tripurīpūrṇimāvratavidhānakathanam
brahmovāca
vaikuṇṭhākhyacaturdaśyā māhātmyaṃ te vadāmyaham ||
vālakhilyaiḥ purā proktaṃ saṃkṣepeṇa śṛṇuṣva tat
||1||वैकुण्ठाख्यचतुर्दश्या माहात्म्यं ते वदाम्यहम् ॥
वालखिल्यैः पुरा प्रोक्तं संक्षेपेण शृणुष्व तत्
vālakhilyā ūcuḥ
kārtikasya site pakṣe caturdaśyāṃ samāgamat ||
vaikuṇṭheśastu vaikuṇṭhādvārāṇasyāṃ kṛte yuge
||2||कार्तिकस्य सिते पक्षे चतुर्दश्यां समागमत् ॥
वैकुण्ठेशस्तु वैकुण्ठाद्वाराणस्यां कृते युगे
rātryāṃ turyāṃśaśeṣāyāṃ snātvā'sau maṇikarṇike ||
gṛhītvā hemapadmānāṃ sahasraṃ vai tato'vrajat
||3||रात्र्यां तुर्यांशशेषायां स्नात्वाऽसौ मणिकर्णिके ॥
गृहीत्वा हेमपद्मानां सहस्रं वै ततोऽव्रजत्
atibhaktyā pūjayituṃ śivayā sahitaṃ śivam ||
vidhāya pūjāṃ vaiśveśīṃ tataḥ padmairapūjayat
||4||अतिभक्त्या पूजयितुं शिवया सहितं शिवम् ॥
विधाय पूजां वैश्वेशीं ततः पद्मैरपूजयत्
sahasrasaṃkhyāṃ kṛtvādāvekanāmnā tataḥ param ||
ārabdhaṃ pūjanaṃ tena śivastadbhaktimaikṣata
||5||सहस्रसंख्यां कृत्वादावेकनाम्ना ततः परम् ॥
आरब्धं पूजनं तेन शिवस्तद्भक्तिमैक्षत
ekaṃ padmaṃ padmamadhyānnilīyā''ttaṃ hareṇa tu ||
tataḥ pūjitavānviṣṇurekonaṃ kamalaṃ tvabhūt
||6||एकं पद्मं पद्ममध्यान्निलीयाऽऽत्तं हरेण तु ॥
ततः पूजितवान्विष्णुरेकोनं कमलं त्वभूत्
itastatastena dṛṣṭaṃ padmaṃ tiṣṭhati na kvacit ||
kamaleṣu bhramo jāto'thavā nāmasu me bhramaḥ
||7||इतस्ततस्तेन दृष्टं पद्मं तिष्ठति न क्वचित् ॥
कमलेषु भ्रमो जातोऽथवा नामसु मे भ्रमः
kṣaṇaṃ vicārya sa harirna me nāmabhramo'bhavat ||
padme caiva bhramo jāto vicāryaivaṃ punaḥpunaḥ
||8||क्षणं विचार्य स हरिर्न मे नामभ्रमोऽभवत् ॥
पद्मे चैव भ्रमो जातो विचार्यैवं पुनःपुनः
sahasrapadmasaṃkalpaḥ pūjārthaṃ tu kṛto mayā ||
arcyaḥ kathaṃ mahādeva ekonakamalairmayā
||9||सहस्रपद्मसंकल्पः पूजार्थं तु कृतो मया ॥
अर्च्यः कथं महादेव एकोनकमलैर्मया
yadyānetuṃ gamiṣyāmi bhaṃgaḥ syādāsanasya tu ||
ataḥ paraṃ kiṃ vidheyaṃ cintodvigno haristadā
||10||यद्यानेतुं गमिष्यामि भंगः स्यादासनस्य तु ॥
अतः परं किं विधेयं चिन्तोद्विग्नो हरिस्तदा
ekaḥ prakāra utpanno hṛdaye'sya munīśvarāḥ ||
puṇḍarīkākṣa ityevaṃ māṃ vadaṃti munīśvarāḥ
||11||एकः प्रकार उत्पन्नो हृदयेऽस्य मुनीश्वराः ॥
पुण्डरीकाक्ष इत्येवं मां वदंति मुनीश्वराः
netraṃ me padmasadṛśe padmārthe tvarpayāmyaham ||
iti niścitya manasā dattvā tarjanikāṃ sa tu
||12||नेत्रं मे पद्मसदृशे पद्मार्थे त्वर्पयाम्यहम् ॥
इति निश्चित्य मनसा दत्त्वा तर्जनिकां स तु
netramadhyāttadutpāṭya mahādevastu pūjitaḥ ||
tato maheśvarastuṣṭo vākyametaduvāca ha
||13||नेत्रमध्यात्तदुत्पाट्य महादेवस्तु पूजितः ॥
ततो महेश्वरस्तुष्टो वाक्यमेतदुवाच ह
mahādeva uvāca
tvatsamo nāsti madbhaktastrailokye sacarācare ||
rājyaṃ dattaṃ trilokyāste bhava tvaṃ lokapālakaḥ
||14||त्वत्समो नास्ति मद्भक्तस्त्रैलोक्ये सचराचरे ॥
राज्यं दत्तं त्रिलोक्यास्ते भव त्वं लोकपालकः
anyaṃ varaya bhadraṃ te varaṃ yanmanasepsitam ||
avaśyameva dāsyāmi nātra kāryā vicāraṇā
||15||अन्यं वरय भद्रं ते वरं यन्मनसेप्सितम् ॥
अवश्यमेव दास्यामि नात्र कार्या विचारणा
madbhaktiṃ tu samālaṃbya ye dviṣaṃti janārdanam ||
te maddveṣyā narā viṣṇo vrajeyurnarakaṃ dhruvam
||16||मद्भक्तिं तु समालंब्य ये द्विषंति जनार्दनम् ॥
ते मद्द्वेष्या नरा विष्णो व्रजेयुर्नरकं ध्रुवम्
viṣṇuruvāca
trailokyarakṣākaraṇaṃ mamādiṣṭaṃ maheśvara ||
dumardāśca mahāsattvā daityā māryāḥ kathaṃ mayā
||17||त्रैलोक्यरक्षाकरणं ममादिष्टं महेश्वर ॥
दुमर्दाश्च महासत्त्वा दैत्या मार्याः कथं मया
śiva uvāca
etatsudarśanaṃ cakraṃ mahādaityanikṛṃtanam ||
gṛhāṇa bhagavanviṣṇo mayā tubhya niveditam
||18||एतत्सुदर्शनं चक्रं महादैत्यनिकृंतनम् ॥
गृहाण भगवन्विष्णो मया तुभ्य निवेदितम्
anena sarvadaityānāṃ bhagavankadanaṃ kuru ||
evaṃ cakraṃ harerdattvā tato vacanamabravīt
||19||अनेन सर्वदैत्यानां भगवन्कदनं कुरु ॥
एवं चक्रं हरेर्दत्त्वा ततो वचनमब्रवीत्
śiva uvāca
varṣe ca hemalaṃbākhye māse śrīmati kārtike ||
śuklapakṣe caturdaśyāmaruṇābhyudayaṃ prati
||20||वर्षे च हेमलंबाख्ये मासे श्रीमति कार्तिके ॥
शुक्लपक्षे चतुर्दश्यामरुणाभ्युदयं प्रति
mahādevatithau brāhme muhūrte maṇikarṇike ||
snātvā vaiśveśvaraṃ liṃgaṃ vaikuṇṭhādetya pūjitam
||21||महादेवतिथौ ब्राह्मे मुहूर्ते मणिकर्णिके ॥
स्नात्वा वैश्वेश्वरं लिंगं वैकुण्ठादेत्य पूजितम्
sahasrakamalaistasmādbhaviṣyati mama priyā ||
vikhyātā sarvalokeṣu vaikuṇṭhākhyā caturdaśī
||22||सहस्रकमलैस्तस्माद्भविष्यति मम प्रिया ॥
विख्याता सर्वलोकेषु वैकुण्ठाख्या चतुर्दशी
anyaṃ varaṃ prayacchāmi śṛṇu viṣṇo vaco mama ||
pūrvarātreṣu te pūjā kartavyā sarvajātibhiḥ
||23||अन्यं वरं प्रयच्छामि शृणु विष्णो वचो मम ॥
पूर्वरात्रेषु ते पूजा कर्तव्या सर्वजातिभिः
upavāsaṃ divā kuryātsāyaṃkāle tavārcanam ||
paścānmamārcanaṃ kāryamanyathā niṣphalaṃ bhavet
||24||उपवासं दिवा कुर्यात्सायंकाले तवार्चनम् ॥
पश्चान्ममार्चनं कार्यमन्यथा निष्फलं भवेत्
grāhyā tu haripūjāyāṃ rātrivyāptā caturdaśī ||
aruṇodayavelāyāṃ śivapūjāṃ samācaret
||25||ग्राह्या तु हरिपूजायां रात्रिव्याप्ता चतुर्दशी ॥
अरुणोदयवेलायां शिवपूजां समाचरेत्
sahasrakamalairviṣṇurādau yaiḥ pūjito naraiḥ ||
paścācchivaḥ pūjitaścejjīvanmuktāsta eva hi
||26||सहस्रकमलैर्विष्णुरादौ यैः पूजितो नरैः ॥
पश्चाच्छिवः पूजितश्चेज्जीवन्मुक्तास्त एव हि
sāyaṃ snātvā paṃcanade biṃdumādhavamarcayet ||
snātvā yo viṣṇukāṃcyāṃ vā'naṃtasenaṃ samarcayet
||27||सायं स्नात्वा पंचनदे बिंदुमाधवमर्चयेत् ॥
स्नात्वा यो विष्णुकांच्यां वाऽनंतसेनं समर्चयेत्
rudrakāṃcyāṃ tataḥ snātvā praṇaveśaṃ samarcayet ||
ādau snātvā vahnitīrthe yajennārāyaṇaṃ tataḥ
||28||रुद्रकांच्यां ततः स्नात्वा प्रणवेशं समर्चयेत् ॥
आदौ स्नात्वा वह्नितीर्थे यजेन्नारायणं ततः
retodake tataḥ snātvā kedāreśaṃ samarcayet ||
ādau snātvā sūryaputryāṃ veṇīmādhavamarcayet
||29||रेतोदके ततः स्नात्वा केदारेशं समर्चयेत् ॥
आदौ स्नात्वा सूर्यपुत्र्यां वेणीमाधवमर्चयेत्
jāhnavyāṃ ca tataḥ snātvā saṃgameśaṃ prapūjayet ||
sarvāḥ śriyastasya vaśyāḥ satyaṃ viṣṇo mayoditam
||30||जाह्नव्यां च ततः स्नात्वा संगमेशं प्रपूजयेत् ॥
सर्वाः श्रियस्तस्य वश्याः सत्यं विष्णो मयोदितम्
evaṃ tasmai varāndattvā hyaṃtardhānaṃ yayau śivaḥ ||
tasmātsarvaprayatnena pūjyau hariharāvubhau
||31||एवं तस्मै वरान्दत्त्वा ह्यंतर्धानं ययौ शिवः ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन पूज्यौ हरिहरावुभौ
kalau daśasahasrāṇi viṣṇustyajati medinīm ||
tadarddhaṃ jāhnavītoyaṃ tadarddhaṃ grāmadevatāḥ
||32||कलौ दशसहस्राणि विष्णुस्त्यजति मेदिनीम् ॥
तदर्द्धं जाह्नवीतोयं तदर्द्धं ग्रामदेवताः
kārtikyāṃ pūrṇimāyāṃ tu kuryāttraipuramutsavam ||
dīpo deyo'vaśyameva sāyaṃkāle śivālaye
||33||कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु कुर्यात्त्रैपुरमुत्सवम् ॥
दीपो देयोऽवश्यमेव सायंकाले शिवालये
* tripuro nāma daityeṃdraḥ prayāge tapa āsthitaḥ ||
tapasā tasya saṃtuṣṭo dadau brahmā varaṃ param
||34||* त्रिपुरो नाम दैत्येंद्रः प्रयागे तप आस्थितः ॥
तपसा तस्य संतुष्टो ददौ ब्रह्मा वरं परम्
devāsuramanuṣyebhyo na te mṛtyurbhaviṣyati ||
iti labdhavaro daityo viśvakarmavinirmitam
||35||देवासुरमनुष्येभ्यो न ते मृत्युर्भविष्यति ॥
इति लब्धवरो दैत्यो विश्वकर्मविनिर्मितम्
tripurākhyaṃ vimānaṃ tamāruhya bhuvanatrayam ||
yadā vai pīḍayāmāsa tadā devaiḥ stuto haraḥ
||36||त्रिपुराख्यं विमानं तमारुह्य भुवनत्रयम् ॥
यदा वै पीडयामास तदा देवैः स्तुतो हरः
tripuraṃ ghātayāmāsa bāṇenaikena śatruhā ||
kārtikyāṃ pūrṇimāyāṃ tu sarve devāḥ pratuṣṭuvuḥ
||37||त्रिपुरं घातयामास बाणेनैकेन शत्रुहा ॥
कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु सर्वे देवाः प्रतुष्टुवुः
tasmindine sarvadevairdīpā dattā harāya ca ||
sarvathaiva pradeyāśca dīpāstu haratuṣṭaye
||38||तस्मिन्दिने सर्वदेवैर्दीपा दत्ता हराय च ॥
सर्वथैव प्रदेयाश्च दीपास्तु हरतुष्टये
viṃśatiḥ saptaśatakāḥ sahitā dīpavartayaḥ ||
dadaddīpaṃ pūrṇimāyāṃ sarvapāpaiḥ pramucyate
||39||विंशतिः सप्तशतकाः सहिता दीपवर्तयः ॥
ददद्दीपं पूर्णिमायां सर्वपापैः प्रमुच्यते
paurṇamāsyāṃ tu saṃdhyāyāṃ kartavyastripurotsavaḥ ||
dadyādanena mantreṇa pradīpāṃśca surālaye
||40||पौर्णमास्यां तु संध्यायां कर्तव्यस्त्रिपुरोत्सवः ॥
दद्यादनेन मन्त्रेण प्रदीपांश्च सुरालये
kīṭāḥ pataṃgā maśakāśca vṛkṣā jale sthale ye vicaraṃti jīvāḥ ||
dṛṣṭvā pradīpaṃ na ca janmabhāgino bhavaṃtu nityaṃ śvapacā hi viprāḥ
||41||कीटाः पतंगा मशकाश्च वृक्षा जले स्थले ये विचरंति जीवाः ॥
दृष्ट्वा प्रदीपं न च जन्मभागिनो भवंतु नित्यं श्वपचा हि विप्राः
kāryastasmātpaurṇamāsyāṃ tripurāya mahotsavaḥ ||
kārtikyāṃ kṛttikāyoge yaḥ kuryātsvāmidarśanam
||42||कार्यस्तस्मात्पौर्णमास्यां त्रिपुराय महोत्सवः ॥
कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे यः कुर्यात्स्वामिदर्शनम्
sapta janma bhavedvipro dhanāḍhyo vedapāragaḥ ||
atra kṛtvā vṛṣotsargaṃ naktācchaivapuraṃ vrajet
||43||सप्त जन्म भवेद्विप्रो धनाढ्यो वेदपारगः ॥
अत्र कृत्वा वृषोत्सर्गं नक्ताच्छैवपुरं व्रजेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye vaikuṇṭhacaturdaśī tripurīpūrṇimāvratavidhānakathanaṃnāma paṃcatriṃśo'dhyāyaḥ || 35 ||