colarājaviṣṇudāsabrāhmaṇavivādakathanam
nārada uvāca
itthaṃ tadvacanaṃ śrutvā dharmadattaḥ savismayaḥ ||
praṇamya daṇḍavadbhūmau vākyametaduvāca ha
||1||इत्थं तद्वचनं श्रुत्वा धर्मदत्तः सविस्मयः ॥
प्रणम्य दण्डवद्भूमौ वाक्यमेतदुवाच ह
dharmadatta uvāca
ārādhayaṃti sarve'pi viṣṇuṃ bhaktā'rtināśanam ||
yajñairdānairvrataistīrthaistapobhiśca yathāvidhi
||2||आराधयंति सर्वेऽपि विष्णुं भक्ताऽर्तिनाशनम् ॥
यज्ञैर्दानैर्व्रतैस्तीर्थैस्तपोभिश्च यथाविधि
viṣṇuprītikaraṃ teṣāṃ kiṃcitsānnidhyakārakam ||
yatkṛtvā tāni cīrṇāni sarvāṇyapi bhavaṃti hi
||3||विष्णुप्रीतिकरं तेषां किंचित्सान्निध्यकारकम् ॥
यत्कृत्वा तानि चीर्णानि सर्वाण्यपि भवंति हि
gaṇāvūcatuḥ
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā vipra śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ ||
setihāsakathāṃ puṇyāṃ kathyamānāṃ purābhavām
||4||साधु पृष्टं त्वया विप्र शृणुष्वैकाग्रमानसः ॥
सेतिहासकथां पुण्यां कथ्यमानां पुराभवाम्
kāṃcipuryāṃ purā colaścakravartī nṛpo'bhavat ||
yasyākhyayaiva te deśāścolā iti prathāṃ gatāḥ
||5||कांचिपुर्यां पुरा चोलश्चक्रवर्ती नृपोऽभवत् ॥
यस्याख्ययैव ते देशाश्चोला इति प्रथां गताः
yasmiñchāsati bhūcakraṃ daridro vā'pi duḥkhitaḥ ||
pāpabuddhiḥ sarugvāpi naiva kaścidabhūnnaraḥ
||6||यस्मिञ्छासति भूचक्रं दरिद्रो वाऽपि दुःखितः ॥
पापबुद्धिः सरुग्वापि नैव कश्चिदभून्नरः
yasyāpyunnatayajñasya tāmraparṇyāstaṭāvubhau ||
suvarṇayūpaiḥ śobhāḍhyāvāstāṃ caitrarathopamau
||7||यस्याप्युन्नतयज्ञस्य ताम्रपर्ण्यास्तटावुभौ ॥
सुवर्णयूपैः शोभाढ्यावास्तां चैत्ररथोपमौ
sa kadācidagādrājā hyanaṃtaśayanaṃ dvija ||
yatrā'sau jagatāṃ nātho yoganidrāmupāśritaḥ
||6||स कदाचिदगाद्राजा ह्यनंतशयनं द्विज ॥
यत्राऽसौ जगतां नाथो योगनिद्रामुपाश्रितः
tatra śrīramaṇaṃ devaṃ saṃpūjya vidhivannṛpaḥ ||
maṇimuktāphalairdivyaiḥ svarṇapuṣpaiśca śobhanaiḥ
||9||तत्र श्रीरमणं देवं संपूज्य विधिवन्नृपः ॥
मणिमुक्ताफलैर्दिव्यैः स्वर्णपुष्पैश्च शोभनैः
praṇamya daṇḍavadbhūmāvupaviṣṭaḥ sa tatra vai ||
tāvadbrāhmaṇamāyāṃtamapaśyaddevasannidhau
||10||प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपविष्टः स तत्र वै ॥
तावद्ब्राह्मणमायांतमपश्यद्देवसन्निधौ
devārcanārthaṃ pāṇau tu tulasyudakadhāriṇam ||
svapurīvāsinaṃ tatra viṣṇudāsāhvayaṃ dvijam
||11||देवार्चनार्थं पाणौ तु तुलस्युदकधारिणम् ॥
स्वपुरीवासिनं तत्र विष्णुदासाह्वयं द्विजम्
sa tatrābhyetya viprarṣirdevadevamapūjayat ||
viṣṇusūktena saṃsnāpya tulasīmaṃjarīdalaiḥ
||12||स तत्राभ्येत्य विप्रर्षिर्देवदेवमपूजयत् ॥
विष्णुसूक्तेन संस्नाप्य तुलसीमंजरीदलैः
tulasīpūjayā tasya ratnapūjāṃ purā kṛtām ||
ācchāditāṃ samālokya rājā kuddho'bravīdidam
||13||तुलसीपूजया तस्य रत्नपूजां पुरा कृताम् ॥
आच्छादितां समालोक्य राजा कुद्धोऽब्रवीदिदम्
cola uvāca
māṇikyasvarṇapūjā'tra śobhāḍhyā yā kṛtā mayā ||
viṣṇudāsa kathaṃ seyamācchannā tulasīdalaiḥ
||14||माणिक्यस्वर्णपूजाऽत्र शोभाढ्या या कृता मया ॥
विष्णुदास कथं सेयमाच्छन्ना तुलसीदलैः
viṣṇubhaktiṃ na jānāsi varāko'si mato mama ||
yastvimāmatiśobhāḍhyāṃ pūjāmācchādayasyaho
||15||विष्णुभक्तिं न जानासि वराकोऽसि मतो मम ॥
यस्त्विमामतिशोभाढ्यां पूजामाच्छादयस्यहो
iti tadvacanaṃ śrutvā sakrodhaḥ sa dvijottamaḥ ||
rājño gauravamullaṃghya jagāda vacanaṃ tadā
||16||इति तद्वचनं श्रुत्वा सक्रोधः स द्विजोत्तमः ॥
राज्ञो गौरवमुल्लंघ्य जगाद वचनं तदा
viṣṇudāsa uvāca
rājanbhaktiṃ na jānāsi garvito'si nṛpaśriyā ||
kiyadviṣṇuvrataṃ pūrvaṃ tvayā cīrṇaṃ vadasva tat
||17||राजन्भक्तिं न जानासि गर्वितोऽसि नृपश्रिया ॥
कियद्विष्णुव्रतं पूर्वं त्वया चीर्णं वदस्व तत्
gaṇāvūcatuḥ
tadbrāhmaṇavacaḥ śrutvā prahasya sa nṛpottamaḥ ||
viṣṇudāsaṃ tadā garvāduvāca vacanaṃ dvijam
||18||तद्ब्राह्मणवचः श्रुत्वा प्रहस्य स नृपोत्तमः ॥
विष्णुदासं तदा गर्वादुवाच वचनं द्विजम्
rājovāca
itthaṃ cedvadase vipra viṣṇubhaktyā'tigarvitaḥ ||
bhaktiste kiyatī viṣṇordaridrasyā'dhanasya ca
||19||इत्थं चेद्वदसे विप्र विष्णुभक्त्याऽतिगर्वितः ॥
भक्तिस्ते कियती विष्णोर्दरिद्रस्याऽधनस्य च
yajñadānādikaṃ naiva viṣṇostuṣṭikaraṃ kṛtam ||
nā'pi devālayaṃ pūrvaṃ kṛtaṃ vipra tvayā kvacit
||20||यज्ञदानादिकं नैव विष्णोस्तुष्टिकरं कृतम् ॥
नाऽपि देवालयं पूर्वं कृतं विप्र त्वया क्वचित्
īdṛśasyā'pi te garva eṣa tiṣṭhati bhaktitaḥ ||
tacchṛṇvaṃtu vaco me'dya sarve'pyete dvijātayaḥ
||21||ईदृशस्याऽपि ते गर्व एष तिष्ठति भक्तितः ॥
तच्छृण्वंतु वचो मेऽद्य सर्वेऽप्येते द्विजातयः
sākṣātkāramahaṃ viṣṇoreṣa vādo gamiṣyati ||
paśyaṃtu sarve'pi tato bhaktiṃ jñāsyaṃti cāvayoḥ
||22||साक्षात्कारमहं विष्णोरेष वादो गमिष्यति ॥
पश्यंतु सर्वेऽपि ततो भक्तिं ज्ञास्यंति चावयोः
gaṇāvūcatuḥ
ityuktvā sa nṛpo'gacchannijarājagṛhaṃ tadā ||
ārabhadvaiṣṇavaṃ satraṃ kṛtvā''cāryaṃ tu mudgalam
||23||इत्युक्त्वा स नृपोऽगच्छन्निजराजगृहं तदा ॥
आरभद्वैष्णवं सत्रं कृत्वाऽऽचार्यं तु मुद्गलम्
ṛṣisaṃghasamājuṣṭaṃ bahvannaṃ bahudakṣiṇam ||
yacca brahmakṛtaṃ pūrvaṃ gayākṣetre samṛddhimat
||24||ऋषिसंघसमाजुष्टं बह्वन्नं बहुदक्षिणम् ॥
यच्च ब्रह्मकृतं पूर्वं गयाक्षेत्रे समृद्धिमत्
viṣṇudāso'pi tatraiva tasthau devālaye vratī ||
yathoktaniyamānkurvanviṣṇostuṣṭikarānsadā
||25||विष्णुदासोऽपि तत्रैव तस्थौ देवालये व्रती ॥
यथोक्तनियमान्कुर्वन्विष्णोस्तुष्टिकरान्सदा
māghorjayorvrataṃ samyaktulasīvanapālanam ||
ekādaśyāṃ harerjāpyaṃ dvādaśākṣaravidyayā
||26||माघोर्जयोर्व्रतं सम्यक्तुलसीवनपालनम् ॥
एकादश्यां हरेर्जाप्यं द्वादशाक्षरविद्यया
upacāraiḥ ṣoḍaśabhirnṛtyagītādimaṃgalaiḥ ||
nityaṃ viṣṇostathā pūjāṃ vratānyetāni so'karot
||27||उपचारैः षोडशभिर्नृत्यगीतादिमंगलैः ॥
नित्यं विष्णोस्तथा पूजां व्रतान्येतानि सोऽकरोत्
nityaṃ saṃsmaraṇaṃ viṣṇorgacchanbhuvi svapannapi ||
sarvabhūtasthitaṃ viṣṇumapaśyatsamadarśanaḥ
||28||नित्यं संस्मरणं विष्णोर्गच्छन्भुवि स्वपन्नपि ॥
सर्वभूतस्थितं विष्णुमपश्यत्समदर्शनः
māghakārtikayornityaṃ viśeṣaniyamānapi ||
akarodviṣṇutuṣṭyarthaṃ sodyāpanavidhiṃ tathā
||29||माघकार्तिकयोर्नित्यं विशेषनियमानपि ॥
अकरोद्विष्णुतुष्ट्यर्थं सोद्यापनविधिं तथा
evaṃ samārādhayatoḥ śriyaḥ patiṃ tayośca coleśvaraviṣṇudāsayoḥ ||
agāddhi kālaḥ sumahānvratasthayostanniṣṭhasarveṃdriyakarmaṇostadā
||30||एवं समाराधयतोः श्रियः पतिं तयोश्च चोलेश्वरविष्णुदासयोः ॥
अगाद्धि कालः सुमहान्व्रतस्थयोस्तन्निष्ठसर्वेंद्रियकर्मणोस्तदा
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye colarājaviṣṇudāsabrāhmaṇavivādakathanaṃnāma ṣaḍviṃśo'dhyāyaḥ || 26 ||