prayāgatīrthapraśaṃsāprasaṃgavarṇanam
sūta uvāca
śriyaḥ patimathāmaṃtrya gate devarṣisattame ||
harṣotphullā''nanā satyā vāsudevamathā'bravīt
||1||श्रियः पतिमथामंत्र्य गते देवर्षिसत्तमे ॥
हर्षोत्फुल्लाऽऽनना सत्या वासुदेवमथाऽब्रवीत्
satyabhāmovāca
dhanyāsmi kṛtakṛtyā'smi saphalaṃ jīvitaṃ mama ||
dānaṃ vrataṃ tapo vā'pi kiṃ nu pūrvaṃ kṛtaṃ mayā
||2||धन्यास्मि कृतकृत्याऽस्मि सफलं जीवितं मम ॥
दानं व्रतं तपो वाऽपि किं नु पूर्वं कृतं मया
yenā'haṃ martyajā deva tavāṃgārddhaharā'bhavam ||
bhavāṃtare ca kiṃśīlā kācā'haṃ kasya kanyakā ||
tavā'haṃ vallabhā jātā tadvadasva mamā'khilam
||3||येनाऽहं मर्त्यजा देव तवांगार्द्धहराऽभवम् ॥
भवांतरे च किंशीला काचाऽहं कस्य कन्यका ॥
तवाऽहं वल्लभा जाता तद्वदस्व ममाऽखिलम्
śrīkṛṣṇa uvāca
śṛṇuṣvaikamanā kāṃte yathā tvaṃ pūrvajanmani
||4||शृणुष्वैकमना कांते यथा त्वं पूर्वजन्मनि
puṇyavrataṃ kṛtavatī tatsarvaṃ kathayāmi te ||
āsītkṛtayugasyāṃte māyāpuryāṃ dvijottamaḥ
||5||पुण्यव्रतं कृतवती तत्सर्वं कथयामि ते ॥
आसीत्कृतयुगस्यांते मायापुर्यां द्विजोत्तमः
ātreyo devaśarmeti vedavedāṃgapāragaḥ ||
tasyātivayasaścā''sīnnāmnā guṇavatī sutā
||6||आत्रेयो देवशर्मेति वेदवेदांगपारगः ॥
तस्यातिवयसश्चाऽऽसीन्नाम्ना गुणवती सुता
aputraḥ sa svaśiṣyāya caṃdranāmne dadau sutām ||
tameva putravanmene sa ca taṃ pitṛvadvaśī
||7||अपुत्रः स स्वशिष्याय चंद्रनाम्ने ददौ सुताम् ॥
तमेव पुत्रवन्मेने स च तं पितृवद्वशी
tau kadācidvanaṃ yātau kuśedhmāharaṇārthinau ||
nihatau rakṣasā tau ca kṛtāṃtasamarūpiṇā
||8||तौ कदाचिद्वनं यातौ कुशेध्माहरणार्थिनौ ॥
निहतौ रक्षसा तौ च कृतांतसमरूपिणा
svasvapuṇya prabhāvena viṣṇulokaṃ gatāvubhau ||
tato guṇavatī śrutvā rakṣasā nihatāvubhau
||9||स्वस्वपुण्य प्रभावेन विष्णुलोकं गतावुभौ ॥
ततो गुणवती श्रुत्वा रक्षसा निहतावुभौ
pitṛbhartṛjaduḥkhārtā kāruṇyaṃ paryadevayat ||
sā gṛhopaskarā nsarvānvikrīyāśu ca karmaṃ tat
||10||पितृभर्तृजदुःखार्ता कारुण्यं पर्यदेवयत् ॥
सा गृहोपस्करा न्सर्वान्विक्रीयाशु च कर्मं तत्
tayoścakre yathāśakti pāralaukīṃ tataḥ kriyām ||
tasminneva pure cakre vāsaṃ sā mṛtajīvinī
||11||तयोश्चक्रे यथाशक्ति पारलौकीं ततः क्रियाम् ॥
तस्मिन्नेव पुरे चक्रे वासं सा मृतजीविनी
vratadvayaṃ tayā samyagājanmamaraṇātkṛtam ||
ekādaśīvrataṃ samyaksevanaṃ kārtikasya ca
||12||व्रतद्वयं तया सम्यगाजन्ममरणात्कृतम् ॥
एकादशीव्रतं सम्यक्सेवनं कार्तिकस्य च
itthaṃ guṇavatī samyakpratyabda vratinī hyabhūt ||
kadācitsarujā sā'tha kṛśāṃgī jvarapīḍitā
||13||इत्थं गुणवती सम्यक्प्रत्यब्द व्रतिनी ह्यभूत् ॥
कदाचित्सरुजा साऽथ कृशांगी ज्वरपीडिता
snātuṃ gaṃgāṃ gatā kāṃte kathaṃcicchanakaistadā ||
yāvajjalāṃtaragatā kaṃpitā śītapīḍitā
||14||स्नातुं गंगां गता कांते कथंचिच्छनकैस्तदा ॥
यावज्जलांतरगता कंपिता शीतपीडिता
tāvatsā vihvalā'paśyadvimānaṃ yātamaṃbarāt ||
atha sā tadvimānasthā vaikuṇṭhabhuvanaṃ yayau
||15||तावत्सा विह्वलाऽपश्यद्विमानं यातमंबरात् ॥
अथ सा तद्विमानस्था वैकुण्ठभुवनं ययौ
kārtikavratapuṇyena matsānnidhyaṃ gatā'bhavat ||
atha brahmādidevānāṃ yadā prārthanayā bhuvam
||16||कार्तिकव्रतपुण्येन मत्सान्निध्यं गताऽभवत् ॥
अथ ब्रह्मादिदेवानां यदा प्रार्थनया भुवम्
āgato'haṃ gaṇāḥ sarve yātāste'pi mayā saha ||
ete hi yādavāḥ sarve madgaṇā eva bhāmini
||17||आगतोऽहं गणाः सर्वे यातास्तेऽपि मया सह ॥
एते हि यादवाः सर्वे मद्गणा एव भामिनि
pitā te devaśarmā'bhūtsatrājidabhidho hyayam ||
yaścaṃdranāmā'so'krūrastvaṃ sā guṇavatī śubhā
||18||पिता ते देवशर्माऽभूत्सत्राजिदभिधो ह्ययम् ॥
यश्चंद्रनामाऽसोऽक्रूरस्त्वं सा गुणवती शुभा
kārtikavratapuṇyena bahu matprītidāyinī ||
maddvāri yattvayā pūrvaṃ tulasīvāṭikā kṛtā
||19||कार्तिकव्रतपुण्येन बहु मत्प्रीतिदायिनी ॥
मद्द्वारि यत्त्वया पूर्वं तुलसीवाटिका कृता
tasmādayaṃ kalpavṛkṣastavāṃgaṇagataḥ śubhe ||
ājanmamaraṇātpūrvaṃ yatkṛtaṃ kārtikavratam
||20||तस्मादयं कल्पवृक्षस्तवांगणगतः शुभे ॥
आजन्ममरणात्पूर्वं यत्कृतं कार्तिकव्रतम्
kadācidapi tena tvaṃ madviyogaṃ na yāsyasi ||
satyovāca ||
māsānāṃ tu kathaṃ nāma sa māsaḥ kārtiko varaḥ
||21||कदाचिदपि तेन त्वं मद्वियोगं न यास्यसि ॥
सत्योवाच ॥
मासानां तु कथं नाम स मासः कार्तिको वरः
priyaste devadeveśa kāraṇaṃ tatra kathyatām ||
śrīkṛṣṇa uvāca ||
sādhu pṛṣṭaṃ tvayā kāṃte śṛṇuṣvaikāgramānasā
||22||प्रियस्ते देवदेवेश कारणं तत्र कथ्यताम् ॥
श्रीकृष्ण उवाच ॥
साधु पृष्टं त्वया कांते शृणुष्वैकाग्रमानसा
pṛthorvainyasya saṃvādaṃ maharṣernāradasya ca ||
evameva purā pṛṣṭo nāradaḥ pṛthunābravīt
||23||पृथोर्वैन्यस्य संवादं महर्षेर्नारदस्य च ॥
एवमेव पुरा पृष्टो नारदः पृथुनाब्रवीत्
nārada uvāca
śaṃkhanāmā'bhavatpūrvamasuraḥ sāgarātmajaḥ ||
indrādilokapālānāmadhikārāñjahāra ha
||24||शंखनामाऽभवत्पूर्वमसुरः सागरात्मजः ॥
इन्द्रादिलोकपालानामधिकाराञ्जहार ह
suvarṇādriguhādurgasaṃsthitāstridaśādayaḥ ||
tadvīkṣayāṃbabhūvuste tadā daityo vyacārayat
||25||सुवर्णाद्रिगुहादुर्गसंस्थितास्त्रिदशादयः ॥
तद्वीक्षयांबभूवुस्ते तदा दैत्यो व्यचारयत्
hṛtādhikārāstridaśā mayā yadyapi nirjitāḥ ||
lakṣyaṃte balayuktāste karaṇīyaṃ mayā'tra kim
||26||हृताधिकारास्त्रिदशा मया यद्यपि निर्जिताः ॥
लक्ष्यंते बलयुक्तास्ते करणीयं मयाऽत्र किम्
jñātaṃ tattu mayā devā vedamantrabalānvitāḥ ||
tānhariṣye tataḥ sarve balahīnā bhavaṃti vai
||27||ज्ञातं तत्तु मया देवा वेदमन्त्रबलान्विताः ॥
तान्हरिष्ये ततः सर्वे बलहीना भवंति वै
iti matvā tato daityo viṣṇumālakṣya nidritam ||
satyalokājjahārāśu vedānādisvayaṃbhuvaḥ
||28||इति मत्वा ततो दैत्यो विष्णुमालक्ष्य निद्रितम् ॥
सत्यलोकाज्जहाराशु वेदानादिस्वयंभुवः
nītāstu tena te vedāstadbhayātte nirākraman ||
toyāni viviśuryajñamaṃtrabījasamanvitāḥ
||29||नीतास्तु तेन ते वेदास्तद्भयात्ते निराक्रमन् ॥
तोयानि विविशुर्यज्ञमंत्रबीजसमन्विताः
tānmārgamāṇaḥ śaṃkho'pi samudrāṃtargato bhraman ||
na dadarśa tadā daityaḥ kvacidekatra saṃsthitān ||
atha devaiḥ stuto viṣṇurbodhitastānuvāca ha
||30||तान्मार्गमाणः शंखोऽपि समुद्रांतर्गतो भ्रमन् ॥
न ददर्श तदा दैत्यः क्वचिदेकत्र संस्थितान् ॥
अथ देवैः स्तुतो विष्णुर्बोधितस्तानुवाच ह
viṣṇuruvāca
varado'haṃ suragaṇā gītavādyādimaṃgalaiḥ
||31||वरदोऽहं सुरगणा गीतवाद्यादिमंगलैः
ūrjasya śuklaikādaśyāṃ bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ ||
ataścaiṣā tithirmānyā sā'tīva prītidā mama
||32||ऊर्जस्य शुक्लैकादश्यां भवद्भिः प्रतिबोधितः ॥
अतश्चैषा तिथिर्मान्या साऽतीव प्रीतिदा मम
vedāḥ śaṃkhahṛtāḥ sarve tiṣṭhaṃtyudakasaṃsthitāḥ ||
tānānayāmyahaṃ devā hatvā sāgaranaṃdanam
||33||वेदाः शंखहृताः सर्वे तिष्ठंत्युदकसंस्थिताः ॥
तानानयाम्यहं देवा हत्वा सागरनंदनम्
adyaprabhṛti vedāstu maṃtrabījasamanvitāḥ ||
pratyabdaṃ kārtike māsi viśramaṃtvapsu sarvadā
||34||अद्यप्रभृति वेदास्तु मंत्रबीजसमन्विताः ॥
प्रत्यब्दं कार्तिके मासि विश्रमंत्वप्सु सर्वदा
kāle'sminye prakurvaṃti prātaḥsnānaṃ narottamāḥ ||
te sarve yajñā'vabhṛthaiḥ susnātāḥ syurna saṃśayaḥ
||35||कालेऽस्मिन्ये प्रकुर्वंति प्रातःस्नानं नरोत्तमाः ॥
ते सर्वे यज्ञाऽवभृथैः सुस्नाताः स्युर्न संशयः
adyaprabhṛtyahamapi bhavāmi jalamadhyagaḥ ||
bhavanto'pi mayā sārddhamāyāṃtu samunīśvarāḥ
||36||अद्यप्रभृत्यहमपि भवामि जलमध्यगः ॥
भवन्तोऽपि मया सार्द्धमायांतु समुनीश्वराः
kātikavratināṃ ceṃdra rakṣā kāryā tvayā sadā ||
ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ śapharītulyarūpadhṛk ||
khātpapāta jale viṃdhyavāsinaḥ kasya paśyataḥ
||37||कातिकव्रतिनां चेंद्र रक्षा कार्या त्वया सदा ॥
इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः शफरीतुल्यरूपधृक् ॥
खात्पपात जले विंध्यवासिनः कस्य पश्यतः
hatvā śaṃkhāsuraṃ viṣṇurbadarīvanamāgamat ||
tatrā''hūya ṛṣīnsarvānidamājñāpayatprabhuḥ
||38||हत्वा शंखासुरं विष्णुर्बदरीवनमागमत् ॥
तत्राऽऽहूय ऋषीन्सर्वानिदमाज्ञापयत्प्रभुः
viṣṇuruvāca
jalāṃtaraviśīrṇāṃstānyūyaṃ vedānpramārgatha ||
ānayadhvaṃ ca tvaritāḥ sāgarasya jalāṃtarāt ||
tāvatprayāgaṃ tiṣṭhāmi devatāgaṇasaṃyutaḥ
||39||जलांतरविशीर्णांस्तान्यूयं वेदान्प्रमार्गथ ॥
आनयध्वं च त्वरिताः सागरस्य जलांतरात् ॥
तावत्प्रयागं तिष्ठामि देवतागणसंयुतः
nārada uvāca
tatastaissarvamunibhistapobalasamanvitaiḥ
||40||ततस्तैस्सर्वमुनिभिस्तपोबलसमन्वितैः
uddhṛtāśca sabījāste vedā yajñasamanvitāḥ ||
teṣu yāvanmitaṃ yena labdhaṃ tāvaddhi tasya tat
||41||उद्धृताश्च सबीजास्ते वेदा यज्ञसमन्विताः ॥
तेषु यावन्मितं येन लब्धं तावद्धि तस्य तत्
sa sa eva ṛṣirjātastattatprabhṛti pārthiva ||
atha sarve'pi saṃgamya prayāgaṃ munayo yayuḥ
||42||स स एव ऋषिर्जातस्तत्तत्प्रभृति पार्थिव ॥
अथ सर्वेऽपि संगम्य प्रयागं मुनयो ययुः
viṣṇave savidhātre te labdhānvedānnyavedayan ||
labdhvā vedānsamagrāṃstu brahmā harṣasamanvitaḥ
||43||विष्णवे सविधात्रे ते लब्धान्वेदान्न्यवेदयन् ॥
लब्ध्वा वेदान्समग्रांस्तु ब्रह्मा हर्षसमन्वितः
ayajadvājimedhena devarṣigaṇasaṃyutaḥ ||
yajñāṃ'te devatāḥ sarve vijñaptiṃ cakruraṃjasā
||44||अयजद्वाजिमेधेन देवर्षिगणसंयुतः ॥
यज्ञांऽते देवताः सर्वे विज्ञप्तिं चक्रुरंजसा
devā ūcuḥ
devadeva jagannātha vijñaptiṃ śṛṇu naḥ prabho ||
harṣakālo'yamasmākaṃ tasmāttvaṃ varado bhava
||45||देवदेव जगन्नाथ विज्ञप्तिं शृणु नः प्रभो ॥
हर्षकालोऽयमस्माकं तस्मात्त्वं वरदो भव
sthāne'smindruhiṇo vedānnaṣṭānprāpa punastvayam ||
yajñabhāgānvayaṃ prāptāstvatprasādādramāpate
||46||स्थानेऽस्मिन्द्रुहिणो वेदान्नष्टान्प्राप पुनस्त्वयम् ॥
यज्ञभागान्वयं प्राप्तास्त्वत्प्रसादाद्रमापते
sthānametaddhi naḥ śreṣṭhaṃ pṛthivyāṃ puṇyavardhanam ||
bhuktimuktipradaṃ cā'stu prasādādbhavataḥ sadā
||47||स्थानमेतद्धि नः श्रेष्ठं पृथिव्यां पुण्यवर्धनम् ॥
भुक्तिमुक्तिप्रदं चाऽस्तु प्रसादाद्भवतः सदा
kālo'pyayaṃ mahāpuṇyo brahmaghnā''diviśuddhikṛt ||
dattā'kṣayakaraṃ cā'stu varamevaṃ dadasva naḥ
||48||कालोऽप्ययं महापुण्यो ब्रह्मघ्नाऽऽदिविशुद्धिकृत् ॥
दत्ताऽक्षयकरं चाऽस्तु वरमेवं ददस्व नः
viṣṇuruvāca
mamāpyetadvṛtaṃ devā yadbhavadbhirudāhṛtam ||
tathāstu sulabhaṃ tvetadbrahmakṣetramitipratham
||49||ममाप्येतद्वृतं देवा यद्भवद्भिरुदाहृतम् ॥
तथास्तु सुलभं त्वेतद्ब्रह्मक्षेत्रमितिप्रथम्
sūryavaṃśodbhavo rājā gaṃgāmatrānayiṣyati ||
sā sūryakanyayā cātra kāliṃdyā yogameṣyati
||50||सूर्यवंशोद्भवो राजा गंगामत्रानयिष्यति ॥
सा सूर्यकन्यया चात्र कालिंद्या योगमेष्यति
yūyaṃ ca sarve brahmādyā nivasaṃtu mayā saha ||
tīrtharājeti vikhyātaṃ tīrthametadbhaviṣyati
||51||यूयं च सर्वे ब्रह्माद्या निवसंतु मया सह ॥
तीर्थराजेति विख्यातं तीर्थमेतद्भविष्यति
sarvapāpāni naśyaṃti tīrtharājasya darśanāt ||
sūrye makarage prāpte snāyināṃ pāpanāśanaḥ
||52||सर्वपापानि नश्यंति तीर्थराजस्य दर्शनात् ॥
सूर्ये मकरगे प्राप्ते स्नायिनां पापनाशनः
kālo'pyeṣa mahāpuṇyaphalado'stu sadā nṛṇām ||
sālokyādiphalaṃ snānairmāghe makarage ravau
||53||कालोऽप्येष महापुण्यफलदोऽस्तु सदा नृणाम् ॥
सालोक्यादिफलं स्नानैर्माघे मकरगे रवौ
nārada uvāca
evaṃ devāndevadevastaduktvā tatraivāṃtardhānamāgātsavedhāḥ ||
devāḥ sarvepyaṃśakaiste'pyatiṣṭhaṃścāṃtardhānaṃ prāpuriṃdrādayaste
||54||एवं देवान्देवदेवस्तदुक्त्वा तत्रैवांतर्धानमागात्सवेधाः ॥
देवाः सर्वेप्यंशकैस्तेऽप्यतिष्ठंश्चांतर्धानं प्रापुरिंद्रादयस्ते
167a kārtike tulasīmūle yo'rcayeddharimīśvaram ||
bhuktveha nikhilānbhogānaṃte viṣṇupuraṃ vrajet
||55||167a कार्तिके तुलसीमूले योऽर्चयेद्धरिमीश्वरम् ॥
भुक्त्वेह निखिलान्भोगानंते विष्णुपुरं व्रजेत्
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye satyabhāmāpūrvajanmavṛttāṃtakathanapūrvaka prayāgatīrthapraśaṃsāprasaṃgavarṇanaṃnāma trayodaśo'dhyāyaḥ || 13 ||