dīpadānamāhātmyavarṇanam
nārada uvāca
bhagavankṛtakṛtyo'smi tava pādasamāśrayāt ||
śrotavyaṃ neha bhūyo me vidyate devasattama
||1||भगवन्कृतकृत्योऽस्मि तव पादसमाश्रयात् ॥
श्रोतव्यं नेह भूयो मे विद्यते देवसत्तम
tathāpi bhagavankiṃcitpraṣṭavyaṃ me hṛdi sthitam ||
tvadvākyāmṛtapītasya na me tṛptirhi jāyate
||2||तथापि भगवन्किंचित्प्रष्टव्यं मे हृदि स्थितम् ॥
त्वद्वाक्यामृतपीतस्य न मे तृप्तिर्हि जायते
dīpadānasya māhātmyaṃ śrotumicchāmi te prabho ||
yena cā'pi purā dattastadvadasva caturmukha
||3||दीपदानस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि ते प्रभो ॥
येन चाऽपि पुरा दत्तस्तद्वदस्व चतुर्मुख
brahmovāca
prātaḥ snātvā śucirbhūtvā dīpaṃ dadyātprayatnataḥ ||
tena pāpāni naśyeyustamāṃsīva bhagodaye
||4||प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा दीपं दद्यात्प्रयत्नतः ॥
तेन पापानि नश्येयुस्तमांसीव भगोदये
ājanma yatkṛtaṃ pāpaṃ striyā vā puruṣeṇa ca ||
tatsarvaṃ nāśamāyāti kārtike dīpadānataḥ
||5||आजन्म यत्कृतं पापं स्त्रिया वा पुरुषेण च ॥
तत्सर्वं नाशमायाति कार्तिके दीपदानतः
atra te varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam ||
śravaṇātsarvapāpaghnaṃ dīpadānaphalapradam
||6||अत्र ते वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ॥
श्रवणात्सर्वपापघ्नं दीपदानफलप्रदम्
purā draviḍadeśe tu brāhmaṇo buddhanāmakaḥ ||
tasya bhāryā'bhavadduṣṭā anācāraratā mune
||7||पुरा द्रविडदेशे तु ब्राह्मणो बुद्धनामकः ॥
तस्य भार्याऽभवद्दुष्टा अनाचाररता मुने
tasyāḥ saṃsargadoṣeṇa kṣīṇā''yurmṛtimāptavān ||
patyau mṛte'pi sā patnī anācāre viśeṣataḥ
||8||तस्याः संसर्गदोषेण क्षीणाऽऽयुर्मृतिमाप्तवान् ॥
पत्यौ मृतेऽपि सा पत्नी अनाचारे विशेषतः
ratābhūnna hi tasyāstu lajjā lokāpavādataḥ ||
sutabaṃdhuvihīnā sā sadābhikṣānnabhojanā
||9||रताभून्न हि तस्यास्तु लज्जा लोकापवादतः ॥
सुतबंधुविहीना सा सदाभिक्षान्नभोजना
na saṃskārānnamalpaṃ vā bhuktvā paryuṣitāśinī ||
parapākaratā nityaṃ tīrthayātrādivarjitā
||10||न संस्कारान्नमल्पं वा भुक्त्वा पर्युषिताशिनी ॥
परपाकरता नित्यं तीर्थयात्रादिवर्जिता
kathāyāḥ śravaṇaṃ caiva na śrutaṃ tu tayā dvija ||
ekadā brāhmaṇaḥ kaścittīrthayātrāparāyaṇaḥ
||11||कथायाः श्रवणं चैव न श्रुतं तु तया द्विज ॥
एकदा ब्राह्मणः कश्चित्तीर्थयात्रापरायणः
tasyā gṛhaṃ samāgacchadvidvānvai kutsanāmakaḥ ||
anācāraratāṃ tāṃ tu dṛṣṭvā brahmarṣisattamaḥ ||
kopena raktacakṣuḥ saṃstāmuvācā'satīṃ striyam
||12||तस्या गृहं समागच्छद्विद्वान्वै कुत्सनामकः ॥
अनाचाररतां तां तु दृष्ट्वा ब्रह्मर्षिसत्तमः ॥
कोपेन रक्तचक्षुः संस्तामुवाचाऽसतीं स्त्रियम्
kutsa uvāca
vakṣyāmi sāṃprataṃ mūḍhe madvākyamavadhāraya
||13||वक्ष्यामि सांप्रतं मूढे मद्वाक्यमवधारय
duḥkhahetumimaṃ dehaṃ pūyaśoṇitapūritam ||
paṃcabhūtātmakaṃ caiva kiṃ ca puṣṇāsi dūtike
||14||दुःखहेतुमिमं देहं पूयशोणितपूरितम् ॥
पंचभूतात्मकं चैव किं च पुष्णासि दूतिके
jalabudbudavaddeho nāśamāyāti niścitam ||
anityaṃ dehamāśritya nityaṃ tvaṃ manyase hṛdi
||15||जलबुद्बुदवद्देहो नाशमायाति निश्चितम् ॥
अनित्यं देहमाश्रित्य नित्यं त्वं मन्यसे हृदि
tasmādaṃtaḥsthitaṃ mohaṃ tyaja mūḍhe vicārataḥ ||
smara sarvottamaṃ devaṃ kuru śravaṇamādarāt
||16||तस्मादंतःस्थितं मोहं त्यज मूढे विचारतः ॥
स्मर सर्वोत्तमं देवं कुरु श्रवणमादरात्
kārtike māsi saṃprāpte snānadānādikaṃ kuru ||
dāmodarasya prītyarthaṃ dīpadānaṃ tathā kuru
||17||कार्तिके मासि संप्राप्ते स्नानदानादिकं कुरु ॥
दामोदरस्य प्रीत्यर्थं दीपदानं तथा कुरु
lakṣavartyādikaṃ caiva lakṣapadmādikaṃ tathā ||
pradakṣiṇāṃ tu devasya namaskāraṃ tathaiva ca
||18||लक्षवर्त्यादिकं चैव लक्षपद्मादिकं तथा ॥
प्रदक्षिणां तु देवस्य नमस्कारं तथैव च
dhāraṇaṃ pāraṇaṃ caiva kuru bhaktyā hi kārtike ||
vidhavānāṃ vratamidaṃ sadhavānāṃ tathaiva ca
||19||धारणं पारणं चैव कुरु भक्त्या हि कार्तिके ॥
विधवानां व्रतमिदं सधवानां तथैव च
sarvapāpapraśamanaṃ sarvopadravanāśanam ||
tatrā'pi kārtike māsi dīyatāṃ dīpa uttamaḥ
||20||सर्वपापप्रशमनं सर्वोपद्रवनाशनम् ॥
तत्राऽपि कार्तिके मासि दीयतां दीप उत्तमः
dīpo hareḥ priyakaraḥ kārtike māsi niścitam ||
mahāpātakakṛdvāpi dīpadānātpramucyate
||21||दीपो हरेः प्रियकरः कार्तिके मासि निश्चितम् ॥
महापातककृद्वापि दीपदानात्प्रमुच्यते
purā kaściddvijavaro nāmnā harikaro hyabhūt ||
adharmaviṣayāsaktaḥ śaśvadveśyārato dvijaḥ
||22||पुरा कश्चिद्द्विजवरो नाम्ना हरिकरो ह्यभूत् ॥
अधर्मविषयासक्तः शश्वद्वेश्यारतो द्विजः
pitṛvittakṣayakaro vaṃśacchede kuṭhārakaḥ ||
kadācittena vidhave dyūte pitṛdhanaṃ mahat
||23||पितृवित्तक्षयकरो वंशच्छेदे कुठारकः ॥
कदाचित्तेन विधवे द्यूते पितृधनं महत्
hāritaṃ duṣṭasaṃsargāttato duḥkhī sa cā'bhavat ||
kadācitsādhusaṃsargāttīrthayātrāprasaṃgataḥ
||24||हारितं दुष्टसंसर्गात्ततो दुःखी स चाऽभवत् ॥
कदाचित्साधुसंसर्गात्तीर्थयात्राप्रसंगतः
ayodhyāmāgato vatse mahāpāpakaro dvijaḥ ||
kārtike māsi saṃprāptaḥ śrīmaddvijagṛhe sadā
||25||अयोध्यामागतो वत्से महापापकरो द्विजः ॥
कार्तिके मासि संप्राप्तः श्रीमद्द्विजगृहे सदा
dyūtavyājena tenā''śu dīpo datto hareḥ puraḥ ||
tataḥ kālāṃtare vipro mṛto mokṣamavāptavān
||26||द्यूतव्याजेन तेनाऽऽशु दीपो दत्तो हरेः पुरः ॥
ततः कालांतरे विप्रो मृतो मोक्षमवाप्तवान्
mahāpātakakṛdvā'pi gatavānabhayaṃ harim ||
tasmāttvaṃ kārtike māsi dīpadānaṃ tathā kuru
||27||महापातककृद्वाऽपि गतवानभयं हरिम् ॥
तस्मात्त्वं कार्तिके मासि दीपदानं तथा कुरु
tathā'nyānyapi dānāni kuru bhaktisamanvitā ||
ityādiśyātha tāṃ kutso jagāmā'nyagṛhaṃ dvijaḥ
||28||तथाऽन्यान्यपि दानानि कुरु भक्तिसमन्विता ॥
इत्यादिश्याथ तां कुत्सो जगामाऽन्यगृहं द्विजः
sā'pi kutsavacaḥ śrutvā paścāttāpena saṃyutā ||
vrataṃ tu kārtike māsi kariṣyāmīti niścitā
||29||साऽपि कुत्सवचः श्रुत्वा पश्चात्तापेन संयुता ॥
व्रतं तु कार्तिके मासि करिष्यामीति निश्चिता
pataṃgodayavelāyāṃ kārtike snānamaṃbhasi ||
dīpadānaṃ vratam caiva māsamekaṃ cakāra sā
||30||पतंगोदयवेलायां कार्तिके स्नानमंभसि ॥
दीपदानं व्रतम् चैव मासमेकं चकार सा
tataḥ kālāṃtare caiva gatāyurmṛtimāgatā ||
dīpadānasya māhātmyānmahāpāpakṛdapyasau
||31||ततः कालांतरे चैव गतायुर्मृतिमागता ॥
दीपदानस्य माहात्म्यान्महापापकृदप्यसौ
svargamārgaṃ gatā sā strī kāle mokṣamavāpa ha ||
tasmānnārada māhātmyaṃ dīpadānasya ko vadet
||32||स्वर्गमार्गं गता सा स्त्री काले मोक्षमवाप ह ॥
तस्मान्नारद माहात्म्यं दीपदानस्य को वदेत्
kārtike dīpadānaṃ tu mahāpuṇyaphalapradam ||
kārtikavrataniṣṭho yo dīpadānādikṛnnaraḥ
||33||कार्तिके दीपदानं तु महापुण्यफलप्रदम् ॥
कार्तिकव्रतनिष्ठो यो दीपदानादिकृन्नरः
dīpadānasyetihāsaṃ śṛṇvanvai mokṣamāpnuyāt
||34||दीपदानस्येतिहासं शृण्वन्वै मोक्षमाप्नुयात्
dīpadānasya māhātmyaṃ vaktuṃ keneha śakyate ||
paradīpaprabodhasya māhātmyaṃ śṛṇu nārada
||35||दीपदानस्य माहात्म्यं वक्तुं केनेह शक्यते ॥
परदीपप्रबोधस्य माहात्म्यं शृणु नारद
svasyā'pi śaktirāhitye parasyā'pi prabodhanam ||
yaḥ kuryāllabhate so'pi nā'tra kāryā vicāraṇā
||36||स्वस्याऽपि शक्तिराहित्ये परस्याऽपि प्रबोधनम् ॥
यः कुर्याल्लभते सोऽपि नाऽत्र कार्या विचारणा
dīpārthaṃ vartikāṃ tailaṃ pātraṃ vā yo dadāti hi ||
sahāyaṃ vā'tha kurute dadatāṃ dīpamuttamam
||37||दीपार्थं वर्तिकां तैलं पात्रं वा यो ददाति हि ॥
सहायं वाऽथ कुरुते ददतां दीपमुत्तमम्
sa tu mokṣamavāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā ||
kārtike dīpadānasya māhātmyaṃ ko nu varṇayet
||38||स तु मोक्षमवाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा ॥
कार्तिके दीपदानस्य माहात्म्यं को नु वर्णयेत्
svasyāpi śaktirāhitye paradīpaṃ prabodhayet ||
so'pi tatphalamāpnoti nā'tra kāryā vicāraṇā
||39||स्वस्यापि शक्तिराहित्ये परदीपं प्रबोधयेत् ॥
सोऽपि तत्फलमाप्नोति नाऽत्र कार्या विचारणा
veśyā cendumatīnāma tasyā gehe'tha mūṣikā ||
paradīpaprabodhena mokṣaṃ prāpa sudurlabham
||40||वेश्या चेन्दुमतीनाम तस्या गेहेऽथ मूषिका ॥
परदीपप्रबोधेन मोक्षं प्राप सुदुर्लभम्
tasmātsarvaprayatnena paradīpaṃ prabodhayet ||
tena mokṣamavāpnoti mūṣikāvanna saṃśayaḥ
||41||तस्मात्सर्वप्रयत्नेन परदीपं प्रबोधयेत् ॥
तेन मोक्षमवाप्नोति मूषिकावन्न संशयः
paradīpaprababodhasya phalamīdṛgvidhaṃ mune ||
sākṣāddīpapradānasya māhātmyaṃ kena varṇyate
||42||परदीपप्रबबोधस्य फलमीदृग्विधं मुने ॥
साक्षाद्दीपप्रदानस्य माहात्म्यं केन वर्ण्यते
nārada uvāca
kārtike dīpadānasya māhātmyaṃ ca mayā śrutam ||
paradīpa prabodhasya māhātmyamapi vai śrutam ||
idānīṃ śrotumicchāmi vyomadīpasya vaibhavam
||43||कार्तिके दीपदानस्य माहात्म्यं च मया श्रुतम् ॥
परदीप प्रबोधस्य माहात्म्यमपि वै श्रुतम् ॥
इदानीं श्रोतुमिच्छामि व्योमदीपस्य वैभवम्
brahmovāca
ākāśadīpa māhātmyaṃ śṛṇu putra samāhitaḥ ||
yasya śravaṇamātreṇa dīpadāne matirbhavet
||44||आकाशदीप माहात्म्यं शृणु पुत्र समाहितः ॥
यस्य श्रवणमात्रेण दीपदाने मतिर्भवेत्
saṃprāpte kārtike māsi prātaḥsnānaparāyaṇaḥ ||
ākāśadīpaṃ yo dadyāttasya puṇyaṃ vadāmyaham
||45||संप्राप्ते कार्तिके मासि प्रातःस्नानपरायणः ॥
आकाशदीपं यो दद्यात्तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
sarvalokādhipo bhūtvā sarvasaṃpatsamanvitaḥ ||
iha loke sukhaṃ bhuktvā cāṃte mokṣamavāpnuyāt
||46||सर्वलोकाधिपो भूत्वा सर्वसंपत्समन्वितः ॥
इह लोके सुखं भुक्त्वा चांते मोक्षमवाप्नुयात्
snānadānakriyāpūrvaṃ harimaṃdiramastake ||
ākāśadīpo dātavyo māsamekaṃ tu kārtike ||
kārtike śuddhapūrṇāyāṃ vidhinotsarjayecca tam
||47||स्नानदानक्रियापूर्वं हरिमंदिरमस्तके ॥
आकाशदीपो दातव्यो मासमेकं तु कार्तिके ॥
कार्तिके शुद्धपूर्णायां विधिनोत्सर्जयेच्च तम्
yaḥ karoti vidhānena kārtike vyomni dīpakam ||
na tasya punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi
||48||यः करोति विधानेन कार्तिके व्योम्नि दीपकम् ॥
न तस्य पुनरावृत्तिः कल्पकोटिशतैरपि
atra te varṇayiṣyāmi itihāsaṃ purātanam ||
yasya śravaṇamātreṇa vyomadīpaphalaṃ labhet
||49||अत्र ते वर्णयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् ॥
यस्य श्रवणमात्रेण व्योमदीपफलं लभेत्
purā tu niṣṭhuronāma lubdhako lokakaṃṭakaḥ ||
yamunātīravāsī ca kālamṛtyurivā'paraḥ
||50||पुरा तु निष्ठुरोनाम लुब्धको लोककंटकः ॥
यमुनातीरवासी च कालमृत्युरिवाऽपरः
vane caranmṛgānsarvānhatvā vṛttimakalpayat ||
pathikānbādhate nityaṃ coravṛttyā dhanurdharaḥ
||51||वने चरन्मृगान्सर्वान्हत्वा वृत्तिमकल्पयत् ॥
पथिकान्बाधते नित्यं चोरवृत्त्या धनुर्धरः
kaṃcidgrāmaṃ jagāmāśu cauryārthaṃ kārtike mune ||
tasminvidarbhanagare rājā sukṛtināmakaḥ
||52||कंचिद्ग्रामं जगामाशु चौर्यार्थं कार्तिके मुने ॥
तस्मिन्विदर्भनगरे राजा सुकृतिनामकः
candraśarmākhyaviprasya vacanātkārtike sudhīḥ ||
cakāra vyomadīpaṃ tu harimaṃdiramastake
||53||चन्द्रशर्माख्यविप्रस्य वचनात्कार्तिके सुधीः ॥
चकार व्योमदीपं तु हरिमंदिरमस्तके
dīpaṃ dattvā mahābhaktyā aśṛṇocca kathāṃ niśi ||
etasminneva kāle tu cauryārthaṃ samupāgataḥ
||54||दीपं दत्त्वा महाभक्त्या अशृणोच्च कथां निशि ॥
एतस्मिन्नेव काले तु चौर्यार्थं समुपागतः
rājñā dattaṃ vyomadīpaṃ paśyankṣaṇamatiṣṭhata ||
tadānīṃ daivayogena gṛdhro javasamanvitaḥ
||55||राज्ञा दत्तं व्योमदीपं पश्यन्क्षणमतिष्ठत ॥
तदानीं दैवयोगेन गृध्रो जवसमन्वितः
śīghramāgatya jagrāha tailapātraṃ sadīpakam ||
svamukhenaiva saṃgṛhya vṛkṣāgraṃ ca samāśrayat
||56||शीघ्रमागत्य जग्राह तैलपात्रं सदीपकम् ॥
स्वमुखेनैव संगृह्य वृक्षाग्रं च समाश्रयत्
tatra pītvā tu tailaṃ ca dīpaṃ sthāpya sa pakṣirāṭ ||
vṛkṣāgraṃ tu samāsthāya kṣaṇamātramatiṣṭhata
||57||तत्र पीत्वा तु तैलं च दीपं स्थाप्य स पक्षिराट् ॥
वृक्षाग्रं तु समास्थाय क्षणमात्रमतिष्ठत
tadānīṃ daivayogena grahītuṃ pakṣisattamam ||
mārjāro'pyāruhadvṛkṣaṃ pakṣiṇā'dhiṣṭhitaṃ tu tam
||58||तदानीं दैवयोगेन ग्रहीतुं पक्षिसत्तमम् ॥
मार्जारोऽप्यारुहद्वृक्षं पक्षिणाऽधिष्ठितं तु तम्
tadagre mukhadīpaṃ ca paśyankṣaṇamatiṣṭhata ||
ākāśadīpamāhātmyaṃ kathitaṃ candraśarmaṇā
||59||तदग्रे मुखदीपं च पश्यन्क्षणमतिष्ठत ॥
आकाशदीपमाहात्म्यं कथितं चन्द्रशर्मणा
rājñe sukṛtināmne ca tau vai śuśruvatuḥ kṣaṇam ||
khagamārjārakau tatra svasvacāmacalyadoṣataḥ
||60||राज्ञे सुकृतिनाम्ने च तौ वै शुश्रुवतुः क्षणम् ॥
खगमार्जारकौ तत्र स्वस्वचामचल्यदोषतः
mārjāro jagṛhe tatra śākhāmataragataṃ khagam ||
daivena coditau vṛkṣācchilāyāṃ patitau tadā
||61||मार्जारो जगृहे तत्र शाखामतरगतं खगम् ॥
दैवेन चोदितौ वृक्षाच्छिलायां पतितौ तदा
bhagnagātrau mṛtau tatra pakṣimārjārakau bhuvi ||
divyadehasamāyuktau yānārūḍhau divaṃ gatau
||62||भग्नगात्रौ मृतौ तत्र पक्षिमार्जारकौ भुवि ॥
दिव्यदेहसमायुक्तौ यानारूढौ दिवं गतौ
tatsarvaṃ lubdhako dṛṣṭvā cauryārthaṃ samupāgataḥ ||
nivṛtto duṣṭabhāvena kathayaṃtaṃ kathāṃ munim
||63||तत्सर्वं लुब्धको दृष्ट्वा चौर्यार्थं समुपागतः ॥
निवृत्तो दुष्टभावेन कथयंतं कथां मुनिम्
caṃdraśarmāṇamābhāṣya idaṃ vacanamabravīt ||
caṃdraśarmanmayā dṛṣṭaṃ cauryārthaṃ hyāgatena ca
||64||चंद्रशर्माणमाभाष्य इदं वचनमब्रवीत् ॥
चंद्रशर्मन्मया दृष्टं चौर्यार्थं ह्यागतेन च
rājñā sukṛtinā dattaṃ vyomadīpaṃ manoharam ||
tadānīṃ daivayogena khagaḥ pātraṃ pragṛhya ca
||65||राज्ञा सुकृतिना दत्तं व्योमदीपं मनोहरम् ॥
तदानीं दैवयोगेन खगः पात्रं प्रगृह्य च
tailaṃ pītvā tu tatpātraṃ sadīpaṃ tu manoharam ||
vṛkṣāgre sthāpayitvā ca tatra kṣaṇamatiṣṭhata
||66||तैलं पीत्वा तु तत्पात्रं सदीपं तु मनोहरम् ॥
वृक्षाग्रे स्थापयित्वा च तत्र क्षणमतिष्ठत
mārjāro'pyāgatastatra grahītuṃ pakṣipuṃgavam ||
daivena preritau tau ca ubhe śākhe samāśritau
||67||मार्जारोऽप्यागतस्तत्र ग्रहीतुं पक्षिपुंगवम् ॥
दैवेन प्रेरितौ तौ च उभे शाखे समाश्रितौ
tvanmukhātkathyamānāṃ hi kathāṃ śuśruvatuḥ kṣaṇam ||
paścāccāṃcalyadoṣeṇa mārjāro hyagrahītkhagam
||68||त्वन्मुखात्कथ्यमानां हि कथां शुश्रुवतुः क्षणम् ॥
पश्चाच्चांचल्यदोषेण मार्जारो ह्यग्रहीत्खगम्
tau vṛkṣātpatitau mṛtyuṃ prāptau ca kṣaṇamātrataḥ ||
ubhau tau divyarūpau ca yānārūḍhau divaṃ gatau
||69||तौ वृक्षात्पतितौ मृत्युं प्राप्तौ च क्षणमात्रतः ॥
उभौ तौ दिव्यरूपौ च यानारूढौ दिवं गतौ
tadāścaryamahaṃ dṛṣṭvā tvāṃ praṣṭuṃ samupāgataḥ ||
tau kau purā ca mārjārakhagau tadvada bho dvija
||70||तदाश्चर्यमहं दृष्ट्वा त्वां प्रष्टुं समुपागतः ॥
तौ कौ पुरा च मार्जारखगौ तद्वद भो द्विज
tiryagyonisamāpannau muktau kena ca karmaṇā ||
iti lubdhavacaḥ śrutvā caṃdraśarmā'bravīttadā
||71||तिर्यग्योनिसमापन्नौ मुक्तौ केन च कर्मणा ॥
इति लुब्धवचः श्रुत्वा चंद्रशर्माऽब्रवीत्तदा
śṛṇu lubdha pravakṣyāmi tayorvṛttāṃtamaṃjasā ||
mārjāro'pi purā pāpī tathā śrīvatsagotrajaḥ
||72||शृणु लुब्ध प्रवक्ष्यामि तयोर्वृत्तांतमंजसा ॥
मार्जारोऽपि पुरा पापी तथा श्रीवत्सगोत्रजः
devaśarmā iti prokto devadravyā'pahārakaḥ ||
ahobalanṛsiṃhasya pūjākartṛtvamāpa saḥ
||73||देवशर्मा इति प्रोक्तो देवद्रव्याऽपहारकः ॥
अहोबलनृसिंहस्य पूजाकर्तृत्वमाप सः
tasmindevālaye prāptaṃ tailaṃ dravyādikaṃ tathā ||
apahṛtya ca tenaiva kuṭuṃbaṃ poṣayatyasau
||74||तस्मिन्देवालये प्राप्तं तैलं द्रव्यादिकं तथा ॥
अपहृत्य च तेनैव कुटुंबं पोषयत्यसौ
āyurnītvaivamevā'sau tataḥ paṃcatvamāgataḥ ||
tasmātpāpātkālasūtraṃ mahārauravarauravam
||75||आयुर्नीत्वैवमेवाऽसौ ततः पंचत्वमागतः ॥
तस्मात्पापात्कालसूत्रं महारौरवरौरवम्
nirucchvāsaṃ tathā prāpya asipatravanaṃ kramāt ||
chidyamāno mahākāyairyamadūtairbhayaṃkaraiḥ
||76||निरुच्छ्वासं तथा प्राप्य असिपत्रवनं क्रमात् ॥
छिद्यमानो महाकायैर्यमदूतैर्भयंकरैः
anubhūya ca tānsarvānbrahmarākṣasatāṃ gataḥ ||
tatastu śvānayonau ca caṃḍālo'bhūtkukarmataḥ
||77||अनुभूय च तान्सर्वान्ब्रह्मराक्षसतां गतः ॥
ततस्तु श्वानयोनौ च चंडालोऽभूत्कुकर्मतः
evaṃ janmaśataṃ prāpya bhūmau mārjāratāṃ gataḥ ||
ākāśadīpamāhātmyaṃ śrutvedānīṃ tu daivataḥ ||
nirmuktā'khilapāpastu agamaddharimaṃdiram
||78||एवं जन्मशतं प्राप्य भूमौ मार्जारतां गतः ॥
आकाशदीपमाहात्म्यं श्रुत्वेदानीं तु दैवतः ॥
निर्मुक्ताऽखिलपापस्तु अगमद्धरिमंदिरम्
gṛdhro'yaṃ tu purā vipro mithile vedapāragaḥ ||
śaryātiriti vikhyātau nāmnā loke mahāprabhuḥ
||79||गृध्रोऽयं तु पुरा विप्रो मिथिले वेदपारगः ॥
शर्यातिरिति विख्यातौ नाम्ना लोके महाप्रभुः
dāsīsaṃgaṃ cakārāsau veśyāsaṃgaṃ tathaiva ca ||
tena doṣeṇa mahatā paṃcatvamagamattadā
||80||दासीसंगं चकारासौ वेश्यासंगं तथैव च ॥
तेन दोषेण महता पंचत्वमगमत्तदा
kuṃbhīpāke mahāghore sthitvā yugacatuṣṭayam ||
karmaśeṣeṇa bhūmau ca gṛdhratvamagamattadā
||81||कुंभीपाके महाघोरे स्थित्वा युगचतुष्टयम् ॥
कर्मशेषेण भूमौ च गृध्रत्वमगमत्तदा
daivena codito gṛdhrastailapānārthamāgataḥ
||82||दैवेन चोदितो गृध्रस्तैलपानार्थमागतः
dattvā cākāśadīpaṃ ca śrutvā caiva hareḥ kathām ||
vidhvastā'khilapāpastu jagāma harimaṃdiram
||83||दत्त्वा चाकाशदीपं च श्रुत्वा चैव हरेः कथाम् ॥
विध्वस्ताऽखिलपापस्तु जगाम हरिमंदिरम्
ityetatsarvamākhyātaṃ lubdha gaccha yathāsukham ||
vyādho'pyasya vacaḥ śrutvā gatvā caiva svamaṃdiram
||84||इत्येतत्सर्वमाख्यातं लुब्ध गच्छ यथासुखम् ॥
व्याधोऽप्यस्य वचः श्रुत्वा गत्वा चैव स्वमंदिरम्
vrataṃ cākāśadīpasya cakāra vidhivanmune ||
āyuḥśeṣaṃ tadā nītvā jagāma harimaṃdiram
||85||व्रतं चाकाशदीपस्य चकार विधिवन्मुने ॥
आयुःशेषं तदा नीत्वा जगाम हरिमंदिरम्
sunaṃdopi mahārāja āścaryaṃ samupāgataḥ ||
cakāra vidhinā māsaṃ caṃdraśarmoktamārgataḥ
||86||सुनंदोपि महाराज आश्चर्यं समुपागतः ॥
चकार विधिना मासं चंद्रशर्मोक्तमार्गतः
prātaḥ snātvā śucirbhūtvā kārtike māsi vai nṛpaḥ ||
komalaistulasīpatraiḥ samabhyarcya janārdanam
||87||प्रातः स्नात्वा शुचिर्भूत्वा कार्तिके मासि वै नृपः ॥
कोमलैस्तुलसीपत्रैः समभ्यर्च्य जनार्दनम्
rātrau dadyādvyomadīpaṃ maṃtreṇānena vai nṛpaḥ
||88||रात्रौ दद्याद्व्योमदीपं मंत्रेणानेन वै नृपः
dāmodarāya viśvāya viśvarūpadharāya ca ||
namaskṛtvā pradāsyāmi vyomadīpaṃ haripriyam ||
nirvighnaṃ kuru deveśa yāvanmāsaḥ samāpyate
||89||दामोदराय विश्वाय विश्वरूपधराय च ॥
नमस्कृत्वा प्रदास्यामि व्योमदीपं हरिप्रियम् ॥
निर्विघ्नं कुरु देवेश यावन्मासः समाप्यते
vratenā'nena deveśa tvayi bhaktiḥ pravarddhatām ||
iti maṃtreṇa rājā'sau dīpadānaṃ cakāra ha
||90||व्रतेनाऽनेन देवेश त्वयि भक्तिः प्रवर्द्धताम् ॥
इति मंत्रेण राजाऽसौ दीपदानं चकार ह
brāhme muhūrte ca punarvyomadīpaṃ dadāti hi ||
viṣṇoḥ pūjā kṛtā prātaḥ prātaḥsnānaṃ cakāra ha
||91||ब्राह्मे मुहूर्ते च पुनर्व्योमदीपं ददाति हि ॥
विष्णोः पूजा कृता प्रातः प्रातःस्नानं चकार ह
utsargasya vidhiṃ kṛtvā vyomni dīpaṃ samāpya ca ||
brāhmaṇānbhojayitvā ca vrataṃ viṣṇoḥ samārpayat
||92||उत्सर्गस्य विधिं कृत्वा व्योम्नि दीपं समाप्य च ॥
ब्राह्मणान्भोजयित्वा च व्रतं विष्णोः समार्पयत्
tena puṇyaprabhāvena sa rājā munisattama ||
śaradāṃ śatasāhasramiha bhogānmanoharān
||93||तेन पुण्यप्रभावेन स राजा मुनिसत्तम ॥
शरदां शतसाहस्रमिह भोगान्मनोहरान्
suputrapautrasvajanairbubhuje saha bhāryayā ||
tataścāṃ'te dvijavara vimānaṃ sumanoharam
||94||सुपुत्रपौत्रस्वजनैर्बुभुजे सह भार्यया ॥
ततश्चांऽते द्विजवर विमानं सुमनोहरम्
strībhiḥ saha samāruhya mokṣamārgaṃ gato mune ||
caturbhujaḥ pītavāsāḥ śaṃkhacakragadādharaḥ
||95||स्त्रीभिः सह समारुह्य मोक्षमार्गं गतो मुने ॥
चतुर्भुजः पीतवासाः शंखचक्रगदाधरः
viṣṇuloke viṣṇuriva procyamānaḥ sadā'maraiḥ ||
krīḍayāmāsa rājā'sau yathākāmaṃ mahāmanāḥ
||96||विष्णुलोके विष्णुरिव प्रोच्यमानः सदाऽमरैः ॥
क्रीडयामास राजाऽसौ यथाकामं महामनाः
tasmāttu kārtike māsi mānuṣyaṃ prāpya durlabham ||
ākāśadīpo dātavyo vidhānena hareḥ priyaḥ
||97||तस्मात्तु कार्तिके मासि मानुष्यं प्राप्य दुर्लभम् ॥
आकाशदीपो दातव्यो विधानेन हरेः प्रियः
dāsyaṃti ye kārtikamāsi martyā vyomapradīpaṃ harituṣṭaye'tra ||
paśyaṃti te naiva kadā'pi devaṃ yamaṃ mahākrūramukhaṃ munīṃdra
||98||दास्यंति ये कार्तिकमासि मर्त्या व्योमप्रदीपं हरितुष्टयेऽत्र ॥
पश्यंति ते नैव कदाऽपि देवं यमं महाक्रूरमुखं मुनींद्र
athā'nyacca pravakṣyāmi vyomadīpasya vaibhavam ||
vālakhilyaiḥ purā proktaṃ tacchṛṇuṣva dvijottama
||99||अथाऽन्यच्च प्रवक्ष्यामि व्योमदीपस्य वैभवम् ॥
वालखिल्यैः पुरा प्रोक्तं तच्छृणुष्व द्विजोत्तम
vālakhilyā ūcuḥ
kṛṣṇādimāsakramataḥ kārtikasyādimāsataḥ ||
ākāśādīpadānaṃ tu kurvaṃtu ṛṣisattamāḥ
||100||कृष्णादिमासक्रमतः कार्तिकस्यादिमासतः ॥
आकाशादीपदानं तु कुर्वंतु ऋषिसत्तमाः
tulāyāṃ tilatailena sāyaṃ saṃdhyāsamāgame ||
ākāśadīpaṃ yo dayānmāsamekaṃ niraṃtaram
||1||तुलायां तिलतैलेन सायं संध्यासमागमे ॥
आकाशदीपं यो दयान्मासमेकं निरंतरम्
saśrīkāya śrīpataye śriyā na sa viyujyate ||
ākāśadīpavaṃśastu viṃśaddhastottamo bhavet
||2||सश्रीकाय श्रीपतये श्रिया न स वियुज्यते ॥
आकाशदीपवंशस्तु विंशद्धस्तोत्तमो भवेत्
madhyamo navahastaḥ syātkaniṣṭhaḥ paṃcahastakaḥ ||
yathā dūrasthitairlokairdṛśyate tattathā''caret
||3||मध्यमो नवहस्तः स्यात्कनिष्ठः पंचहस्तकः ॥
यथा दूरस्थितैर्लोकैर्दृश्यते तत्तथाऽऽचरेत्
tathā'bhrādikaraṃḍeṣu dīpadānaṃ viśiṣyate ||
vaṃśasya navamāṃśena laṃbā kāryā patākikā
||4||तथाऽभ्रादिकरंडेषु दीपदानं विशिष्यते ॥
वंशस्य नवमांशेन लंबा कार्या पताकिका
mayūrapicchamuṣṭiṃ vā kalaśaṃ copari nyaset ||
viṣṇuprītikaro dīpaḥ pitruddhārasya kārakaḥ
||5||मयूरपिच्छमुष्टिं वा कलशं चोपरि न्यसेत् ॥
विष्णुप्रीतिकरो दीपः पित्रुद्धारस्य कारकः
ekādaśyāstulārkādvā dīpadānamato'pi vā ||
dāmodarāya nabhasi tulāyāṃ lolayā saha
||6||एकादश्यास्तुलार्काद्वा दीपदानमतोऽपि वा ॥
दामोदराय नभसि तुलायां लोलया सह
pradīpaṃ te prayacchāmi namo'naṃtāya vedhase ||
ākāśadīpasadṛśaṃ pituruddhārakaṃ nahi
||7||प्रदीपं ते प्रयच्छामि नमोऽनंताय वेधसे ॥
आकाशदीपसदृशं पितुरुद्धारकं नहि
helikasya ca dvau putrau tatraikastu piśācakaḥ ||
vyomadīpapuṇyadānānmokṣaṃ prāpa sudurlabham
||8||हेलिकस्य च द्वौ पुत्रौ तत्रैकस्तु पिशाचकः ॥
व्योमदीपपुण्यदानान्मोक्षं प्राप सुदुर्लभम्
namaḥ pitṛbhyaḥ pretebhyo namo dharmāya viṣṇave ||
namo yamāya rudrāya kāṃtārapataye namaḥ
||9||नमः पितृभ्यः प्रेतेभ्यो नमो धर्माय विष्णवे ॥
नमो यमाय रुद्राय कांतारपतये नमः
mantreṇā'nena ye martyāḥ pitṛbhyaḥ khe tu dīpakam ||
prayacchaṃti gatā ye syurnarake yāṃti te'pi vai ||
uttamāṃ gatimitthaṃ te dīpadānaṃ mayeritam
||110||मन्त्रेणाऽनेन ये मर्त्याः पितृभ्यः खे तु दीपकम् ॥
प्रयच्छंति गता ये स्युर्नरके यांति तेऽपि वै ॥
उत्तमां गतिमित्थं ते दीपदानं मयेरितम्
lakṣmīsaṃtatisiddhyarthamārogyāya pradīpayet
||11||लक्ष्मीसंततिसिद्ध्यर्थमारोग्याय प्रदीपयेत्
kārtike kṛṣṇapakṣe tu dvādaśyādiṣu paṃcasu ||
tithīṣūktaḥ pūrvarātre nṛṇāṃ nīrājanāvidhiḥ
||12||कार्तिके कृष्णपक्षे तु द्वादश्यादिषु पंचसु ॥
तिथीषूक्तः पूर्वरात्रे नृणां नीराजनाविधिः
brahmaviṣṇuśivādīnāṃ bhavaneṣu viśeṣataḥ ||
kūṭāgāreṣu caityeṣu sabhāsu ca nadīṣu ca
||13||ब्रह्मविष्णुशिवादीनां भवनेषु विशेषतः ॥
कूटागारेषु चैत्येषु सभासु च नदीषु च
prākārodyānavāpīṣu pratolīniṣkuṭeṣu ca ||
mandurāsu viviktāsu hastiśālāsu caiva hi
||14||प्राकारोद्यानवापीषु प्रतोलीनिष्कुटेषु च ॥
मन्दुरासु विविक्तासु हस्तिशालासु चैव हि
pradoṣasamaye dīpāndadyādevaṃ manoharān ||
kṛtaṃ yaiḥ kārtike māsi dīpadānaṃ vidhānataḥ
||15||प्रदोषसमये दीपान्दद्यादेवं मनोहरान् ॥
कृतं यैः कार्तिके मासि दीपदानं विधानतः
dṛśyaṃte ye ratnabhājaste'ta eva prakīrtitāḥ ||
dīpadānāsamarthaścetparadīpaṃ tu rakṣayet
||16||दृश्यंते ये रत्नभाजस्तेऽत एव प्रकीर्तिताः ॥
दीपदानासमर्थश्चेत्परदीपं तु रक्षयेत्
yo vedābhyāsine dadyāddīpārthaṃ tailamādarāt ||
ko vā tasya phalaṃ vaktuṃ bhuvi tiṣṭhati mānavaḥ
||17||यो वेदाभ्यासिने दद्याद्दीपार्थं तैलमादरात् ॥
को वा तस्य फलं वक्तुं भुवि तिष्ठति मानवः
dīpāndadyādbahuvidhānkārtike viṣṇusaṃnidhau ||
kārtike māsi saṃprāpte gagane svacchatāke
||18||दीपान्दद्याद्बहुविधान्कार्तिके विष्णुसंनिधौ ॥
कार्तिके मासि संप्राप्ते गगने स्वच्छताके
rātrau lakṣmīḥ samāyāti draṣṭuṃ bhuvanakautukam ||
yatrayatra ca dīpānsā paśyatyabdhisamudbhavā
||19||रात्रौ लक्ष्मीः समायाति द्रष्टुं भुवनकौतुकम् ॥
यत्रयत्र च दीपान्सा पश्यत्यब्धिसमुद्भवा
tatratatra ratiṃ kuryānnāṃdhakāre kadācana ||
tasmāddīpaḥ sthāpanīyaḥ kārtike māsi vai sadā
||120||तत्रतत्र रतिं कुर्यान्नांधकारे कदाचन ॥
तस्माद्दीपः स्थापनीयः कार्तिके मासि वै सदा
lakṣmīrūpārthināṃ proktaṃ dīpadānaṃ viśeṣataḥ ||
devā''laye nadītīre rājamārge viśeṣataḥ
||21||लक्ष्मीरूपार्थिनां प्रोक्तं दीपदानं विशेषतः ॥
देवाऽऽलये नदीतीरे राजमार्गे विशेषतः
nidrāsthale dīpadātā tasya śrīḥ sarvatomukhī ||
durbalasyā''layaṃ vīkṣya dīpaśūnyaṃ tu yo dadet
||22||निद्रास्थले दीपदाता तस्य श्रीः सर्वतोमुखी ॥
दुर्बलस्याऽऽलयं वीक्ष्य दीपशून्यं तु यो ददेत्
viprasya vā'nyavarṇasya viṣṇuloke mahīyate ||
kīṭakaṃṭakasaṃkīrṇe durgame viṣamasthale
||23||विप्रस्य वाऽन्यवर्णस्य विष्णुलोके महीयते ॥
कीटकंटकसंकीर्णे दुर्गमे विषमस्थले
kuryādyo dīpadānāni narakaṃ sa na gacchati ||
dadyādrātrau paṃcanade dīpaṃ yo vidhipūrvakam
||24||कुर्याद्यो दीपदानानि नरकं स न गच्छति ॥
दद्याद्रात्रौ पंचनदे दीपं यो विधिपूर्वकम्
tasya vaṃśe prajāyante bālakāḥ kuladīpakāḥ ||
pitṛpakṣe'nnadānena jyeṣṭhā''ṣāḍhe ca vāriṇā
||25||तस्य वंशे प्रजायन्ते बालकाः कुलदीपकाः ॥
पितृपक्षेऽन्नदानेन ज्येष्ठाऽऽषाढे च वारिणा
kārtike tatphalaṃ teṣāṃ paradīpaprabodhanāt ||
bodhanātparadīpasya vaiṣṇavānāṃ ca sevanāt
||26||कार्तिके तत्फलं तेषां परदीपप्रबोधनात् ॥
बोधनात्परदीपस्य वैष्णवानां च सेवनात्
kārtike phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ ||
purā harikaronāma dvijaḥ pāparataḥ sadā
||27||कार्तिके फलमाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः ॥
पुरा हरिकरोनाम द्विजः पापरतः सदा
kṛtaṃ dyūtaprasaṃgena dīpadānaṃ hi kārtike ||
tena puṇyaprabhāvena svargaṃ prāpa dvijottamaḥ
||28||कृतं द्यूतप्रसंगेन दीपदानं हि कार्तिके ॥
तेन पुण्यप्रभावेन स्वर्गं प्राप द्विजोत्तमः
ākāśadīpadānena purā vai dharmanandanaḥ ||
vimānavaramāruhya viṣṇulokaṃ yayau nṛpaḥ
||29||आकाशदीपदानेन पुरा वै धर्मनन्दनः ॥
विमानवरमारुह्य विष्णुलोकं ययौ नृपः
yaḥ kuryātkārtike viṣṇoḥ puraḥ karpūradīpakam ||
prabodhinyāṃ viśeṣeṇa tasya puṇyaṃ vadāmyaham
||130||यः कुर्यात्कार्तिके विष्णोः पुरः कर्पूरदीपकम् ॥
प्रबोधिन्यां विशेषेण तस्य पुण्यं वदाम्यहम्
kule tasya prasūtā ye puruṣāste haripriyāḥ ||
krīḍitvā suciraṃ kālamante muktiṃ vrajaṃti ca
||31||कुले तस्य प्रसूता ये पुरुषास्ते हरिप्रियाः ॥
क्रीडित्वा सुचिरं कालमन्ते मुक्तिं व्रजंति च
dīpako jvalate yasya divā rātrau harergṛhe ||
ekādaśyāṃ viśeṣeṇa sa yāti harimandiram
||32||दीपको ज्वलते यस्य दिवा रात्रौ हरेर्गृहे ॥
एकादश्यां विशेषेण स याति हरिमन्दिरम्
lubdhako'pi caturdaśyāṃ dīpaṃ dattvā śivālaye ||
bhaktyā vinā pare liṃge śivalokaṃ jagāma saḥ
||33||लुब्धकोऽपि चतुर्दश्यां दीपं दत्त्वा शिवालये ॥
भक्त्या विना परे लिंगे शिवलोकं जगाम सः
gopaḥ kaścidamāvāsyāṃ dīpaṃ prajvālya śārṅgiṇaḥ ||
muhurjayajayetyuktvā sa ca rājeśvaro'bhavat
||134||गोपः कश्चिदमावास्यां दीपं प्रज्वाल्य शार्ङ्गिणः ॥
मुहुर्जयजयेत्युक्त्वा स च राजेश्वरोऽभवत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye dīpadānamāhātmyavarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||