याधितः कंठगतेन प्राणेन नारायणीनाम्नीं स्वपत्नीं संस्मरन्मृतः, तेन पुण्येन त्वं स्वर्गं गतः, अहमपि स्वेन तेजमा कल्पपर्यंतं तत्र तव निकटे स्थितः, ततः कल्पांते इदानीं स त्वं काश्मीरदेशे सुमनसः राज्ञः गृहे श्वेतनाम्ना जातः, अत्रापि विष्णोराराधनस्तोत्रपाठेन त्वं शुद्धः ।
अतः व्याधरूपेण तव देहादहं निर्गतः, शुद्धश्च जातः, तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा व्याधमुवाच, हे व्याध यतस्त्वया मम जन्मांतरं स्मारितं तस्मान्मत्प्रसादेन त्वं धर्मव्याधो भविष्यसि, इत्युक्त्वा विमानमारुह्य परं स्थानमवाप, तस्मात्-"सहस्रकमलैः पूजा कार्तिके मधुसूदने ।
न तेषां पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि” इति ॥
२.४.२.४१ सत्यकेतुविषये कथामाह सारोद्धारे-पुरा सत्यजिन्नामा ब्राह्मणः धर्मशीलः सर्वकामेभ्यो यो निःस्पृहः सदा तीर्थयात्रापरः - "नान्येषु रमते चित्तं गंगां नित्यं स्मरत्यसौ ॥
भागीरथीं सुनिष्णातो विशेषेण महामुनिः ॥
” स तीर्थयात्रां कुर्वन्नेकदा विशालानगरीं गत्वा जनैर्दर्शितं सत्यकेतुगृहं प्रविवेश, तदा सत्यकेतुः तृट्परीतं क्षुधाविष्टं भोजनमिच्छंतं सत्यजितं दृष्ट्वा उत्थाय अर्घपाद्यपूजां कृत्वोवाच-हे द्विजोत्तम तवागमनेनाऽद्य मम जन्मनः साफल्यं जातम् ।
पितरस्तृप्ताः, देवाश्च सुप्रीता जाताः, हे द्विजेन्द्र इच्छितं भोजनं कुरु, त्वयि भुक्ते मे किंचित्कर्तव्यं नावशिष्यते, तव दर्शनादप्राप्यं न हि विद्यते, तदा सत्यजिदुवाच - हे सत्यकेतो तव शुश्रूषया वाक्येन च तृप्तोऽस्मि ।
किं च, अन्नदातारः लोके बहवः संति तत्र त्वया सदृशः कोपि न दृष्टः त्वं गृहस्थाश्रमिणां मध्ये श्रेष्ठोऽसि ।
त्वया गंगायात्रा कृता न वा, तदा सत्यकेतुरुवाच - हे द्विज, मद्गृहे अतिथीनामन्नदाता अन्यः कोऽपि नास्ति तेनाऽद्यापि भागीरथीस्नानं न जातं तच्छ्रुत्वा सत्यजितं विनिंदस्त्वया भागीरथीस्नानं न कृतम् अतः त्वद्गृहेऽद्य न भोक्ष्यामीत्युक्त्वा गृहान्निर्गत्य स्नानार्थं भागीरथीं गतः, तदैव गंगा अंतर्हिताऽभवत, स यदा जलं नापश्यत्तदा कृतांजलिर्गंगां तुष्टाव, हे देवि मया अणुमात्रोऽप्यपराधो न कृतः, मे दर्शनं देहि, अन्यायं क्षंतुमर्हसि, इति स्तुता गंगा प्रत्यक्षमूर्त्या द्विजमाह--हे सत्यजित् त्वं सत्यकेतुगृहं गत्वा तं प्रसाद्य अन्नं भुक्त्वा पुनरागच्छ तदन्नभोजनेन बहवो मोक्षं गताः, इति गंगावचः श्रुत्वा सत्यकेतुगृहे भोजनं कृत्वा, तदनुज्ञातः गंगामागतः गंगां दृष्ट्वा स्नानं चकार एवं सत्यकेतुः केवलमन्नदानपुण्येन सद्गतिं प्राप इति ।
२.४.२.४३ कश्चित्सुशर्मानाम ब्राह्मणः वेदवेदांगपारगः शांतो जितेंद्रियः सर्वयज्ञकर्ता धनी नित्यदानपरः सर्वेषां हिते रतः पुराणवक्ता बंधूनां हितकृत् बहुपुत्रवान् आसीत्, स च उत्तरे वयसि गृहभारं पुत्रेषु समर्प्य वनं गत्वा श्रीविष्णुमाराधयन् स्वीयतपसा स्वर्गं प्राप, तत्रैकदा यमदूतैः पराजितान्देवदूतान्प्रति इंद्रः प्रोवाच-हे दूताः धर्मिष्ठाः, ममाऽऽज्ञया दिवं यांतु पापिष्ठाः नरकं यांतु तत्रापि ये गोप्रदातारः ते पापिनोऽपि दिवं यांतु, गोदानेन पापराशिर्नश्यति, एतदिंद्रवचः श्रुत्वा सुशर्मा ब्राह्मणः स्वपुत्रानुपदेष्टुमंतरिक्षमार्गेण पुत्रान्संबोध्य प्रोवाच - हे पुत्राः यूयं यदि स्वर्गमीप्सथ तदा मद्वाक्याद्गोदानं कर्तव्यं, गोदानात्परमन्यद्दानं त्रिलोके नास्तीति उक्त्वा गतः, ते पुत्राश्च अशरीरवाचं श्रुत्वा विस्मिताः संतः सर्वेऽपि विधिना गोप्रदानं चक्रुः, तेन सद्गतिं प्राप्ताः ।
२.४.२.४५ पुष्करविषये प्रसिद्धा कथा सारोद्धारे - पुरा नंदिग्रामे पुष्करनामानौ द्वौ ब्राह्मणौ निवसतः तत्रैकः पुण्यात्मा, अपरः पापी, अथैकदा यमः पापिपुष्करानयने दूतानाज्ञापयत, ते च तं विहाय पुण्यवंतं पुष्करमानीतवंतः, तदा यमः दूतान्निर्भर्त्स्य बहुसंमानपूर्वकं पुष्करमुवाच-हे पुष्कर तवाऽऽनयने ममाज्ञा न त्वं पुनर्गच्छ तदा पुष्कर उवाच-हे यम अहं नरकान्द्रष्टुमिच्छामि, यत्र पापिभिर्यातना अनुभूयंते, ततो यमदर्शितं हाहाकाररवाकुलमतिदुःखितं नारकीयगणं दृष्ट्वाऽतिसंत्रस्तो दयापरः पुष्करस्तानुवाच--हे नारकाः पूर्वं किमपि न विचारितम् अधुना हाहाकारेण किं प्रयोजनं सर्वपापक्षयकरं भगवन्नामापि न गृहीतम्।
नारका ऊचुः-हे पुष्कर त्वयोक्तं सत्यं क्षणं तिष्ठ तवांगस्पर्शवायुनाऽस्माकं सुखं भविष्यति, तदा एतैः किं प्रयोजनं त्वं गच्छेति यमेनोक्तः पुष्कर उवाच-हे यम एतानमोचयित्वाऽहं गंतु नोत्सहे अतो मया सर्वभूतात्मा भगवान्गोविंद आराधितश्चेत्तेन पुण्येन एते नारका मुक्ता भवंतु एवमुक्त्वा गोविंदगोविंदेति विष्णोर्नामस्मरणमकरोत् ।
तदैव सर्वे नारकाः मुक्ताः दिव्यरूपधराः तव कीर्तिरतुला भविष्यतीति पुष्करमुक्तवंतो वैकुंठं ययुः, पुष्करोऽपि यममामंत्र्य नाममहिम्नैव परं पदं गतवानिति
2.4.2.51 yathā jaḍonāma brāhmaṇaḥ gītādhyāyaśravaṇena mukto'bhūt |
atra prasiddhā kathā sāroddhāre-vidarbhanagare kauśikānvayaḥ jaḍonāma brāhmaṇaḥ svadharmaṃ vihāya parastrīgāmī, madyapaścauryakarmarataḥ āsīt ||
sa ekadā uttaradiktaḥ cauryeṇā'tīva dhanaṃ gṛhītvā āgacchanmārge tarormūle caurairghātitaḥ, tatastatputraḥ pitaraṃ nityamanveṣayanvārtāmapi nopalabdhavān tataḥ pituḥ pāralaukikaṃ karma kartuṃ saṃbhārāngṛhītvā vārāṇasīṃ gaṃtumupacakra me, mārge saptāṣṭau nivāsānnītvā ekasmiṃstarormūle yatra pūrvaṃ pitā nihataḥ tatra saṃdhyāṃ kṛtvā gītāyāstṛtīyā'dhyāyaṃ jajāpa, tadaiva ghoraśabdaṃ śrutvā ākāśādutpataṃtaṃ vimānavarasaṃsthitaṃ divyarūpavaraṃ pitaraṃ dṛṣṭvā praṇamya vṛttāṃtamapṛcchat |
sa ca pitā āha-he putra yadarthaṃ vārāṇasīṃ gaṃtavyaṃ, tatsarvamadya kṛtaṃ; tvaṃ kṛtakāryo'si nivartasya ||
gītādhyāyapaṭhanena tvayā'haṃ mocitaḥ, kiṃca-he putra mama bhrātā anye madanvayāśca narakaṃ pratipedire, te sarve tvayā gītāpaṭhanapuṇyadānena mocitavyāḥ, ityutktvā āśiṣaṃ dattvā viṣṇupadaṃ yayau ||
putro'pi kālena yamalokaṃ gatvā gītāpāṭhajaṃ puṇyaṃ dattvā nārakīyānmocayitvā svayamapi paraṃ padaṃ yayāviti
||51||२.४.२.५१ यथा जडोनाम ब्राह्मणः गीताध्यायश्रवणेन मुक्तोऽभूत् ।
अत्र प्रसिद्धा कथा सारोद्धारे-विदर्भनगरे कौशिकान्वयः जडोनाम ब्राह्मणः स्वधर्मं विहाय परस्त्रीगामी, मद्यपश्चौर्यकर्मरतः आसीत् ॥
स एकदा उत्तरदिक्तः चौर्येणाऽतीव धनं गृहीत्वा आगच्छन्मार्गे तरोर्मूले चौरैर्घातितः, ततस्तत्पुत्रः पितरं नित्यमन्वेषयन्वार्तामपि नोपलब्धवान् ततः पितुः पारलौकिकं कर्म कर्तुं संभारान्गृहीत्वा वाराणसीं गंतुमुपचक्र मे, मार्गे सप्ताष्टौ निवासान्नीत्वा एकस्मिंस्तरोर्मूले यत्र पूर्वं पिता निहतः तत्र संध्यां कृत्वा गीतायास्तृतीयाऽध्यायं जजाप, तदैव घोरशब्दं श्रुत्वा आकाशादुत्पतंतं विमानवरसंस्थितं दिव्यरूपवरं पितरं दृष्ट्वा प्रणम्य वृत्तांतमपृच्छत् ।
स च पिता आह-हे पुत्र यदर्थं वाराणसीं गंतव्यं, तत्सर्वमद्य कृतं; त्वं कृतकार्योऽसि निवर्तस्य ॥
गीताध्यायपठनेन त्वयाऽहं मोचितः, किंच-हे पुत्र मम भ्राता अन्ये मदन्वयाश्च नरकं प्रतिपेदिरे, ते सर्वे त्वया गीतापठनपुण्यदानेन मोचितव्याः, इत्युत्क्त्वा आशिषं दत्त्वा विष्णुपदं ययौ ॥
पुत्रोऽपि कालेन यमलोकं गत्वा गीतापाठजं पुण्यं दत्त्वा नारकीयान्मोचयित्वा स्वयमपि परं पदं ययाविति
2.4.2.52 atha kārtike śāligrāma śilādānapraśaṃsāmāha-śāligrāmeti ||
yathā brāhmaṇī vivāhātpaṃcamadivase bhartṛmaraṇayogena vidhavā jātā, paraṃtu śāligrāmaśilādānena bhartā jīvanaṃ prāpa tena sadhavā jātā, atra prasiddhā kathā sāroddhāre-godātīre kaścidvaiśyaḥ mahāpāparataḥ durācāraḥ āsīta, sa kadācidṛṇagrāhiṇaṃ brāhmaṇaṃ khaḍgenāghātayat, tataḥ maraṇāṃte rauravanarake patitaḥ atha dharmacāronāma tatputraḥ pitrārjitaṃ dhanaṃ yajñadānavratajapatapaiṣṭāpūrtaparopakārādisanmārgeṇa vyayīcakāra, ekadā dharmacāravaiśyagṛhe lomaśamunirāgatya tvaṃ śāligrāmaśilādānapuṇyena pitaraṃ rauravānmocayetyupadideśa, tadā saḥ śilādānaṃ vyarthamiti matvā ṛṣivacanamanādṛtya tūṣṇī sthitaḥ kālena mamāra ca lomaśo'pi tūṣṇīṃ yayau, sa dharmacāravaiśyaḥ śilāyā anādarādvipravākyasya laṃghanānmanvaṃtaraṃ narakayātanāṃ bhuktvā karmaśeṣeṇā'nekapaśuyoniṃ bhuktvā strījanmāni ca bhuktvā ekādaśe janmani yājakabrāhmaṇasya kanyā abhavat, tadā pitā prāptayauvanāṃ kanyāṃ dṛṣṭvā samānakulagotrāya dattvā vivāhamakarot atha tadbhartā paṃcame'hani vamanarogataḥ mṛtaḥ, tadā yājakaḥ jāmātaraṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā jāmātā kena jīvediti kṣaṇamātraṃ vicārya kārtike śāligrāmasya dānaṃ jīvane kāraṇamiti matvā sulakṣaṇaṃ manoharaṃ śāligrāmaṃ putryā hastena viprāya dāpayāmāsa, tadā tatkṣaṇādeva patiḥ jīvanaṃ prāpaṃ, tataḥ tau daṃpatī cirakālaṃ cikrīḍatuḥ, kālāṃtare sā yājakasutā śālagrāmadānapuṇyena strījanmato vinirmuktā satī viṣṇuyaśonāmakabrāhmaṇajanma labdhvā prativarṣaṃ kārtike śāligrāmadānapuṇyena mokṣaṃ prāpeti
||55||२.४.२.५२ अथ कार्तिके शालिग्राम शिलादानप्रशंसामाह-शालिग्रामेति ॥
यथा ब्राह्मणी विवाहात्पंचमदिवसे भर्तृमरणयोगेन विधवा जाता, परंतु शालिग्रामशिलादानेन भर्ता जीवनं प्राप तेन सधवा जाता, अत्र प्रसिद्धा कथा सारोद्धारे-गोदातीरे कश्चिद्वैश्यः महापापरतः दुराचारः आसीत, स कदाचिदृणग्राहिणं ब्राह्मणं खड्गेनाघातयत्, ततः मरणांते रौरवनरके पतितः अथ धर्मचारोनाम तत्पुत्रः पित्रार्जितं धनं यज्ञदानव्रतजपतपइष्टापूर्तपरोपकारादिसन्मार्गेण व्ययीचकार, एकदा धर्मचारवैश्यगृहे लोमशमुनिरागत्य त्वं शालिग्रामशिलादानपुण्येन पितरं रौरवान्मोचयेत्युपदिदेश, तदा सः शिलादानं व्यर्थमिति मत्वा ऋषिवचनमनादृत्य तूष्णी स्थितः कालेन ममार च लोमशोऽपि तूष्णीं ययौ, स धर्मचारवैश्यः शिलाया अनादराद्विप्रवाक्यस्य लंघनान्मन्वंतरं नरकयातनां भुक्त्वा कर्मशेषेणाऽनेकपशुयोनिं भुक्त्वा स्त्रीजन्मानि च भुक्त्वा एकादशे जन्मनि याजकब्राह्मणस्य कन्या अभवत्, तदा पिता प्राप्तयौवनां कन्यां दृष्ट्वा समानकुलगोत्राय दत्त्वा विवाहमकरोत् अथ तद्भर्ता पंचमेऽहनि वमनरोगतः मृतः, तदा याजकः जामातरं मृतं दृष्ट्वा जामाता केन जीवेदिति क्षणमात्रं विचार्य कार्तिके शालिग्रामस्य दानं जीवने कारणमिति मत्वा सुलक्षणं मनोहरं शालिग्रामं पुत्र्या हस्तेन विप्राय दापयामास, तदा तत्क्षणादेव पतिः जीवनं प्रापं, ततः तौ दंपती चिरकालं चिक्रीडतुः, कालांतरे सा याजकसुता शालग्रामदानपुण्येन स्त्रीजन्मतो विनिर्मुक्ता सती विष्णुयशोनामकब्राह्मणजन्म लब्ध्वा प्रतिवर्षं कार्तिके शालिग्रामदानपुण्येन मोक्षं प्रापेति
śilādānaprasaṃgena śilālakṣaṇamāha pādme-"cakrāṃkitaṃ hiraṇyāṃgaṃ raśmijālaṃ vinirdiśet ||
suvarṇarekhābahulaṃ sphaṭika dyutiśobhitam ||
atisnigdhā siddhikarī kṛṣṇā kīrtiṃ dadāti ca ||
pāṃḍurā pāpadahanī pītā putraphalapradā ||
nīlā prayacchate lakṣmīṃ raktā rogapradāyinī ||
rūkṣā udvegajananī vakrā dāridryabhāginī ||
ekaṃ sudarśanaṃ jñeyaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ dvayam ||
tṛtīyaṃ cā'cyutaṃ vidyāccaturthaṃ tu janārdanam ||
paṃcamaṃ vāsudevaṃ ca ṣaṣṭhaṃ pradyumnameva ca ||
saṃkarṣaṇaṃ saptamaṃ ca aṣṭamaṃ puruṣottamam ||
navamaṃ ca navavyūhaṃ daśamaṃ tu daśātmakam ||
ekādaśaṃ cā'niruddhaṃ dvādaśaṃ dvādaśātmakam ||
ata ūrdhvaṃ tu cakrāṇi dṛśyaṃte'naṃtasaṃjñake ||
khaṃḍite truṭite bhagne śāligrāme na doṣabhāk ||
” iti |
2.4.2.55 yathā brāhmaṇī vivāhātpaṃcamadivase bhartṛmaraṇayogena vidhavā jātā, paraṃtu śāligrāmaśilādānena bhartā jīvanaṃ prāpa tena sadhavā jātā, atra prasiddhā kathā sāroddhāre - godātīre kaścidvaiśyaḥ mahāpāparataḥ durācāraḥ āsīt, sa kadācidṛṇagrāhiṇaṃ brāhmaṇaṃ khaḍgenāghātayat, tataḥ maraṇāṃte rauravanarake patitaḥ atha dharmacāronāma tatputraḥ pitrārjitaṃ dhanaṃ yajñadānavratajapatapaiṣṭāpūrtaparopakārādisanmārgeṇa vyayīcakāra, ekadā dharmacāravaiśyagṛhe lomaśamunirāgatya tvaṃ śāligrāmaśilādānapuṇyena pitaraṃ rauravānmocayetyupadideśa, tadā saḥ śilādānaṃ vyarthamiti matvā ṛṣivacanamanādṛtya tūṣṇīṃ sthitaḥ kālena mamāra ca lomaśo'pi tūṣṇīṃ yayau, sa dharmacāravaiśyaḥ śilāyā anādarādvipravākyasya laṃghanānmanvaṃtaraṃ narakayātanāṃ bhuktvā karmaśeṣeṇā'nekapaśuyoniṃ bhuktvā strījanmāni ca bhuktvā ekādaśe janmani yājakabrāhmaṇasya kanyā abhavat, tadā pitā prāptayauvanāṃ kanyāṃ dṛṣṭvā samānakulagotrāya dattvā vivāhamakarot atha tadbhartā paṃcame'hani vamanarogataḥ mṛtaḥ, tadā yājakaḥ jāmātaraṃ mṛtaṃ dṛṣṭvā jāmātā kena jīvaditi kṣaṇamātraṃ vicārya kārtike śāligrāmasya dānaṃ jīvane kāraṇamiti matvā sulakṣaṇaṃ manoharaṃ śāligrāmaṃ putryā hastena viprāya dāpayāmāsa, tadā tatkṣaṇādeva patiḥ jīvanaṃ prāpaṃ, tataḥ tau daṃpatī cirakālaṃ cikrīḍatuḥ, kālāṃtare sā yājakasutā śālagrāmadānapuṇyena strījanmato vinirmuktā satī viṣṇuyaśonāmakabrāhmaṇajanma labdhvā prativarṣaṃ kārtike śāligrāmadānapuṇyena mokṣaṃ prāpeti
||55||शिलादानप्रसंगेन शिलालक्षणमाह पाद्मे-"चक्रांकितं हिरण्यांगं रश्मिजालं विनिर्दिशेत् ॥
सुवर्णरेखाबहुलं स्फटिक द्युतिशोभितम् ॥
अतिस्निग्धा सिद्धिकरी कृष्णा कीर्तिं ददाति च ॥
पांडुरा पापदहनी पीता पुत्रफलप्रदा ॥
नीला प्रयच्छते लक्ष्मीं रक्ता रोगप्रदायिनी ॥
रूक्षा उद्वेगजननी वक्रा दारिद्र्यभागिनी ॥
एकं सुदर्शनं ज्ञेयं लक्ष्मीनारायणं द्वयम् ॥
तृतीयं चाऽच्युतं विद्याच्चतुर्थं तु जनार्दनम् ॥
पंचमं वासुदेवं च षष्ठं प्रद्युम्नमेव च ॥
संकर्षणं सप्तमं च अष्टमं पुरुषोत्तमम् ॥
नवमं च नवव्यूहं दशमं तु दशात्मकम् ॥
एकादशं चाऽनिरुद्धं द्वादशं द्वादशात्मकम् ॥
अत ऊर्ध्वं तु चक्राणि दृश्यंतेऽनंतसंज्ञके ॥
खंडिते त्रुटिते भग्ने शालिग्रामे न दोषभाक् ॥
” इति ।
२.४.२.५५ यथा ब्राह्मणी विवाहात्पंचमदिवसे भर्तृमरणयोगेन विधवा जाता, परंतु शालिग्रामशिलादानेन भर्ता जीवनं प्राप तेन सधवा जाता, अत्र प्रसिद्धा कथा सारोद्धारे - गोदातीरे कश्चिद्वैश्यः महापापरतः दुराचारः आसीत्, स कदाचिदृणग्राहिणं ब्राह्मणं खड्गेनाघातयत्, ततः मरणांते रौरवनरके पतितः अथ धर्मचारोनाम तत्पुत्रः पित्रार्जितं धनं यज्ञदानव्रतजपतपइष्टापूर्तपरोपकारादिसन्मार्गेण व्ययीचकार, एकदा धर्मचारवैश्यगृहे लोमशमुनिरागत्य त्वं शालिग्रामशिलादानपुण्येन पितरं रौरवान्मोचयेत्युपदिदेश, तदा सः शिलादानं व्यर्थमिति मत्वा ऋषिवचनमनादृत्य तूष्णीं स्थितः कालेन ममार च लोमशोऽपि तूष्णीं ययौ, स धर्मचारवैश्यः शिलाया अनादराद्विप्रवाक्यस्य लंघनान्मन्वंतरं नरकयातनां भुक्त्वा कर्मशेषेणाऽनेकपशुयोनिं भुक्त्वा स्त्रीजन्मानि च भुक्त्वा एकादशे जन्मनि याजकब्राह्मणस्य कन्या अभवत्, तदा पिता प्राप्तयौवनां कन्यां दृष्ट्वा समानकुलगोत्राय दत्त्वा विवाहमकरोत् अथ तद्भर्ता पंचमेऽहनि वमनरोगतः मृतः, तदा याजकः जामातरं मृतं दृष्ट्वा जामाता केन जीवदिति क्षणमात्रं विचार्य कार्तिके शालिग्रामस्य दानं जीवने कारणमिति मत्वा सुलक्षणं मनोहरं शालिग्रामं पुत्र्या हस्तेन विप्राय दापयामास, तदा तत्क्षणादेव पतिः जीवनं प्रापं, ततः तौ दंपती चिरकालं चिक्रीडतुः, कालांतरे सा याजकसुता शालग्रामदानपुण्येन स्त्रीजन्मतो विनिर्मुक्ता सती विष्णुयशोनामकब्राह्मणजन्म लब्ध्वा प्रतिवर्षं कार्तिके शालिग्रामदानपुण्येन मोक्षं प्रापेति
2.4.2.56 śilādānaprasaṃgena śilālakṣaṇamāhapādme-"cakrāṃkitaṃ hiraṇyāṃgaṃ raśmijālaṃ vinirdiśet ||
suvarṇarekhābahulaṃ sphāṭikadyutiśobhitam ||
atisnigdhā siddhikarī kṛṣṇā kīrtiṃ dadāti ca ||
pāṃḍurā pāpadahanī pītā putraphalapradā ||
nīlā prayacchate lakṣmīṃ raktā rogapradāyinī ||
rūkṣā udvegajananī vakrā dāridryabhāginī ||
ekaṃ sudarśanaṃ jñeyaṃ lakṣmīnārāyaṇaṃ dvayam ||
tṛtīyaṃ cā'cyutaṃ vidyāccaturthaṃ tu janārdanam ||
paṃcamaṃ vāsudevaṃ ca ṣaṣṭhaṃ pradyumnameva ca ||
saṃkarṣaṇaṃ saptamaṃ ca aṣṭamaṃ puruṣottamam ||
navamaṃ ca navavyūhaṃ daśamaṃ tu daśātmakam ||
ekādaśaṃ cā'niruddhaṃ dvādaśaṃ dvādaśātmakam ||
ata ūrdhvaṃ tu cakrāṇi dṛśyate'naṃtasaṃjñake ||
khaṃḍite truṭite bhagne śāligrāme na doṣabhāk ||
” iti |
evaṃ dāmodarādimūrtīnāṃ lakṣaṇaṃ vartate graṃthavistarabhayānnocyate iti
||56||२.४.२.५६ शिलादानप्रसंगेन शिलालक्षणमाहपाद्मे-"चक्रांकितं हिरण्यांगं रश्मिजालं विनिर्दिशेत् ॥
सुवर्णरेखाबहुलं स्फाटिकद्युतिशोभितम् ॥
अतिस्निग्धा सिद्धिकरी कृष्णा कीर्तिं ददाति च ॥
पांडुरा पापदहनी पीता पुत्रफलप्रदा ॥
नीला प्रयच्छते लक्ष्मीं रक्ता रोगप्रदायिनी ॥
रूक्षा उद्वेगजननी वक्रा दारिद्र्यभागिनी ॥
एकं सुदर्शनं ज्ञेयं लक्ष्मीनारायणं द्वयम् ॥
तृतीयं चाऽच्युतं विद्याच्चतुर्थं तु जनार्दनम् ॥
पंचमं वासुदेवं च षष्ठं प्रद्युम्नमेव च ॥
संकर्षणं सप्तमं च अष्टमं पुरुषोत्तमम् ॥
नवमं च नवव्यूहं दशमं तु दशात्मकम् ॥
एकादशं चाऽनिरुद्धं द्वादशं द्वादशात्मकम् ॥
अत ऊर्ध्वं तु चक्राणि दृश्यतेऽनंतसंज्ञके ॥
खंडिते त्रुटिते भग्ने शालिग्रामे न दोषभाक् ॥
” इति ।
एवं दामोदरादिमूर्तीनां लक्षणं वर्तते ग्रंथविस्तरभयान्नोच्यते इति