kārtikaśuklapratipanmāhātmyavarṇanam
brahmovāca
pratipadyatha cā'bhyaṃgaṃ kṛtvā nīrājanaṃ tataḥ ||
suveṣaḥ satkathāgītairdānaiśca divasaṃ nayet
||1||प्रतिपद्यथ चाऽभ्यंगं कृत्वा नीराजनं ततः ॥
सुवेषः सत्कथागीतैर्दानैश्च दिवसं नयेत्
śaṃkarastu purā dyūtaṃ sasarja sumanoharam ||
kārtike śuklapakṣe tu prathame'hani satyavat
||2||शंकरस्तु पुरा द्यूतं ससर्ज सुमनोहरम् ॥
कार्तिके शुक्लपक्षे तु प्रथमेऽहनि सत्यवत्
balirājyadinasyā'pi māhātmyaṃ śṛṇu tattvataḥ ||
snātavyaṃ tilatailena narairnārībhireva ca
||3||बलिराज्यदिनस्याऽपि माहात्म्यं शृणु तत्त्वतः ॥
स्नातव्यं तिलतैलेन नरैर्नारीभिरेव च
yadi mohānna kurvīta sa yāti yamasādanam ||
purā kṛtayugasyādau dānaveṃdro balirmahān
||4||यदि मोहान्न कुर्वीत स याति यमसादनम् ॥
पुरा कृतयुगस्यादौ दानवेंद्रो बलिर्महान्
tena dattā vāmanāya bhūmiḥ svamastakānvitā ||
tadānīṃ bhagavānsākṣāttuṣṭo balimuvāca ha
||5||तेन दत्ता वामनाय भूमिः स्वमस्तकान्विता ॥
तदानीं भगवान्साक्षात्तुष्टो बलिमुवाच ह
kārtike māsi śuklāyāṃ pratipadyāṃ yato bhavān ||
bhūmiṃ me dattavānbhaktyā tena tuṣṭo'smi te'nagha
||6||कार्तिके मासि शुक्लायां प्रतिपद्यां यतो भवान् ॥
भूमिं मे दत्तवान्भक्त्या तेन तुष्टोऽस्मि तेऽनघ
varaṃ dadāmi te rājannityuktvā'dādvaraṃ tadā ||
tvannāmnaiva bhavedrājankārtikī pratipattithiḥ
||7||वरं ददामि ते राजन्नित्युक्त्वाऽदाद्वरं तदा ॥
त्वन्नाम्नैव भवेद्राजन्कार्तिकी प्रतिपत्तिथिः
etasyāṃ ye kariṣyaṃti tailasnānādikārcanam ||
tadakṣayaṃ bhavedrājannātra kāryā vicāraṇā
||8||एतस्यां ये करिष्यंति तैलस्नानादिकार्चनम् ॥
तदक्षयं भवेद्राजन्नात्र कार्या विचारणा
tadāprabhṛti loke'sminprasiddhā pratipattithiḥ ||
pratipatpūrvaviddhā no kartavyā tu kathaṃcana
||9||तदाप्रभृति लोकेऽस्मिन्प्रसिद्धा प्रतिपत्तिथिः ॥
प्रतिपत्पूर्वविद्धा नो कर्तव्या तु कथंचन
tatrābhyaṃgaṃ na kurvīta anyathā mṛtimāpnuyāt ||
pratipadyāṃ yadā darśo muhūrtapramito bhavet
||10||तत्राभ्यंगं न कुर्वीत अन्यथा मृतिमाप्नुयात् ॥
प्रतिपद्यां यदा दर्शो मुहूर्तप्रमितो भवेत्
māṃgalyaṃ taddine cetsyādvittādistasya naśyati ||
baleśca pratipaddarśādyadi viddhaṃ bhaviṣyati
||11||मांगल्यं तद्दिने चेत्स्याद्वित्तादिस्तस्य नश्यति ॥
बलेश्च प्रतिपद्दर्शाद्यदि विद्धं भविष्यति
tasyāṃ yadyatha cā''rtikyaṃ nārī mohātkariṣyati ||
nārīṇāṃ tatra vaidhavyaṃ prajānāṃ maraṇaṃ dhruvam
||12||तस्यां यद्यथ चाऽऽर्तिक्यं नारी मोहात्करिष्यति ॥
नारीणां तत्र वैधव्यं प्रजानां मरणं ध्रुवम्
aviddhā pratipaccetsyānmuhūrtamapare'hani ||
utsavādikakṛtyeṣu saiva proktā manīṣibhiḥ
||13||अविद्धा प्रतिपच्चेत्स्यान्मुहूर्तमपरेऽहनि ॥
उत्सवादिककृत्येषु सैव प्रोक्ता मनीषिभिः
pratipatsvalpamātrā'pi yadi na syātpare'hani ||
pūrvaviddhā tadā kāryā kṛtā no doṣabhāgbhavet
||14||प्रतिपत्स्वल्पमात्राऽपि यदि न स्यात्परेऽहनि ॥
पूर्वविद्धा तदा कार्या कृता नो दोषभाग्भवेत्
taddine gṛhamadhye tu kuryānmūrtiṃ tadāṃgaṇe ||
gomayena ca tatrā'pi dadhi tatpurataḥ kṣipet
||15||तद्दिने गृहमध्ये तु कुर्यान्मूर्तिं तदांगणे ॥
गोमयेन च तत्राऽपि दधि तत्पुरतः क्षिपेत्
ārtikyaṃ tatra saṃsthāpya evaṃ kuryādvidhānataḥ ||
abhyaṃgaṃ ye na kurvaṃti tasyāṃ tu munipuṃgava
||16||आर्तिक्यं तत्र संस्थाप्य एवं कुर्याद्विधानतः ॥
अभ्यंगं ये न कुर्वंति तस्यां तु मुनिपुंगव
na māṃgalyaṃ bhavetteṣāṃ yāvatsyādvatsaraṃ dhruvam ||
yo yādṛśena rūpeṇa tasyāṃ tiṣṭhecchubhe dine
||17||न मांगल्यं भवेत्तेषां यावत्स्याद्वत्सरं ध्रुवम् ॥
यो यादृशेन रूपेण तस्यां तिष्ठेच्छुभे दिने
āvarṣaṃ tadbhavettasya tasmānmaṃgalamācaret ||
yadīcchetsvaśubhānbhogānbhoktuṃ divyānmanoharān
||18||आवर्षं तद्भवेत्तस्य तस्मान्मंगलमाचरेत् ॥
यदीच्छेत्स्वशुभान्भोगान्भोक्तुं दिव्यान्मनोहरान्
kuru dīpotsavaṃ ramyaṃ trayodaśyādikeṣu ca ||
śaṃkaraśca bhavānī ca krīḍayā dyūtamāsthite
||19||कुरु दीपोत्सवं रम्यं त्रयोदश्यादिकेषु च ॥
शंकरश्च भवानी च क्रीडया द्यूतमास्थिते
gauryā jitvā purā śaṃbhurnagno dyūte visarjitaḥ ||
ato'rthaṃ śaṃkaro duḥkhī gaurī nityaṃ sukhasthitā
||20||गौर्या जित्वा पुरा शंभुर्नग्नो द्यूते विसर्जितः ॥
अतोऽर्थं शंकरो दुःखी गौरी नित्यं सुखस्थिता
dyūtaṃ niṣiddhaṃ sarvatra hitvā pratipadaṃ budhāḥ ||
prathamaṃ vijayo yasya tasya saṃvatsaraṃ sukham
||21||द्यूतं निषिद्धं सर्वत्र हित्वा प्रतिपदं बुधाः ॥
प्रथमं विजयो यस्य तस्य संवत्सरं सुखम्
bhavānyā'bhyarthitā lakṣmīrdhenurūpeṇa saṃsthitā ||
prātargovarddhanaḥ pūjyo dyūtaṃ rātrau samācaret
||22||भवान्याऽभ्यर्थिता लक्ष्मीर्धेनुरूपेण संस्थिता ॥
प्रातर्गोवर्द्धनः पूज्यो द्यूतं रात्रौ समाचरेत्
bhūṣaṇīyāstadā gāvo varjyā vahanadohanāt
||23||भूषणीयास्तदा गावो वर्ज्या वहनदोहनात्
govarddhana dharā''dhāra gokulatrāṇakāraka ||
viṣṇubāhukṛtocchrāya gavāṃ koṭiprado bhava
||24||गोवर्द्धन धराऽऽधार गोकुलत्राणकारक ॥
विष्णुबाहुकृतोच्छ्राय गवां कोटिप्रदो भव
yā lakṣmīrlokapālānāṃ dhenurūpeṇa saṃsthitā ||
ghṛtaṃ vahati yajñārthe mama pāpaṃ vyapohatu
||25||या लक्ष्मीर्लोकपालानां धेनुरूपेण संस्थिता ॥
घृतं वहति यज्ञार्थे मम पापं व्यपोहतु
agrataḥ saṃtu me gāvo gāvo me saṃtu pṛṣṭhataḥ ||
gāvo me hṛdayaṃ saṃtu gavāṃ madhye vasāmyaham
||26||अग्रतः संतु मे गावो गावो मे संतु पृष्ठतः ॥
गावो मे हृदयं संतु गवां मध्ये वसाम्यहम्
iti govarddhanapūjā ||
sadbhāvenaiva saṃtoṣya devānsatpuruṣānnarān ||
itareṣāmannapānairvākyadānena paṃḍitān
||27||इति गोवर्द्धनपूजा ॥
सद्भावेनैव संतोष्य देवान्सत्पुरुषान्नरान् ॥
इतरेषामन्नपानैर्वाक्यदानेन पंडितान्
vastraistāṃbūladhūpaiśca puṣpakarpūrakuṃkumaiḥ ||
bhakṣyairuccāvacairbhojyairaṃtaḥpuranivāsinaḥ
||28||वस्त्रैस्तांबूलधूपैश्च पुष्पकर्पूरकुंकुमैः ॥
भक्ष्यैरुच्चावचैर्भोज्यैरंतःपुरनिवासिनः
grāmyānvṛṣabhadānaiśca sāmaṃtānnṛpatirdhanaiḥ ||
padātijanasaṃghāṃśca graiveyaiḥ kaṭakaiḥ śubhaiḥ ||
svanāmāṃkaiśca tānrājā toṣayetsajjanānpṛthak
||29||ग्राम्यान्वृषभदानैश्च सामंतान्नृपतिर्धनैः ॥
पदातिजनसंघांश्च ग्रैवेयैः कटकैः शुभैः ॥
स्वनामांकैश्च तान्राजा तोषयेत्सज्जनान्पृथक्
yathārthaṃ toṣayitvā tu tato mallānnarāṃstathā ||
vṛṣabhānmahiṣāṃścaiva yudhyamānānparaiḥ saha
||30||यथार्थं तोषयित्वा तु ततो मल्लान्नरांस्तथा ॥
वृषभान्महिषांश्चैव युध्यमानान्परैः सह
rājñastathaiva yodhāṃśca padātīnsamalaṃkṛtān ||
maṃcā''rūḍhaḥ svayaṃ paśyennaṭanartakacāraṇān
||31||राज्ञस्तथैव योधांश्च पदातीन्समलंकृतान् ॥
मंचाऽऽरूढः स्वयं पश्येन्नटनर्तकचारणान्
yuddhāpayedvāsayecca gomahiṣyādikaṃ ca yat ||
vatsānākarṣayedgobhiruktipratyuktivādanāt
||32||युद्धापयेद्वासयेच्च गोमहिष्यादिकं च यत् ॥
वत्सानाकर्षयेद्गोभिरुक्तिप्रत्युक्तिवादनात्
tato'parāhnasamaye pūrvasyāṃ diśi suvrata ||
mārgapālīṃ prabadhnāti durgastaṃbhe'tha pādape
||33||ततोऽपराह्नसमये पूर्वस्यां दिशि सुव्रत ॥
मार्गपालीं प्रबध्नाति दुर्गस्तंभेऽथ पादपे
kuśakāśamayīṃ divyāṃ laṃbakairbahubhiḥ priye ||
vīkṣayitvā gajānaśvānmārgapālyāstale nayet
||34||कुशकाशमयीं दिव्यां लंबकैर्बहुभिः प्रिये ॥
वीक्षयित्वा गजानश्वान्मार्गपाल्यास्तले नयेत्
gāvo vṛṣāṃśca mahiṣānmahiṣīrghaṭakotkaṭān ||
kṛtahomairdvijeṃdraistu badhnīyānmārgapālikām
||35||गावो वृषांश्च महिषान्महिषीर्घटकोत्कटान् ॥
कृतहोमैर्द्विजेंद्रैस्तु बध्नीयान्मार्गपालिकाम्
namaskāraṃ tataḥ kuryānmantreṇānena suvrata ||
mārgapāli namastubhyaṃ sarvalokasukhaprade ||
tale tava sukhenāśvā gajā gāvaśca saṃtu me
||36||नमस्कारं ततः कुर्यान्मन्त्रेणानेन सुव्रत ॥
मार्गपालि नमस्तुभ्यं सर्वलोकसुखप्रदे ॥
तले तव सुखेनाश्वा गजा गावश्च संतु मे
mārgapālītale putra yāṃti gāvo mahāvṛṣāḥ ||
rājāno rājaputrāśca brāhmaṇāśca viśeṣataḥ
||37||मार्गपालीतले पुत्र यांति गावो महावृषाः ॥
राजानो राजपुत्राश्च ब्राह्मणाश्च विशेषतः
mārgapālī samullaṃghya nīrujaḥ sukhino hi te ||
kṛtvaitatsarvameveha rātrau daityapaterbaleḥ
||38||मार्गपाली समुल्लंघ्य नीरुजः सुखिनो हि ते ॥
कृत्वैतत्सर्वमेवेह रात्रौ दैत्यपतेर्बलेः
pūjāṃ kuryāttataḥ sākṣādbhūmau maṃḍalake kṛte ||
balimālikhya daityeṃdraṃ varṇakaiḥ paṃcaraṃgakaiḥ
||39||पूजां कुर्यात्ततः साक्षाद्भूमौ मंडलके कृते ॥
बलिमालिख्य दैत्येंद्रं वर्णकैः पंचरंगकैः
sarvābharaṇasaṃpūrṇaṃ viṃdhyāvalisamanvitam ||
kūṣmāṃḍamayajaṃbhorumadhudānavasaṃvṛtam
||40||सर्वाभरणसंपूर्णं विंध्यावलिसमन्वितम् ॥
कूष्मांडमयजंभोरुमधुदानवसंवृतम्
saṃpūrṇaṃ kṛṣṭavadanaṃ kirīṭotkaṭakuṇḍalam ||
dvibhujaṃ daityarājānaṃ kārayitvā svake punaḥ
||41||संपूर्णं कृष्टवदनं किरीटोत्कटकुण्डलम् ॥
द्विभुजं दैत्यराजानं कारयित्वा स्वके पुनः
gṛhasya madhye śālāyāṃ viśālāyāṃ tato'rcayet ||
mātṛbhrātṛjanaiḥ sārddhaṃ saṃtuṣṭo bandhubhiḥ saha
||42||गृहस्य मध्ये शालायां विशालायां ततोऽर्चयेत् ॥
मातृभ्रातृजनैः सार्द्धं संतुष्टो बन्धुभिः सह
kamalaiḥ kumudaiḥ puṣpaiḥ kahlārai raktakotpalaiḥ ||
gandhapuṣpānnanaivedyaiḥ sakṣīrairguḍapāyasaiḥ
||43||कमलैः कुमुदैः पुष्पैः कह्लारै रक्तकोत्पलैः ॥
गन्धपुष्पान्ननैवेद्यैः सक्षीरैर्गुडपायसैः
madyamāṃsasurālehyacoṣyabhakṣyopahārakaiḥ ||
mantreṇā'nena rājeṃdra samantrī sapurohitaḥ ||
pūjāṃ kariṣyate yo vai saukhyaṃ syāttasya vatsaram
||44||मद्यमांससुरालेह्यचोष्यभक्ष्योपहारकैः ॥
मन्त्रेणाऽनेन राजेंद्र समन्त्री सपुरोहितः ॥
पूजां करिष्यते यो वै सौख्यं स्यात्तस्य वत्सरम्
balirāja namatubhyaṃ virocanasuta prabho ||
bhaviṣyeṃdra surārāte pūjeyaṃ pratigṛhyatām
||45||बलिराज नमतुभ्यं विरोचनसुत प्रभो ॥
भविष्येंद्र सुराराते पूजेयं प्रतिगृह्यताम्
evaṃ pūjāvidhānena rātrau jāgaraṇaṃ tataḥ ||
kārayedvai kṣaṇaṃ rātrau naṭanṛtyakathānakaiḥ
||46||एवं पूजाविधानेन रात्रौ जागरणं ततः ॥
कारयेद्वै क्षणं रात्रौ नटनृत्यकथानकैः
lokaścāpi gṛhasyāṃte saparyāṃ śuklataṃdulaiḥ ||
saṃsthāpya balirājānaṃ phalaiḥ puṣpaiḥ prapūjayet
||47||लोकश्चापि गृहस्यांते सपर्यां शुक्लतंदुलैः ॥
संस्थाप्य बलिराजानं फलैः पुष्पैः प्रपूजयेत्
balimuddiśya vai tatra kāryaṃ sarva ca suvrata ||
yāni yānyakṣayāṇyāhurmunayastattvadarśinaḥ
||48||बलिमुद्दिश्य वै तत्र कार्यं सर्व च सुव्रत ॥
यानि यान्यक्षयाण्याहुर्मुनयस्तत्त्वदर्शिनः
yadatra dīyate dānaṃ svalpaṃ vā yadi vā bahu ||
tadakṣayaṃ bhavetsarvaṃ viṣṇoḥ prītikaraṃ śubham
||49||यदत्र दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु ॥
तदक्षयं भवेत्सर्वं विष्णोः प्रीतिकरं शुभम्
rātrau ye na kariṣyaṃti tava pūjāṃ bale narāḥ ||
teṣāṃ ca śrotriyo dharmaḥ sarvastvāmupatiṣṭhatu
||50||रात्रौ ये न करिष्यंति तव पूजां बले नराः ॥
तेषां च श्रोत्रियो धर्मः सर्वस्त्वामुपतिष्ठतु
viṣṇunā ca svayaṃ vatsa tuṣṭena balaye punaḥ ||
upakārakaraṃ dattamasurāṇāṃ mahotsavam
||51||विष्णुना च स्वयं वत्स तुष्टेन बलये पुनः ॥
उपकारकरं दत्तमसुराणां महोत्सवम्
ekamevamahorātraṃ varṣevarṣe ca kārtike ||
dattaṃ dānavarājasya ādarśamiva bhūtale
||52||एकमेवमहोरात्रं वर्षेवर्षे च कार्तिके ॥
दत्तं दानवराजस्य आदर्शमिव भूतले
yaḥ karoti nṛpo rājye tasya vyādhibhayaṃ kutaḥ ||
subhikṣaṃ kṣemamārogyaṃ tasya saṃpadanuttamā
||53||यः करोति नृपो राज्ये तस्य व्याधिभयं कुतः ॥
सुभिक्षं क्षेममारोग्यं तस्य संपदनुत्तमा
nīrujaśca janāḥ sarve sarvopadravavarjitāḥ
||54||नीरुजश्च जनाः सर्वे सर्वोपद्रववर्जिताः
kaumudī kriyate yasmādbhāvaṃ kartuṃ mahītale ||
yo yādṛśena bhāvena tiṣṭhatyasyāṃ ca suvrata ||
harṣaduḥkhādibhāvena tasya varṣaṃ prayāti hi
||55||कौमुदी क्रियते यस्माद्भावं कर्तुं महीतले ॥
यो यादृशेन भावेन तिष्ठत्यस्यां च सुव्रत ॥
हर्षदुःखादिभावेन तस्य वर्षं प्रयाति हि
rudite roditaṃ varṣaṃ prahṛṣṭe tu praharṣitam ||
bhuktau bhogyaṃ bhavedvarṣaṃ svasthe svasthaṃ bhaviṣyati
||56||रुदिते रोदितं वर्षं प्रहृष्टे तु प्रहर्षितम् ॥
भुक्तौ भोग्यं भवेद्वर्षं स्वस्थे स्वस्थं भविष्यति
vaiṣṇavī dānavī ceyaṃ tithiḥ proktā ca kārtike
||57||वैष्णवी दानवी चेयं तिथिः प्रोक्ता च कार्तिके
dīpotsavaṃ janitasarvajanapramodaṃ kurvaṃti ye śubhatayā valirājapūjām ||
dānopabhogasukhabuddhimatāṃ kulānāṃ harṣaṃ prayāti sakalaṃ pramudā ca varṣam
||58||दीपोत्सवं जनितसर्वजनप्रमोदं कुर्वंति ये शुभतया वलिराजपूजाम् ॥
दानोपभोगसुखबुद्धिमतां कुलानां हर्षं प्रयाति सकलं प्रमुदा च वर्षम्
balipūjāṃ vidhāyaivaṃ paścādgokrīḍanaṃ caret
||59||बलिपूजां विधायैवं पश्चाद्गोक्रीडनं चरेत्
gavāṃ krīḍādine yatra rātrau dṛśyeta candramāḥ ||
somo rājā paśūnhaṃti surabhīpūjakāṃstathā
||60||गवां क्रीडादिने यत्र रात्रौ दृश्येत चन्द्रमाः ॥
सोमो राजा पशून्हंति सुरभीपूजकांस्तथा
pratipaddarśasaṃyoge krīḍanaṃ tu gavāṃ matam ||
paraviddhāsu yaḥ kuryātputradāradhanakṣayaḥ
||61||प्रतिपद्दर्शसंयोगे क्रीडनं तु गवां मतम् ॥
परविद्धासु यः कुर्यात्पुत्रदारधनक्षयः
alaṃkāryāstadā gāvo gogrāsādibhirarcitāḥ ||
gītavāditranirghoṣairnayennagarabāhyataḥ ||
ānīya ca tataḥ paścātkuryānnīrājanāvidhim
||62||अलंकार्यास्तदा गावो गोग्रासादिभिरर्चिताः ॥
गीतवादित्रनिर्घोषैर्नयेन्नगरबाह्यतः ॥
आनीय च ततः पश्चात्कुर्यान्नीराजनाविधिम्
atha cetpratipatsvalpā nārī nīrājanaṃ caret ||
dvitīyāyāṃ tataḥ kuryātsāyaṃ maṃgalamālikāḥ
||63||अथ चेत्प्रतिपत्स्वल्पा नारी नीराजनं चरेत् ॥
द्वितीयायां ततः कुर्यात्सायं मंगलमालिकाः
evaṃ nīrājanaṃ kṛtvā sarvapāpaiḥ pramucyate ||
pratipatpūrvaviddhaiva yaṣṭikākarṣaṇe bhavet
||64||एवं नीराजनं कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥
प्रतिपत्पूर्वविद्धैव यष्टिकाकर्षणे भवेत्
kuśakāśamayīṃ kuryādyaṣṭikāṃ sudṛḍhāṃ navām ||
devadvāre nṛpadvāre'thavā''neyā catuṣpathe
||65||कुशकाशमयीं कुर्याद्यष्टिकां सुदृढां नवाम् ॥
देवद्वारे नृपद्वारेऽथवाऽऽनेया चतुष्पथे
tāmekato rājaputrā hīnavarṇāstathaikataḥ ||
gṛhītvā karṣayeyuste yathāsāraṃ muhurmuhuḥ
||66||तामेकतो राजपुत्रा हीनवर्णास्तथैकतः ॥
गृहीत्वा कर्षयेयुस्ते यथासारं मुहुर्मुहुः
samasaṃkhyā dvayoḥ kāryā sarve'pi balavattarāḥ ||
jayo'tra hīnajātīnāṃ jayo rājñastu vatsaram
||67||समसंख्या द्वयोः कार्या सर्वेऽपि बलवत्तराः ॥
जयोऽत्र हीनजातीनां जयो राज्ञस्तु वत्सरम्
ubhayoḥ pṛṣṭhataḥ kāryā rekhā tatkarṣakopari ||
rekhāṃte yo nayettasya jayo bhavati nā'nyathā
||68||उभयोः पृष्ठतः कार्या रेखा तत्कर्षकोपरि ॥
रेखांते यो नयेत्तस्य जयो भवति नाऽन्यथा
jayacihnamidaṃ rājā nidadhīta prayatnataḥ
||69||जयचिह्नमिदं राजा निदधीत प्रयत्नतः
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ dvitīye vaiṣṇavakhaṇḍe kārtikamāsamāhātmye kārtikaśuklapratipanmāhātmyavarṇanaṃnāma daśamo'dhyāyaḥ || 10 ||