pūrvārdhe'ruṇācalasthavividhatīrthamāhātmyavarṇanam
gautama uvāca
purā nārāyaṇaḥ kalpe śayānaḥ salilārṇave ||
śeṣaparyaṃkaśayane kadācinnaiva budhyata
||1||पुरा नारायणः कल्पे शयानः सलिलार्णवे ॥
शेषपर्यंकशयने कदाचिन्नैव बुध्यत
tamasā pūritaṃ viśvamapajñātamalakṣaṇam ||
vīkṣya kalpāvasāne'pi viṣedurnityasūrayaḥ
||2||तमसा पूरितं विश्वमपज्ञातमलक्षणम् ॥
वीक्ष्य कल्पावसानेऽपि विषेदुर्नित्यसूरयः
aho kaṣṭamidaṃ rūpaṃ tamasā viśvamohanam ||
yena kalpāvasānepi viṣṇurnādyāpi budhyate
||3||अहो कष्टमिदं रूपं तमसा विश्वमोहनम् ॥
येन कल्पावसानेपि विष्णुर्नाद्यापि बुध्यते
jyotiṣaḥ puruṣaṃ pūrṇamapaśyaṃtaṃ surā api ||
kathaṃ vā tamasaḥ śāṃtiṃ labheranparibhāvinaḥ
||4||ज्योतिषः पुरुषं पूर्णमपश्यंतं सुरा अपि ॥
कथं वा तमसः शांतिं लभेरन्परिभाविनः
iti niścitya manasā devadevamumāpatim ||
ciṃtayāmāsurātmasthaṃ tejorāśiṃ niraṃjanam
||5||इति निश्चित्य मनसा देवदेवमुमापतिम् ॥
चिंतयामासुरात्मस्थं तेजोराशिं निरंजनम्
tataḥ prasanno bhagavāṃstejorāśirmaheśvaraḥ ||
viśvāvanāya vijñaptaḥ praṇatairnityasūribhiḥ
||6||ततः प्रसन्नो भगवांस्तेजोराशिर्महेश्वरः ॥
विश्वावनाय विज्ञप्तः प्रणतैर्नित्यसूरिभिः
tatastejomayācchaṃbhoḥ sphuliṃgāṃśusamudbhavāḥ ||
udastaṃbhaṃta devānāṃ trayastriṃśacca koṭayaḥ
||7||ततस्तेजोमयाच्छंभोः स्फुलिंगांशुसमुद्भवाः ॥
उदस्तंभंत देवानां त्रयस्त्रिंशच्च कोटयः
bodhitaḥ sakalairdevaiḥ samutthāya ramāpatiḥ ||
prabhātaṃ vīkṣya sakalaṃ manasyevamacintayat
||8||बोधितः सकलैर्देवैः समुत्थाय रमापतिः ॥
प्रभातं वीक्ष्य सकलं मनस्येवमचिन्तयत्
mayā tamasi udrekādakāle śayanaṃ kṛtam ||
prabodhāya paraṃ jyotiḥ svayaṃ dṛṣṭaḥ sadāśivaḥ
||9||मया तमसि उद्रेकादकाले शयनं कृतम् ॥
प्रबोधाय परं ज्योतिः स्वयं दृष्टः सदाशिवः
jagadutpattikṛtyāni svayaṃ kartuṃ vyavasyati ||
kiṃ mayātra punaḥ kāryaṃ brahmaṇā vā svayaṃbhuvā
||10||जगदुत्पत्तिकृत्यानि स्वयं कर्तुं व्यवस्यति ॥
किं मयात्र पुनः कार्यं ब्रह्मणा वा स्वयंभुवा
dhiṅmāṃ sthitamanātmajñaṃ nidrayā hṛtacetasam ||
athavā sarvakartāraṃ śaraṇaṃ yāmi śaṃkaram ||
sarvadoṣapraśamanaṃ sarvābhīṣṭaphalapradam ||
pavitramalpapuṇyānāṃ durlabhaṃ śaṃbhudarśanam
||12||धिङ्मां स्थितमनात्मज्ञं निद्रया हृतचेतसम् ॥
अथवा सर्वकर्तारं शरणं यामि शंकरम् ॥
सर्वदोषप्रशमनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ॥
पवित्रमल्पपुण्यानां दुर्लभं शंभुदर्शनम्
ciṃtayannevamātmasthaṃ jyotirliṃgaṃ sadāśivam ||
praṇanāma harirbhaktyā devamaṣṭāṃgato muhuḥ
||13||चिंतयन्नेवमात्मस्थं ज्योतिर्लिंगं सदाशिवम् ॥
प्रणनाम हरिर्भक्त्या देवमष्टांगतो मुहुः
viśvasraṣṭāramīśānaṃ tuṣṭāva duritacchidam ||
atha tejomayaḥ śaṃbhuḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatam
||14||विश्वस्रष्टारमीशानं तुष्टाव दुरितच्छिदम् ॥
अथ तेजोमयः शंभुः शरण्यः शरणागतम्
anugṛhya kaṭākṣaistaṃ samuttiṣṭhetyabhāṣata ||
utthāya karuṇāpūrṇaṃ śaṃbhuṃ caṃdrārddhaśekharam
||15||अनुगृह्य कटाक्षैस्तं समुत्तिष्ठेत्यभाषत ॥
उत्थाय करुणापूर्णं शंभुं चंद्रार्द्धशेखरम्
namastribhuvaneśāya trimūrtiguṇadhāriṇe ||
tridevavapuṣe tubhyaṃ tridṛśe tripuradruhe
||16||नमस्त्रिभुवनेशाय त्रिमूर्तिगुणधारिणे ॥
त्रिदेववपुषे तुभ्यं त्रिदृशे त्रिपुरद्रुहे
tvameva jagatāmīśo nijāṃśairdevatāmayaiḥ ||
kāryakāraṇarūpeṇa karoṣi svecchayā kriyāḥ
||17||त्वमेव जगतामीशो निजांशैर्देवतामयैः ॥
कार्यकारणरूपेण करोषि स्वेच्छया क्रियाः
māṃ niyujya jagadguptau parimohya ca māyayā ||
na doṣamuta saṃkalpaṃ vihātumapi necchasi
||18||मां नियुज्य जगद्गुप्तौ परिमोह्य च मायया ॥
न दोषमुत संकल्पं विहातुमपि नेच्छसि
kiṃ karomi jaganmūrttau nyastabhāro'smyahaṃ tvayi ||
na doṣamīhase nūnamakālaśayanena mām
||19||किं करोमि जगन्मूर्त्तौ न्यस्तभारोऽस्म्यहं त्वयि ॥
न दोषमीहसे नूनमकालशयनेन माम्
hara śambho harerārtimanutāpaṃ samīkṣya saḥ ||
ādideśa haraḥ śrīmānprāyaścittaṃ hareridam
||20||हर शम्भो हरेरार्तिमनुतापं समीक्ष्य सः ॥
आदिदेश हरः श्रीमान्प्रायश्चित्तं हरेरिदम्
aruṇācalarūpeṇa tiṣṭhāmi vasudhātale ||
tasya darśanamātreṇa bhavitā te tamaḥ kṣayaḥ
||21||अरुणाचलरूपेण तिष्ठामि वसुधातले ॥
तस्य दर्शनमात्रेण भविता ते तमः क्षयः
pūrvasmai viṣṇave tatra varo datto mayā purā ||
tadaiva taijasaṃ liṃgamaruṇācala saṃjñitam ||
tejomayamidaṃ rūpaṃ praśāṃtaṃ lokarakṣaṇāt ||
yadagnimayamavyaktamapāraguṇavaibhavam
||23||पूर्वस्मै विष्णवे तत्र वरो दत्तो मया पुरा ॥
तदैव तैजसं लिंगमरुणाचल संज्ञितम् ॥
तेजोमयमिदं रूपं प्रशांतं लोकरक्षणात् ॥
यदग्निमयमव्यक्तमपारगुणवैभवम्
nadīnāṃ nirjharāṇāṃ ca meghamuktāṃbhasāmapi ||
aṃtarjyotirmayatvena layastatraiva dṛśyate
||24||नदीनां निर्झराणां च मेघमुक्तांभसामपि ॥
अंतर्ज्योतिर्मयत्वेन लयस्तत्रैव दृश्यते
aṃdhānāṃ dṛṣṭilābhena paṃgūnāṃ pādasaṃcaraiḥ ||
aputrāṇāṃ ca putrāptyā mūkānāṃ vākpravṛttibhiḥ
||25||अंधानां दृष्टिलाभेन पंगूनां पादसंचरैः ॥
अपुत्राणां च पुत्राप्त्या मूकानां वाक्प्रवृत्तिभिः
sarvasiddhipradānena sarvavyādhivimocanaiḥ ||
sarvapāpapraśamanairyatsarvavaradaṃ sthitam
||26||सर्वसिद्धिप्रदानेन सर्वव्याधिविमोचनैः ॥
सर्वपापप्रशमनैर्यत्सर्ववरदं स्थितम्
ityuktāṃtardadhe śambhurhariścaivāruṇācalam ||
āgatya tapa āsthāya śoṇācalamupāsta ca
||27||इत्युक्तांतर्दधे शम्भुर्हरिश्चैवारुणाचलम् ॥
आगत्य तप आस्थाय शोणाचलमुपास्त च
tamadriṃ parito dṛṣṭvā surānkānanasaṃśrayān ||
ṛṣīṇāmāśramānpuṇyānsthāpayāmāsa vai hariḥ ||
vedānsāṃgopaniṣadānsamaṃtānmūrtidhāriṇaḥ
||28||तमद्रिं परितो दृष्ट्वा सुरान्काननसंश्रयान् ॥
ऋषीणामाश्रमान्पुण्यान्स्थापयामास वै हरिः ॥
वेदान्सांगोपनिषदान्समंतान्मूर्तिधारिणः
sasarja divyarūpāṇāṃ śatamapsarasāṃ kulam ||
nṛtyairgītaiśca vāditraissevadhvamiti cādiśat
||29||ससर्ज दिव्यरूपाणां शतमप्सरसां कुलम् ॥
नृत्यैर्गीतैश्च वादित्रैस्सेवध्वमिति चादिशत्
snātvā brahmasarasyasminviṣṇuḥ kamalalocanaḥ ||
pradakṣiṇaṃ cakārāmumaruṇādriṃ samarcitam
||30||स्नात्वा ब्रह्मसरस्यस्मिन्विष्णुः कमललोचनः ॥
प्रदक्षिणं चकारामुमरुणाद्रिं समर्चितम्
apāpaḥ sarvalokānāmādhipatyaṃ ca labdhavān ||
ramayā sahito nityamabhirūpasurūpayā
||31||अपापः सर्वलोकानामाधिपत्यं च लब्धवान् ॥
रमया सहितो नित्यमभिरूपसुरूपया
bhāskarastejasāṃ rāśirasurairapi pīḍitaḥ ||
brahmopadeśādānarca bhaktyāruṇagirīśvaram
||32||भास्करस्तेजसां राशिरसुरैरपि पीडितः ॥
ब्रह्मोपदेशादानर्च भक्त्यारुणगिरीश्वरम्
nimajjya vimale tīrthe pāvane brahmanirmite ||
pradakṣiṇaṃ cakārainamaruṇārdri svayaṃprabhum
||33||निमज्ज्य विमले तीर्थे पावने ब्रह्मनिर्मिते ॥
प्रदक्षिणं चकारैनमरुणार्द्रि स्वयंप्रभुम्
aśeṣadaityavijayaṃ labdhvā merupradakṣiṇam ||
lebhe ca paramaṃ tejaḥ paratejaḥpraṇāśanam
||34||अशेषदैत्यविजयं लब्ध्वा मेरुप्रदक्षिणम् ॥
लेभे च परमं तेजः परतेजःप्रणाशनम्
dakṣaśāpānalākrāṃtassomaḥ śivavacobalāt ||
aruṇācalamabhyarcya labdharūpo'bhavatpunaḥ
||35||दक्षशापानलाक्रांतस्सोमः शिववचोबलात् ॥
अरुणाचलमभ्यर्च्य लब्धरूपोऽभवत्पुनः
agnirbrahmarṣiśāpena yakṣmarogaprapīḍitaḥ ||
apūto'pi pavitro'bhūdaruṇācalasevayā
||36||अग्निर्ब्रह्मर्षिशापेन यक्ष्मरोगप्रपीडितः ॥
अपूतोऽपि पवित्रोऽभूदरुणाचलसेवया
śakro vṛtraṃ balaṃ pākaṃ namuciṃ jṛṃbhamuddhṛtam ||
śivalabdhavarāndaityānpurā hatvā jagatpatīn
||37||शक्रो वृत्रं बलं पाकं नमुचिं जृंभमुद्धृतम् ॥
शिवलब्धवरान्दैत्यान्पुरा हत्वा जगत्पतीन्
pātakaiśca parikṣīṇastathā lokāṃtamāśritaḥ ||
śambhuṃ prasādya tapasā śivena paricoditaḥ!
||38||पातकैश्च परिक्षीणस्तथा लोकांतमाश्रितः ॥
शम्भुं प्रसाद्य तपसा शिवेन परिचोदितः!
aruṇādriṃ samabhyarcya vipāpo'bhūtsurādhipaḥ ||
iṣṭvā ca hayamedhena prīṇayāmāsa śaṃkaram
||39||अरुणाद्रिं समभ्यर्च्य विपापोऽभूत्सुराधिपः ॥
इष्ट्वा च हयमेधेन प्रीणयामास शंकरम्
labdhvā cendrapadaṃ śakraḥ śatamapsarasāṃkulam ||
sevārthamādiśanchrīmāndivyaduṃdabhisevayā
||40||लब्ध्वा चेन्द्रपदं शक्रः शतमप्सरसांकुलम् ॥
सेवार्थमादिशन्छ्रीमान्दिव्यदुंदभिसेवया
puṣpameghānsamādiśya divyābhiḥ puṣpavṛṣṭibhiḥ ||
samarcayati śoṇādriṃ divi nityaṃ ca vaṃdate
||41||पुष्पमेघान्समादिश्य दिव्याभिः पुष्पवृष्टिभिः ॥
समर्चयति शोणाद्रिं दिवि नित्यं च वंदते
śeṣo'pi śoṇaśaileśaṃ samabhyarcya śivājñayā ||
abhajatkāmarūpatvaṃ mahīmaṇḍaladhārakaḥ
||42||शेषोऽपि शोणशैलेशं समभ्यर्च्य शिवाज्ञया ॥
अभजत्कामरूपत्वं महीमण्डलधारकः
anye nāgāśca gandharvāḥ siddhāścāpsarasāṃ gaṇāḥ ||
dikpālāśca tamabhyarcya lebhire'pekṣitānvarān
||43||अन्ये नागाश्च गन्धर्वाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ॥
दिक्पालाश्च तमभ्यर्च्य लेभिरेऽपेक्षितान्वरान्
devairaśeṣairdaityādīñjetukāmaiḥ samudyataiḥ ||
prārthitaḥ sarvato'bhīṣṭavarado'ruṇabhūdharaḥ
||44||देवैरशेषैर्दैत्यादीञ्जेतुकामैः समुद्यतैः ॥
प्रार्थितः सर्वतोऽभीष्टवरदोऽरुणभूधरः
tvaṣṭrā viracitākāra ādityastejasā tapan ||
grahanāthastu śoṇādriṃ vilaṃghayitumudyataḥ
||45||त्वष्ट्रा विरचिताकार आदित्यस्तेजसा तपन् ॥
ग्रहनाथस्तु शोणाद्रिं विलंघयितुमुद्यतः
rathavāhāḥ punastasya śaktihīnāḥ śramaṃ gatāḥ ||
so'pi śriyā vihīnaśca jātaḥ goṇādritejasā
||46||रथवाहाः पुनस्तस्य शक्तिहीनाः श्रमं गताः ॥
सोऽपि श्रिया विहीनश्च जातः गोणाद्रितेजसा
nāśaknocca divaṃ gantuṃ sarvagatyāṃśumālinaḥ ||
sa tu brahmopadeśena samārādhyāruṇācalam
||47||नाशक्नोच्च दिवं गन्तुं सर्वगत्यांशुमालिनः ॥
स तु ब्रह्मोपदेशेन समाराध्यारुणाचलम्
prītyā tasmādvibhorlebhe mārgaṃ vyomno hayāñchubhān ||
tataḥ prabhṛti tigmāṃśuḥ sa hi śoṇākhyaparvatam
||48||प्रीत्या तस्माद्विभोर्लेभे मार्गं व्योम्नो हयाञ्छुभान् ॥
ततः प्रभृति तिग्मांशुः स हि शोणाख्यपर्वतम्
na laṃghayati kiṃ tvasya pradakṣiṇaparikramaiḥ ||
dakṣayāgaparidhvastā hīnāṃgāstridaśāḥ purā
||49||न लंघयति किं त्वस्य प्रदक्षिणपरिक्रमैः ॥
दक्षयागपरिध्वस्ता हीनांगास्त्रिदशाः पुरा
aruṇācalamārādhya navānyaṃgāni lebhire ||
pūṣā dantaṃ śikhī hastaṃ bhago netraṃ tvakhaṃḍitam
||50||अरुणाचलमाराध्य नवान्यंगानि लेभिरे ॥
पूषा दन्तं शिखी हस्तं भगो नेत्रं त्वखंडितम्
ghrāṇaṃ vāṇī ca lebhe sā śoṇācalaniṣevaṇāt ||
bhārgavaḥ kṣīṇanetrassa viṣṇuhastakuśāgrataḥ
||51||घ्राणं वाणी च लेभे सा शोणाचलनिषेवणात् ॥
भार्गवः क्षीणनेत्रस्स विष्णुहस्तकुशाग्रतः
balidattāvanīdānajaladhārānirodhataḥ ||
sa tu śoṇācalaṃ gatvā tapaḥ kṛtvātiduṣkaram
||52||बलिदत्तावनीदानजलधारानिरोधतः ॥
स तु शोणाचलं गत्वा तपः कृत्वातिदुष्करम्
lebhe netraṃ ca pūtātmā bhāskarākhye girau sthitaḥ ||
aruṇācalanāthasya sevayā sūryasārathiḥ
||53||लेभे नेत्रं च पूतात्मा भास्कराख्ये गिरौ स्थितः ॥
अरुणाचलनाथस्य सेवया सूर्यसारथिः
pratardanākhyo nṛpatirgrahītuṃ devakanyakām ||
aruṇādripatergānaṃ kurvaṃtīṃ sādaro'bhavat
||54||प्रतर्दनाख्यो नृपतिर्ग्रहीतुं देवकन्यकाम् ॥
अरुणाद्रिपतेर्गानं कुर्वंतीं सादरोऽभवत्
kṣaṇātkapimukho jāto maṃtribhiścodito nṛpaḥ ||
pratyarpya tāṃ punaścānyāḥ prādādaruṇabhūbhṛte
||55||क्षणात्कपिमुखो जातो मंत्रिभिश्चोदितो नृपः ॥
प्रत्यर्प्य तां पुनश्चान्याः प्रादादरुणभूभृते
tataścārumukhojātaḥ prasādādaruṇeśituḥ ||
sāyujyamasmai sakalaṃ dattavānbhaktibhāvataḥ
||56||ततश्चारुमुखोजातः प्रसादादरुणेशितुः ॥
सायुज्यमस्मै सकलं दत्तवान्भक्तिभावतः
aruṇācalanāthasyasaṃnidhau jñānadurbalaḥ ||
gaṃdharvaḥ puṣpakākhyastu bhaktihīno hyagātpurā
||57||अरुणाचलनाथस्यसंनिधौ ज्ञानदुर्बलः ॥
गंधर्वः पुष्पकाख्यस्तु भक्तिहीनो ह्यगात्पुरा
tato vyāghramukhaṃ dṛṣṭvā gaṃdharvaparicārakāḥ ||
kimetaditi sāścaryaṃ paprachuste parasparam
||58||ततो व्याघ्रमुखं दृष्ट्वा गंधर्वपरिचारकाः ॥
किमेतदिति साश्चर्यं पप्रछुस्ते परस्परम्
atha nārada nirdiṣṭamavajñāphalamātmanaḥ ||
buddhvāruṇādriṃ saṃpūjya punaśca sumukho'bhavat
||59||अथ नारद निर्दिष्टमवज्ञाफलमात्मनः ॥
बुद्ध्वारुणाद्रिं संपूज्य पुनश्च सुमुखोऽभवत्
śivabhūmiriyaṃ khyātā parito yojanadvayam ||
muktistatra pramītānāṃ kadāpi vilayo na hi
||60||शिवभूमिरियं ख्याता परितो योजनद्वयम् ॥
मुक्तिस्तत्र प्रमीतानां कदापि विलयो न हि
saptarṣayaḥ purā bhūmau śāpadoṣasamanvitāḥ ||
siṣevireruṇādriṃ vai nātho jñātvā viniścayam
||61||सप्तर्षयः पुरा भूमौ शापदोषसमन्विताः ॥
सिषेविरेरुणाद्रिं वै नाथो ज्ञात्वा विनिश्चयम्
śāpamokṣaṃ dadau śrīmānsaptarṣīṇāṃ mahātmanām ||
saptarṣibhiḥ kṛtaṃ tīrthaṃ sarvapāpavināśanam
||62||शापमोक्षं ददौ श्रीमान्सप्तर्षीणां महात्मनाम् ॥
सप्तर्षिभिः कृतं तीर्थं सर्वपापविनाशनम्
śoṇācalasya nikaṭe dṛśyate pāvanaṃ śubham ||
paṃgurmuniḥ śoṇaśailātpādau labdhuṃ samāgataḥ
||63||शोणाचलस्य निकटे दृश्यते पावनं शुभम् ॥
पंगुर्मुनिः शोणशैलात्पादौ लब्धुं समागतः
aṃtarhitaprārthitārtho dāruhastapuṭe vahan ||
jānucaṃkramaṇavyagraḥ śoṇanadyāstaṭaṃ gataḥ
||64||अंतर्हितप्रार्थितार्थो दारुहस्तपुटे वहन् ॥
जानुचंक्रमणव्यग्रः शोणनद्यास्तटं गतः
dāruhastapuṭe tīrthe nicikṣepa pipāsataḥ ||
jānucaṃkramaṇe tasmindhūrtastoyaṃ pipāsati
||65||दारुहस्तपुटे तीर्थे निचिक्षेप पिपासतः ॥
जानुचंक्रमणे तस्मिन्धूर्तस्तोयं पिपासति
atha śoṇācalaṃ prāptaḥ kathaṃ vā dāruhastakaḥ ||
kimetaditi taṃ pṛcchannādhāvatkalitatparaḥ
||66||अथ शोणाचलं प्राप्तः कथं वा दारुहस्तकः ॥
किमेतदिति तं पृच्छन्नाधावत्कलितत्परः
labdhapādaśca sahasā jagāma ca nijālayam ||
nādrākṣītpuruṣaṃ tatra dāruhastau purogamau
||67||लब्धपादश्च सहसा जगाम च निजालयम् ॥
नाद्राक्षीत्पुरुषं तत्र दारुहस्तौ पुरोगमौ
svayaṃ gṛhītvā cālokya vavaṃde'ruṇaparvatam ||
nanaṃda labdhacaraṇo labdharūpo mahāmuniḥ
||68||स्वयं गृहीत्वा चालोक्य ववंदेऽरुणपर्वतम् ॥
ननंद लब्धचरणो लब्धरूपो महामुनिः
vismayotphullanayanaiḥ śivabhaktairmahātmabhiḥ ||
pūjito labdhapādaḥ sañjagāma ca yathāgatam
||69||विस्मयोत्फुल्लनयनैः शिवभक्तैर्महात्मभिः ॥
पूजितो लब्धपादः सञ्जगाम च यथागतम्
vālī śakrasutaḥ śrīmāñchraṃgādudayabhūbhṛtaḥ ||
astācalasya śikharaṃ pratigantuṃ samudyataḥ
||70||वाली शक्रसुतः श्रीमाञ्छ्रंगादुदयभूभृतः ॥
अस्ताचलस्य शिखरं प्रतिगन्तुं समुद्यतः
āluloke'ruṇagiriṃ madhye devanamaskṛtam ||
ūrdhvaṃ gaṃtuṃ samudyuktaḥ kṣīṇavīryo'patadbhuvi
||71||आलुलोकेऽरुणगिरिं मध्ये देवनमस्कृतम् ॥
ऊर्ध्वं गंतुं समुद्युक्तः क्षीणवीर्योऽपतद्भुवि
pitrā śakreṇa saṃgamya coditaḥ śoṇaparvatam ||
liṃgaṃ taijasamabhyarcya labdhavīryo'bhavatpunaḥ
||72||पित्रा शक्रेण संगम्य चोदितः शोणपर्वतम् ॥
लिंगं तैजसमभ्यर्च्य लब्धवीर्योऽभवत्पुनः
nalaḥ pūrvaṃ samabhyarcya svasṛṣṭā mānavapriyāḥ ||
pālayāmāsa dharmātmā nītisārasamanvitaḥ
||73||नलः पूर्वं समभ्यर्च्य स्वसृष्टा मानवप्रियाः ॥
पालयामास धर्मात्मा नीतिसारसमन्वितः
ilaḥ praviśya sahasā gaurīvanamakhaṃḍitam ||
strībhāvaṃ samanuprāptaḥ papraccha svaṃ purodhasam
||74||इलः प्रविश्य सहसा गौरीवनमखंडितम् ॥
स्त्रीभावं समनुप्राप्तः पप्रच्छ स्वं पुरोधसम्
vaśiṣṭhena samādiṣṭaḥ śoṇādriṃ samapūjayat ||
tapasārādhya deveśaṃ punaḥ puṃstvamupāgataḥ
||75||वशिष्ठेन समादिष्टः शोणाद्रिं समपूजयत् ॥
तपसाराध्य देवेशं पुनः पुंस्त्वमुपागतः
somopadeśādbhaktyātha sasmārāruṇaparvatam ||
īśānugrahato lebhe śāpamokṣaṃ tapodhikaḥ
||76||सोमोपदेशाद्भक्त्याथ सस्मारारुणपर्वतम् ॥
ईशानुग्रहतो लेभे शापमोक्षं तपोधिकः
lebhe ca paramaṃ sthānamaprāpyamamarairapi ||
bharato mṛgaśāvasya smaraṇādāyuṣo'tyaye
||77||लेभे च परमं स्थानमप्राप्यममरैरपि ॥
भरतो मृगशावस्य स्मरणादायुषोऽत्यये
na muktiṃ prāpa yogena mṛgajanmani saṃgataḥ ||
patnīvirahajaṃ duḥkhaṃ prāptavānamitaṃ hariḥ
||78||न मुक्तिं प्राप योगेन मृगजन्मनि संगतः ॥
पत्नीविरहजं दुःखं प्राप्तवानमितं हरिः
punarbhṛgūpadeśena śoṇādrimimamarcayan ||
avatāreṣu sarveṣu sarvaduḥkhānyapākarot
||79||पुनर्भृगूपदेशेन शोणाद्रिमिममर्चयन् ॥
अवतारेषु सर्वेषु सर्वदुःखान्यपाकरोत्
sarasvatī ca sāvitrī śrīrbhūmiḥ saritastathā ||
abhyarcya śoṇaśaileśamāpado niratāriṣuḥ
||80||सरस्वती च सावित्री श्रीर्भूमिः सरितस्तथा ॥
अभ्यर्च्य शोणशैलेशमापदो निरतारिषुः
bhāskaraḥ pūrvadigbhāge viśvāmitrastu dakṣiṇe ||
paścime varuṇo bhāge triśūlaṃ cottarāśrayam
||81||भास्करः पूर्वदिग्भागे विश्वामित्रस्तु दक्षिणे ॥
पश्चिमे वरुणो भागे त्रिशूलं चोत्तराश्रयम्
yojanadvayaparyaṃte sīmāḥ śaileṣu saṃsthitāḥ ||
catasro devatāstvetāḥ sevaṃte śoṇaparvatam
||82||योजनद्वयपर्यंते सीमाः शैलेषु संस्थिताः ॥
चतस्रो देवतास्त्वेताः सेवंते शोणपर्वतम्
sthitāḥ sīmāvasāneṣu śoṇādrīśamavasthitam ||
namaṃti devāścatvāraḥ śivaṃ śoṇācalākṛtim
||83||स्थिताः सीमावसानेषु शोणाद्रीशमवस्थितम् ॥
नमंति देवाश्चत्वारः शिवं शोणाचलाकृतिम्
asyottarasmiñchikhare dṛśyate vaṭabhūruhaḥ ||
siddhaveṣaḥ sadaivāste yasya mūle maheśvaraḥ
||84||अस्योत्तरस्मिञ्छिखरे दृश्यते वटभूरुहः ॥
सिद्धवेषः सदैवास्ते यस्य मूले महेश्वरः
yasya cchāyātimahatī sarvadā maṇḍalākṛtiḥ ||
lakṣyate vismayopetaiḥ sarvadā devamānavaiḥ
||85||यस्य च्छायातिमहती सर्वदा मण्डलाकृतिः ॥
लक्ष्यते विस्मयोपेतैः सर्वदा देवमानवैः
aṣṭabhiḥ parito liṃgairaṣṭadikpālapūjitaiḥ ||
aṣṭāsu saṃsthitairdikṣu śobhate hyupasevitaḥ
||86||अष्टभिः परितो लिंगैरष्टदिक्पालपूजितैः ॥
अष्टासु संस्थितैर्दिक्षु शोभते ह्युपसेवितः
nṛpāṇāṃ śambhubhaktānāṃ śaṃkarājñānupālinām ||
atraiva mahadāsthānamādidevena nirmitam
||87||नृपाणां शम्भुभक्तानां शंकराज्ञानुपालिनाम् ॥
अत्रैव महदास्थानमादिदेवेन निर्मितम्
bakulaśca mahāṃstatra sadārthitaphalapradaḥ ||
āgamārthavidā mūle vāmadevena sevyate
||88||बकुलश्च महांस्तत्र सदार्थितफलप्रदः ॥
आगमार्थविदा मूले वामदेवेन सेव्यते
agastyaśca vaśiṣṭhaśca saṃpūjyāruṇabhūdharam ||
saṃsthāpya liṃge vimale tepāte tādṛśaṃ tapaḥ
||89||अगस्त्यश्च वशिष्ठश्च संपूज्यारुणभूधरम् ॥
संस्थाप्य लिंगे विमले तेपाते तादृशं तपः
hiraṇyagarbhatanayaḥ purā śoṇanadaḥ pumān ||
atra tīvraṃ tapastaptvā gaṃgābhimukhago'bhavata
||90||हिरण्यगर्भतनयः पुरा शोणनदः पुमान् ॥
अत्र तीव्रं तपस्तप्त्वा गंगाभिमुखगोऽभवत
atra śoṇanadī puṇyā pravahatyamalodakā ||
veṇā ca puṇyataṭinī paritaḥ sevate'calam
||91||अत्र शोणनदी पुण्या प्रवहत्यमलोदका ॥
वेणा च पुण्यतटिनी परितः सेवतेऽचलम्
vāyavyāśca diśo bhāge vāyutīrthaṃ ca śobhate ||
tatra snātvā marutpūrvaṃ jagatprāṇatvamāptavān
||92||वायव्याश्च दिशो भागे वायुतीर्थं च शोभते ॥
तत्र स्नात्वा मरुत्पूर्वं जगत्प्राणत्वमाप्तवान्
uttare'sya girestīrthaṃ suvarṇakamalojjvalam ||
divyasaugaṃdhikākīrṇaṃ haṃsabhṛṃgamanoharam
||93||उत्तरेऽस्य गिरेस्तीर्थं सुवर्णकमलोज्ज्वलम् ॥
दिव्यसौगंधिकाकीर्णं हंसभृंगमनोहरम्
kauberaṃ tīrthameśānyāmaiśānyaṃ tīrthamuttamam
||94||कौबेरं तीर्थमेशान्यामैशान्यं तीर्थमुत्तमम्
tasyaiva paścime bhāge viṣṇuḥ kamalalocanaḥ ||
snātvā viṣṇutvamabhajatkamalālālitākṛtiḥ
||95||तस्यैव पश्चिमे भागे विष्णुः कमललोचनः ॥
स्नात्वा विष्णुत्वमभजत्कमलालालिताकृतिः
navagrahāḥ purā tatra snātvā grahapadaṃ gatāḥ ||
navagrahaprasādaśca jāyate tatra majjatām
||96||नवग्रहाः पुरा तत्र स्नात्वा ग्रहपदं गताः ॥
नवग्रहप्रसादश्च जायते तत्र मज्जताम्
durgā vināyaka skando kṣetrapālaḥ sarasvatī ||
rakṣaṃti paritastīrthaṃ grāhayametadanantaram
||97||दुर्गा विनायक स्कन्दो क्षेत्रपालः सरस्वती ॥
रक्षंति परितस्तीर्थं ग्राहयमेतदनन्तरम्
gaṃgā ca yamunā caiva godāvarī sarasvatī ||
narmadāsindhukāveryaḥ śoṇaḥ śorṇanadī ca sā
||98||गंगा च यमुना चैव गोदावरी सरस्वती ॥
नर्मदासिन्धुकावेर्यः शोणः शोर्णनदी च सा
etā gūḍhā niṣevaṃte pūrvādyāśāsu saṃtatam ||
naśyaṃtyaḥ sakalaṃ pāpamātmakṣetrasamudbhavam
||99||एता गूढा निषेवंते पूर्वाद्याशासु संततम् ॥
नश्यंत्यः सकलं पापमात्मक्षेत्रसमुद्भवम्
anyāśca sarito divyāḥ pārthivyaśca śubhodakāḥ ||
udajṛṃbhaṃta sahasā śoṇādrīśaprasādataḥ
||100||अन्याश्च सरितो दिव्याः पार्थिव्यश्च शुभोदकाः ॥
उदजृंभंत सहसा शोणाद्रीशप्रसादतः
āgastyaṃ dakṣiṇe bhāge tīrthaṃ mahadudāhṛtam ||
sarvabhāṣārthasaṃsiddhirjāyate tatra majjatām
||101||आगस्त्यं दक्षिणे भागे तीर्थं महदुदाहृतम् ॥
सर्वभाषार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जताम्
atrāgastyaḥ samāgatya snātvā munigaṇāvṛtaḥ ||
abhyarcayati śoṇādriṃ māsi bhādrapade sadā
||102||अत्रागस्त्यः समागत्य स्नात्वा मुनिगणावृतः ॥
अभ्यर्चयति शोणाद्रिं मासि भाद्रपदे सदा
vāśiṣṭhamuttare bhāge tīrthaṃ divyaṃ śubhodayam ||
sarvavedārthasaṃsiddhirjāyate tatra majjanāt
||103||वाशिष्ठमुत्तरे भागे तीर्थं दिव्यं शुभोदयम् ॥
सर्ववेदार्थसंसिद्धिर्जायते तत्र मज्जनात्
atra meroḥ samāgatya vaśiṣṭho bhagavānṛṣiḥ ||
karotyāśvayuje māsi śoṇādrīśaniṣevaṇam
||104||अत्र मेरोः समागत्य वशिष्ठो भगवानृषिः ॥
करोत्याश्वयुजे मासि शोणाद्रीशनिषेवणम्
gaṃgānāma mahattīrthaṃ pūrvottaradiśi sthitam ||
tatra snānādbhavennṛṇāṃ sarvapātakanāśanam
||105||गंगानाम महत्तीर्थं पूर्वोत्तरदिशि स्थितम् ॥
तत्र स्नानाद्भवेन्नृणां सर्वपातकनाशनम्
gaṃgādyāḥ saritaḥ sarvāḥ kārttike māsi saṃgatāḥ ||
atrāruṇādrināthasya sevāṃ kurvaṃti sādaram
||106||गंगाद्याः सरितः सर्वाः कार्त्तिके मासि संगताः ॥
अत्रारुणाद्रिनाथस्य सेवां कुर्वंति सादरम्
brāhmyaṃ nāma mahātīrthamaruṇādrīśasannidhau ||
tasyopasaṃgamātsadyo brahmahatyādi naśyati
||107||ब्राह्म्यं नाम महातीर्थमरुणाद्रीशसन्निधौ ॥
तस्योपसंगमात्सद्यो ब्रह्महत्यादि नश्यति
mārge māsi samāgatya brahmalokātpitāmahaḥ ||
snātvā tatpratyahaṃ devamarcayatyaruṇācalam
||108||मार्गे मासि समागत्य ब्रह्मलोकात्पितामहः ॥
स्नात्वा तत्प्रत्यहं देवमर्चयत्यरुणाचलम्
pauṣe māsi samāgatya snātvā tīrthe nijaiḥ suraiḥ ||
mahendraḥ śoṇaśaileśamabhyarcayati śaṃkaram
||109||पौषे मासि समागत्य स्नात्वा तीर्थे निजैः सुरैः ॥
महेन्द्रः शोणशैलेशमभ्यर्चयति शंकरम्
śaivaṃnāma mahātīrthaṃ saṃnidhau tatra vartate ||
rudro brahmakapālena saha tatra nyamajjata
||110||शैवंनाम महातीर्थं संनिधौ तत्र वर्तते ॥
रुद्रो ब्रह्मकपालेन सह तत्र न्यमज्जत
atra śambhurgaṇaiḥ sārddhaṃ māghe māsi prasīdati ||
prāyaścittāni sarvāṇi nṝṇāṃ saphalayanbhuvi
||111||अत्र शम्भुर्गणैः सार्द्धं माघे मासि प्रसीदति ॥
प्रायश्चित्तानि सर्वाणि नॄणां सफलयन्भुवि
āgneyamagnidigbhāge tīrthaṃ saubhāgyadāyakam ||
agniratra purā snātvā svāhayā saṃgataḥ sukhī
||112||आग्नेयमग्निदिग्भागे तीर्थं सौभाग्यदायकम् ॥
अग्निरत्र पुरा स्नात्वा स्वाहया संगतः सुखी
anaṃgopi smaraḥ snātvā phālgune māsi saṃgataḥ ||
abhyarcya śoṇaśaileśamabhūtsarvasukhādhipaḥ
||113||अनंगोपि स्मरः स्नात्वा फाल्गुने मासि संगतः ॥
अभ्यर्च्य शोणशैलेशमभूत्सर्वसुखाधिपः
diśi dakṣiṇapūrvasyāṃ vaiṣṇavaṃ tīrthamadbhutam ||
brahmarṣayaḥ sadā tatra vasaṃti kṛtakautukāḥ
||114||दिशि दक्षिणपूर्वस्यां वैष्णवं तीर्थमद्भुतम् ॥
ब्रह्मर्षयः सदा तत्र वसंति कृतकौतुकाः
caitre māsi samāgatya viṣṇustatra ramāpatiḥ ||
snātvābhyarcyāruṇādrīśamabhavallokanāyakaḥ
||115||चैत्रे मासि समागत्य विष्णुस्तत्र रमापतिः ॥
स्नात्वाभ्यर्च्यारुणाद्रीशमभवल्लोकनायकः
sauraṃnāma mahātīrthaṃ kauberadiśi jṛṃbhitam ||
sarvarogopaśāṃtiśca jāyate tatra majjanāt
||116||सौरंनाम महातीर्थं कौबेरदिशि जृंभितम् ॥
सर्वरोगोपशांतिश्च जायते तत्र मज्जनात्
vaiśākhe māsi dinakṛtsnātvātreśaṃ niṣevate ||
vālakhilyaiḥ samaṃ śrīmānvedaiśca saha saṃgataḥ
||117||वैशाखे मासि दिनकृत्स्नात्वात्रेशं निषेवते ॥
वालखिल्यैः समं श्रीमान्वेदैश्च सह संगतः
āśvinaṃ pāvanaṃ tīrthamīśabrahmottare sthitam ||
āplutau bhipajau dasrau pūtāvatra nimajjanāt
||118||आश्विनं पावनं तीर्थमीशब्रह्मोत्तरे स्थितम् ॥
आप्लुतौ भिपजौ दस्रौ पूतावत्र निमज्जनात्
atrāśvinau samāgatya snātvābhyarcya ca śaṃkaram ||
dakṣiṇe śoṇa śailasya nikaṭe varttate śubham
||119||अत्राश्विनौ समागत्य स्नात्वाभ्यर्च्य च शंकरम् ॥
दक्षिणे शोण शैलस्य निकटे वर्त्तते शुभम्
kāmadaṃ mokṣadaṃ caiva tīrthaṃ pāṃḍavasaṃjñitam ||
purā hi pāṃḍavāstatra majanātkṣitināyakāḥ
||120||कामदं मोक्षदं चैव तीर्थं पांडवसंज्ञितम् ॥
पुरा हि पांडवास्तत्र मजनात्क्षितिनायकाः
atra dhātrī samāgatya sarvauṣadhiphalānvitā ||
jyeṣṭhe māsi samaṃ devairārcayaccāruṇācalam
||121||अत्र धात्री समागत्य सर्वौषधिफलान्विता ॥
ज्येष्ठे मासि समं देवैरार्चयच्चारुणाचलम्
āṣāḍhe māsi saṃtyaktā viśvedevā mahābalāḥ ||
abhyarcya śoṇaśaileśamāgacchanmakharādhyatām
||122||आषाढे मासि संत्यक्ता विश्वेदेवा महाबलाः ॥
अभ्यर्च्य शोणशैलेशमागच्छन्मखराध्यताम्
vaiśvadevaṃ mahātīrthaṃ somasūryottarāśrayam ||
viśvādhipatyamatulaṃ labhyate tatra majjanāt
||123||वैश्वदेवं महातीर्थं सोमसूर्योत्तराश्रयम् ॥
विश्वाधिपत्यमतुलं लभ्यते तत्र मज्जनात्
parito lakṣyate tīrthaṃ pūrvasyāṃ diśi śobhane ||
atra lakṣmīḥ purā snātvā lebhe puruṣamuttamam
||124||परितो लक्ष्यते तीर्थं पूर्वस्यां दिशि शोभने ॥
अत्र लक्ष्मीः पुरा स्नात्वा लेभे पुरुषमुत्तमम्
uttarasyāṃ diśi purā puṇyā skaṃdanadī sthitā ||
atra snātvā purā skaṃdaḥ saṃprāpto vipulaṃ balam
||125||उत्तरस्यां दिशि पुरा पुण्या स्कंदनदी स्थिता ॥
अत्र स्नात्वा पुरा स्कंदः संप्राप्तो विपुलं बलम्
paścimasyāṃ diśi khyātā parā kuṃbhanadī śubhā ||
agastyaḥ kuṃbhakaḥ kuṃbhastatra nityaṃ vyavasthitaḥ
||126||पश्चिमस्यां दिशि ख्याता परा कुंभनदी शुभा ॥
अगस्त्यः कुंभकः कुंभस्तत्र नित्यं व्यवस्थितः
gaṃgā ca mūlabhāgasthā yamunā gagane sthitā ||
somodbhavā śirobhāge sevaṃte śoṇaparvatam
||127||गंगा च मूलभागस्था यमुना गगने स्थिता ॥
सोमोद्भवा शिरोभागे सेवंते शोणपर्वतम्
bahūnyapi ca tīrthāni saṃbhūtāni samaṃtataḥ ||
teṣāṃ bhedānpurā vettuṃ mārkaṇḍeyastu nāśakat
||128||बहून्यपि च तीर्थानि संभूतानि समंततः ॥
तेषां भेदान्पुरा वेत्तुं मार्कण्डेयस्तु नाशकत्
tapobhirbahubhissoyaṃ śoṇādrīśamatoṣayat ||
prārthayāmāsa ca varaṃ prītāttasmānmunīśvaraḥ
||129||तपोभिर्बहुभिस्सोयं शोणाद्रीशमतोषयत् ॥
प्रार्थयामास च वरं प्रीतात्तस्मान्मुनीश्वरः
mārkaṇḍeya uvāca
bhagavannaruṇādrīśa tīrthabhedāḥ sahasraśaḥ ||
prakhyātāśca prakāśaṃte durbodhāstvalpacetasām
||130||भगवन्नरुणाद्रीश तीर्थभेदाः सहस्रशः ॥
प्रख्याताश्च प्रकाशंते दुर्बोधास्त्वल्पचेतसाम्
kathamekatra sāṃnidhyaṃ labheranbhuvi mānavāḥ ||
aparyāptaśca bhavati pṛthageṣāṃ niṣevaṇe
||131||कथमेकत्र सांनिध्यं लभेरन्भुवि मानवाः ॥
अपर्याप्तश्च भवति पृथगेषां निषेवणे
aṃtarnigūḍhatejāstvaṃ gatvā yassakalaiḥ suraiḥ ||
āraṇyase kuru tathā śoṇādrisparśabhīrubhiḥ
||132||अंतर्निगूढतेजास्त्वं गत्वा यस्सकलैः सुरैः ॥
आरण्यसे कुरु तथा शोणाद्रिस्पर्शभीरुभिः
ahaṃ ca śaṃbhumabhyarcya tapasāruṇaparvatam ||
sarvalokopakārārthaṃ sūkṣma liṃgamapūjayam
||133||अहं च शंभुमभ्यर्च्य तपसारुणपर्वतम् ॥
सर्वलोकोपकारार्थं सूक्ष्म लिंगमपूजयम्
viśvakarmakṛtaṃ divyaṃ vimānaṃ vividhotsavam ||
saṃkalpya sakalānbhogānnityānajanayatpunaḥ
||134||विश्वकर्मकृतं दिव्यं विमानं विविधोत्सवम् ॥
संकल्प्य सकलान्भोगान्नित्यानजनयत्पुनः
dharmaśāstrāṇi vividhānyavāpurmunipuṃgavāḥ ||
śivakāryāṇi sarvāṇi cakrubhaktisamanvitāḥ
||135||धर्मशास्त्राणि विविधान्यवापुर्मुनिपुंगवाः ॥
शिवकार्याणि सर्वाणि चक्रुभक्तिसमन्विताः
mayā ca śaṃbhumabhyarcya kṛtāgnyāhutisaṃbhavāḥ ||
sapta kanyā varārohāḥ pūjārthaṃ viniyojitāḥ
||136||मया च शंभुमभ्यर्च्य कृताग्न्याहुतिसंभवाः ॥
सप्त कन्या वरारोहाः पूजार्थं विनियोजिताः
hataśatrugaṇaibhūpairlabdharājyaiḥ purā nṛpaiḥ ||
pratyekaṃ vividhairbhogaiḥ śoṇaśailādhiporcitaḥ
||137||हतशत्रुगणैभूपैर्लब्धराज्यैः पुरा नृपैः ॥
प्रत्येकं विविधैर्भोगैः शोणशैलाधिपोर्चितः
idamanubhavavaibhavaṃ vicitraṃ duritaharaṃ śivaliṃgamadrirūpam ||
amalamanabhigamyanāmadheyaṃ varamaruṇādrināyakaṃ bhajasva
||138||इदमनुभववैभवं विचित्रं दुरितहरं शिवलिंगमद्रिरूपम् ॥
अमलमनभिगम्यनामधेयं वरमरुणाद्रिनायकं भजस्व
avanatajanarakṣaṇocitasya smaraṇanirākṛtaviśvakalmaṣasya ||
bhajanamamitapuṇyarāśiyogādaruṇagireḥ kṛtinaḥ paraṃ labhasva
||139||अवनतजनरक्षणोचितस्य स्मरणनिराकृतविश्वकल्मषस्य ॥
भजनममितपुण्यराशियोगादरुणगिरेः कृतिनः परं लभस्व
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe'ruṇācalasthavividhatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ || 6 ||