pañcakavratamāhātmyavarṇanam
vālakhilyā ūcuḥ
kārtikasyā'male pakṣe snātvā samyagyatavrataḥ ||
ekādaśyāṃ tu gṛhṇīyādvrataṃ paṃcadinātmakam
||1||कार्तिकस्याऽमले पक्षे स्नात्वा सम्यग्यतव्रतः ॥
एकादश्यां तु गृह्णीयाद्व्रतं पंचदिनात्मकम्
śarapaṃjarasuptena bhīṣmeṇa tu mahātmanā ||
rājadharmā mokṣadharmā dānadharmāstataḥ param ||
kathitā pāṃḍudāyādaiḥ kṛṣṇenā'pi śrutāstadā
||2||शरपंजरसुप्तेन भीष्मेण तु महात्मना ॥
राजधर्मा मोक्षधर्मा दानधर्मास्ततः परम् ॥
कथिता पांडुदायादैः कृष्णेनाऽपि श्रुतास्तदा
tataḥ prītena manasā vāsudevena bhāṣitam ||
dhanyadhanyo'si bhīṣma tvaṃ dharmāḥ saṃśrāvitāstvayā
||3||ततः प्रीतेन मनसा वासुदेवेन भाषितम् ॥
धन्यधन्योऽसि भीष्म त्वं धर्माः संश्रावितास्त्वया
ekādaśyāṃ kārtikasya yācitaṃ ca jalaṃ tvayā ||
arjunena samānītaṃ gāṃgaṃ bāṇasya vegataḥ
||4||एकादश्यां कार्तिकस्य याचितं च जलं त्वया ॥
अर्जुनेन समानीतं गांगं बाणस्य वेगतः
tuṣṭāni tava gātrāṇi tasmādadyadināvadhi ||
pūrṇāṃtaṃ sarvalokāstvāṃ tarpayaṃtvarghyadānataḥ
||5||तुष्टानि तव गात्राणि तस्मादद्यदिनावधि ॥
पूर्णांतं सर्वलोकास्त्वां तर्पयंत्वर्घ्यदानतः
tasmātsarvaprayatnena mama saṃtuṣṭikārakam ||
etadvrataṃ prakurvaṃtu bhīṣmapaṃcakasaṃjñitam
||6||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मम संतुष्टिकारकम् ॥
एतद्व्रतं प्रकुर्वंतु भीष्मपंचकसंज्ञितम्
kārtikasya vrataṃ kṛtvā na kuryādbhīṣmapaṃcakam ||
samagraṃ kārtikavrataṃ vṛthā tasya bhaviṣyati
||7||कार्तिकस्य व्रतं कृत्वा न कुर्याद्भीष्मपंचकम् ॥
समग्रं कार्तिकव्रतं वृथा तस्य भविष्यति
aśaktaścennaro bhūyādasamarthaśca kārtike ||
bhīṣmasya paṃcakaṃ kṛtvā kārtikasya phalaṃ labhet
||8||अशक्तश्चेन्नरो भूयादसमर्थश्च कार्तिके ॥
भीष्मस्य पंचकं कृत्वा कार्तिकस्य फलं लभेत्
satyavratāya śucaye gāṃgeyāya mahātmane ||
bhīṣmāyaitaddadāmyarghyamājanmabrahmacāriṇe
||9||सत्यव्रताय शुचये गांगेयाय महात्मने ॥
भीष्मायैतद्ददाम्यर्घ्यमाजन्मब्रह्मचारिणे
savyenā'nena maṃtreṇa tarpaṇaṃ sārvavarṇikam
||10||सव्येनाऽनेन मंत्रेण तर्पणं सार्ववर्णिकम्
vratāṃgatvātpūrṇimāyāṃ pradeyaḥ pāpapūruṣaḥ ||
aputreṇa prakartavyaṃ sarvathā bhīṣmapañcakam
||11||व्रतांगत्वात्पूर्णिमायां प्रदेयः पापपूरुषः ॥
अपुत्रेण प्रकर्तव्यं सर्वथा भीष्मपञ्चकम्
yaḥ putrārthaṃ vrataṃ kuryātsastrīko bhīṣmapañcakam ||
pradattvā pāpapuruṣaṃ varṣamadhye sutaṃ labhet
||12||यः पुत्रार्थं व्रतं कुर्यात्सस्त्रीको भीष्मपञ्चकम् ॥
प्रदत्त्वा पापपुरुषं वर्षमध्ये सुतं लभेत्
avaśyameva kartavyaṃ tasmādbhīṣmasya paṃcakam ||
viṣṇuprītikaraṃ proktaṃ mayā bhīṣmasya pañcakam
||13||अवश्यमेव कर्तव्यं तस्माद्भीष्मस्य पंचकम् ॥
विष्णुप्रीतिकरं प्रोक्तं मया भीष्मस्य पञ्चकम्
sūta uvāca
śṛṇvaṃtu ṛṣayaḥ sarve viśeṣo bhīṣmapañcake ||
kārtikeyāya rudreṇa purā proktaḥ savistarāt
||14||शृण्वंतु ऋषयः सर्वे विशेषो भीष्मपञ्चके ॥
कार्तिकेयाय रुद्रेण पुरा प्रोक्तः सविस्तरात्
īśvara uvāca
pravakṣyāmi mahāpuṇyaṃ vrataṃ vratavatāṃ vara ||
bhīṣmeṇaitadyataḥ prāptaṃ vrataṃ pañcadinātmakam
||15||प्रवक्ष्यामि महापुण्यं व्रतं व्रतवतां वर ॥
भीष्मेणैतद्यतः प्राप्तं व्रतं पञ्चदिनात्मकम्
sakāśādvāsudevasya tenoktaṃ bhīṣmapañcakam ||
vratasyā'sya guṇānvaktuṃ kaḥ śaktaḥ keśavādṛte
||16||सकाशाद्वासुदेवस्य तेनोक्तं भीष्मपञ्चकम् ॥
व्रतस्याऽस्य गुणान्वक्तुं कः शक्तः केशवादृते
kārtike śuklapakṣe tu śṛṇu dharmaṃ purātanam ||
vasiṣṭhabhṛgugargādyaiścīrṇaṃ kṛtayugādiṣu
||17||कार्तिके शुक्लपक्षे तु शृणु धर्मं पुरातनम् ॥
वसिष्ठभृगुगर्गाद्यैश्चीर्णं कृतयुगादिषु
ambarīṣeṇa bhogādyaiścīrṇaṃ tretāyugādiṣu ||
brāhmaṇairbrahmacaryeṇa japahomakriyādibhiḥ
||18||अम्बरीषेण भोगाद्यैश्चीर्णं त्रेतायुगादिषु ॥
ब्राह्मणैर्ब्रह्मचर्येण जपहोमक्रियादिभिः
kṣatriyaiśca tathā vaiśyaiḥ satyaśaucaparāyaṇaiḥ ||
duṣkaraṃ satyahīnānāmaśakyaṃ bālacetasām
||19||क्षत्रियैश्च तथा वैश्यैः सत्यशौचपरायणैः ॥
दुष्करं सत्यहीनानामशक्यं बालचेतसाम्
duṣkaraṃ bhīṣmamityāhurna śakyaṃ prākṛtairnaraiḥ ||
yasmātkaroti vipreṃdra tena sarvaṃ kṛtaṃ bhavet
||20||दुष्करं भीष्ममित्याहुर्न शक्यं प्राकृतैर्नरैः ॥
यस्मात्करोति विप्रेंद्र तेन सर्वं कृतं भवेत्
vrataṃ caitanmahāpuṇyaṃ mahāpātakanāśanam ||
ato naraiḥ prayatnena kartavyaṃ bhīṣmapañcakam
||21||व्रतं चैतन्महापुण्यं महापातकनाशनम् ॥
अतो नरैः प्रयत्नेन कर्तव्यं भीष्मपञ्चकम्
kārtikasyā'male pakṣe snātvā samyagvidhānataḥ ||
ekādaśyāṃ tu gṛhṇīyādvrataṃ paṃcadinātmakam
||22||कार्तिकस्याऽमले पक्षे स्नात्वा सम्यग्विधानतः ॥
एकादश्यां तु गृह्णीयाद्व्रतं पंचदिनात्मकम्
prātaḥ snātvā viśeṣeṇa madhyāhne ca tathā vratī ||
nadyāṃ nirjharatoye vā samālabhya ca gomayam
||23||प्रातः स्नात्वा विशेषेण मध्याह्ने च तथा व्रती ॥
नद्यां निर्झरतोये वा समालभ्य च गोमयम्
yavavrīhitilaiḥ samyakpitṝnsaṃtarpayetkramāt ||
snātvā maunaṃ naraḥ kṛtvā dhautavāsā dṛḍhavrataḥ
||24||यवव्रीहितिलैः सम्यक्पितॄन्संतर्पयेत्क्रमात् ॥
स्नात्वा मौनं नरः कृत्वा धौतवासा दृढव्रतः
bhīṣmāyodakadānaṃ ca arghyaṃ caiva prayatnataḥ ||
pūjā bhīṣmasya kartavyā dānaṃ dadyātprayatnataḥ
||25||भीष्मायोदकदानं च अर्घ्यं चैव प्रयत्नतः ॥
पूजा भीष्मस्य कर्तव्या दानं दद्यात्प्रयत्नतः
paṃcaratnaṃ viśeṣeṇa dattvā viprāya yatnataḥ ||
vāsudevo'pi saṃpūjyo lakṣmīyuktaḥ sadā prabhuḥ
||26||पंचरत्नं विशेषेण दत्त्वा विप्राय यत्नतः ॥
वासुदेवोऽपि संपूज्यो लक्ष्मीयुक्तः सदा प्रभुः
pañcake pūjayitvā tu koṭijanmāni tuṣyati
||27||पञ्चके पूजयित्वा तु कोटिजन्मानि तुष्यति
yatkiṃciddadate martyaḥ paṃcadhātuprakalpitam ||
saṃvatsaravratānāṃ sa labhate sakalaṃ phalam
||28||यत्किंचिद्ददते मर्त्यः पंचधातुप्रकल्पितम् ॥
संवत्सरव्रतानां स लभते सकलं फलम्
kṛtvā tūdakadānaṃ tu tathā'rghyasya ca dāpanam ||
mantreṇānena yaḥ kuryānmuktibhāgī bhavennaraḥ
||29||कृत्वा तूदकदानं तु तथाऽर्घ्यस्य च दापनम् ॥
मन्त्रेणानेन यः कुर्यान्मुक्तिभागी भवेन्नरः
vaiyāghrapādagotrāya sāṃkṛtya pravarāya ca ||
anapatyāya bhīṣmāya udakaṃ bhīṣmavarmaṇe
||30||वैयाघ्रपादगोत्राय सांकृत्य प्रवराय च ॥
अनपत्याय भीष्माय उदकं भीष्मवर्मणे
vasūnāmavatārāya śaṃtanorātmajāya ca ||
arghyaṃ dadāmi bhīṣmāya ājanmabrahmacāriṇe
||31||वसूनामवताराय शंतनोरात्मजाय च ॥
अर्घ्यं ददामि भीष्माय आजन्मब्रह्मचारिणे
ityarghyamaṃtraḥ ||
anena vidhinā yastu paṃcakaṃ tu samāpayet ||
aśvamedhasamaṃ puṇyaṃ prāpnotyatra na saṃśayaḥ
||32||इत्यर्घ्यमंत्रः ॥
अनेन विधिना यस्तु पंचकं तु समापयेत् ॥
अश्वमेधसमं पुण्यं प्राप्नोत्यत्र न संशयः
paṃcā'hamapi kartavyaṃ niyamaṃ ca prayatnataḥ ||
niyamena vinā yatra na bhāvyaṃ varavarṇinā
||33||पंचाऽहमपि कर्तव्यं नियमं च प्रयत्नतः ॥
नियमेन विना यत्र न भाव्यं वरवर्णिना
uttarāyaṇahīnāya bhīṣmāya pradadau hariḥ ||
uttarāyaṇahīne'pi śuddhalagnaṃ sutoṣitaḥ
||34||उत्तरायणहीनाय भीष्माय प्रददौ हरिः ॥
उत्तरायणहीनेऽपि शुद्धलग्नं सुतोषितः
tataḥ saṃpūjayeddevaṃ sarvapāpaharaṃ harim ||
anaṃtaraṃ prayatnena kartavyaṃ bhīṣmapaṃcakam
||35||ततः संपूजयेद्देवं सर्वपापहरं हरिम् ॥
अनंतरं प्रयत्नेन कर्तव्यं भीष्मपंचकम्
snāpayeta jalairbhaktyā madhukṣīraghṛtena ca ||
tathaiva paṃcagavyena gandhacaṃdanavāriṇā
||36||स्नापयेत जलैर्भक्त्या मधुक्षीरघृतेन च ॥
तथैव पंचगव्येन गन्धचंदनवारिणा
candanena sugandhena kumakumenā'tha keśavam ||
karpūrośīramiśreṇa lepayedgaruḍadhvajam
||37||चन्दनेन सुगन्धेन कुमकुमेनाऽथ केशवम् ॥
कर्पूरोशीरमिश्रेण लेपयेद्गरुडध्वजम्
arcayedruciraiḥ puṣpairgaṃdhadhūpasamanvitaiḥ ||
gugguluṃ ghṛtasaṃyuktaṃ dadetkṛṣṇāya bhaktimān
||38||अर्चयेद्रुचिरैः पुष्पैर्गंधधूपसमन्वितैः ॥
गुग्गुलुं घृतसंयुक्तं ददेत्कृष्णाय भक्तिमान्
dīpakaṃ tu divā rātrau dadyātpaṃca dināni tu ||
naivedyaṃ devadevasya paramānnaṃ nivedayet
||39||दीपकं तु दिवा रात्रौ दद्यात्पंच दिनानि तु ॥
नैवेद्यं देवदेवस्य परमान्नं निवेदयेत्
evamabhyarcayeddevaṃ saṃsmṛtya ca praṇamya ca ||
oṃ namo vāsudevāyeti japedaṣṭottaraṃ śatam
||40||एवमभ्यर्चयेद्देवं संस्मृत्य च प्रणम्य च ॥
ॐ नमो वासुदेवायेति जपेदष्टोत्तरं शतम्
juhuyācca ghṛtābhyaktaistilavrīhiyavādibhiḥ ||
ṣaḍakṣareṇa mantreṇa svāhākārā'nvitena ca
||41||जुहुयाच्च घृताभ्यक्तैस्तिलव्रीहियवादिभिः ॥
षडक्षरेण मन्त्रेण स्वाहाकाराऽन्वितेन च
upāsya paścimāṃ saṃdhyāṃ praṇamya garuḍadhvajam ||
japitvā pūrvavanmantraṃ kṣitiśāyī bhavetsadā
||42||उपास्य पश्चिमां संध्यां प्रणम्य गरुडध्वजम् ॥
जपित्वा पूर्ववन्मन्त्रं क्षितिशायी भवेत्सदा
sarvametadvidhānaṃ tu kāryaṃ pañca dināni tu ||
viśeṣo'tra vrate hyasminyadanyūnaṃ śṛṇuṣva tat
||43||सर्वमेतद्विधानं तु कार्यं पञ्च दिनानि तु ॥
विशेषोऽत्र व्रते ह्यस्मिन्यदन्यूनं शृणुष्व तत्
prathame'hni hareḥ pādau pūjayetkamalairvratī ||
dvitīye bilvapatreṇa jānudeśaṃ samarcayet
||44||प्रथमेऽह्नि हरेः पादौ पूजयेत्कमलैर्व्रती ॥
द्वितीये बिल्वपत्रेण जानुदेशं समर्चयेत्
tato'nupūjayecchīrṣaṃ mālatyā cakrapāṇinaḥ ||
kārtikyāṃ devadevasya bhaktyā tadgatamānasaḥ
||45||ततोऽनुपूजयेच्छीर्षं मालत्या चक्रपाणिनः ॥
कार्तिक्यां देवदेवस्य भक्त्या तद्गतमानसः
arcitvā taṃ hṛṣīkeśamekādaśyāṃ samāsataḥ ||
niḥprāśya gomayaṃ samyagekādaśyāmupāvaset
||46||अर्चित्वा तं हृषीकेशमेकादश्यां समासतः ॥
निःप्राश्य गोमयं सम्यगेकादश्यामुपावसेत्
gomūtraṃ mantravadbhūmau dvādaśyāṃ prāśayedvratī ||
kṣīraṃ caiva trayodaśyāṃ caturdaśyāṃ tathā dadhi
||47||गोमूत्रं मन्त्रवद्भूमौ द्वादश्यां प्राशयेद्व्रती ॥
क्षीरं चैव त्रयोदश्यां चतुर्दश्यां तथा दधि
saṃprāśya kāyaśuddhyarthaṃ laṃghayitvā caturdinam ||
paṃcame divase snātvā vidhivatpūjya keśavam ||
bhojayedbrāhmaṇānbhaktyā tebhyo dadyācca dakṣiṇām
||48||संप्राश्य कायशुद्ध्यर्थं लंघयित्वा चतुर्दिनम् ॥
पंचमे दिवसे स्नात्वा विधिवत्पूज्य केशवम् ॥
भोजयेद्ब्राह्मणान्भक्त्या तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणाम्
pāpabuddhiṃ parityajya brahmacaryeṇa dhīmatā ||
madyaṃ māṃsaṃ parityājyaṃ maithunaṃ pāpakāraṇam
||49||पापबुद्धिं परित्यज्य ब्रह्मचर्येण धीमता ॥
मद्यं मांसं परित्याज्यं मैथुनं पापकारणम्
śākāhāreṇa munyannaiḥ kṛṣṇārcanaparo naraḥ ||
tato naktaṃ samaśnīyātpaṃcagavyapuraḥsaram
||50||शाकाहारेण मुन्यन्नैः कृष्णार्चनपरो नरः ॥
ततो नक्तं समश्नीयात्पंचगव्यपुरःसरम्
evaṃ samyaksamāpyaṃ syādyathoktaṃ phalamāpnuyāt
||51||एवं सम्यक्समाप्यं स्याद्यथोक्तं फलमाप्नुयात्
madyapo yaḥ pibenmadyaṃ janmano maraṇāṃ'tikam ||
etadbhīṣmavrataṃ kṛtvā prāpnoti paramaṃ padam
||52||मद्यपो यः पिबेन्मद्यं जन्मनो मरणांऽतिकम् ॥
एतद्भीष्मव्रतं कृत्वा प्राप्नोति परमं पदम्
strībhirvā bhartṛvākyena kartavyaṃ dharmavardhanam ||
vidhavābhiśca kartavyaṃ mokṣasaukhyā'tivṛddhaye
||53||स्त्रीभिर्वा भर्तृवाक्येन कर्तव्यं धर्मवर्धनम् ॥
विधवाभिश्च कर्तव्यं मोक्षसौख्याऽतिवृद्धये
ayodhyāyāṃ purā kaścidatithirnāma vai nṛpaḥ ||
vasiṣṭhavacanātkṛtvā vratametatsudurlabham ||
bhuktveha nikhilānbhogānaṃte viṣṇupuraṃ yayau
||54||अयोध्यायां पुरा कश्चिदतिथिर्नाम वै नृपः ॥
वसिष्ठवचनात्कृत्वा व्रतमेतत्सुदुर्लभम् ॥
भुक्त्वेह निखिलान्भोगानंते विष्णुपुरं ययौ
itthaṃ kuryādvrataṃ nityaṃ pañcakaṃ bhīṣmasaṃjñitam ||
niyamenopavāsena pañcagavyena vā punaḥ ||
payomūlaphalā''hārairhaviṣyairvratatatparaḥ
||55||इत्थं कुर्याद्व्रतं नित्यं पञ्चकं भीष्मसंज्ञितम् ॥
नियमेनोपवासेन पञ्चगव्येन वा पुनः ॥
पयोमूलफलाऽऽहारैर्हविष्यैर्व्रततत्परः
paurṇamāsīdine prāpte pūjāṃ kṛtvā tu pūrvavat ||
brāhmaṇānbhojayedbhaktyā gāṃ ca dadyātsavatsakām
||56||पौर्णमासीदिने प्राप्ते पूजां कृत्वा तु पूर्ववत् ॥
ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या गां च दद्यात्सवत्सकाम्
yadbhīṣmapañcakamiti prathitaṃ pṛthivyāmekādaśīprabhṛti paṃcadaśīniruddham ||
uktaṃ na bhojanaparasya tadā niṣedhastasminvrate śubhaphalaṃ pradadāti viṣṇuḥ
||57||यद्भीष्मपञ्चकमिति प्रथितं पृथिव्यामेकादशीप्रभृति पंचदशीनिरुद्धम् ॥
उक्तं न भोजनपरस्य तदा निषेधस्तस्मिन्व्रते शुभफलं प्रददाति विष्णुः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye bhīṣma pañcakavratamāhātmyavarṇanaṃnāma dvātriṃśo'dhyāyaḥ || 32 ||