tapaścaryārthamāgamanam
sanaka uvāca
bhagavannaruṇādrīśa māhātmyamidamadbhutam ||
śrutaṃ śivaprasādena dayayā te jagadguroḥ
||1||भगवन्नरुणाद्रीश माहात्म्यमिदमद्भुतम् ॥
श्रुतं शिवप्रसादेन दयया ते जगद्गुरोः
āścaryametanmāhātmyaṃ sarvapāpavināśanam ||
ārādhayanpunaḥ ke vā varadaṃ śoṇaparvatam
||2||आश्चर्यमेतन्माहात्म्यं सर्वपापविनाशनम् ॥
आराधयन्पुनः के वा वरदं शोणपर्वतम्
anādiraṃtarahitaḥ śivaḥ śoṇacalākṛtiḥ ||
yuvayostapasā deva varadānāya saṃsthitaḥ
||3||अनादिरंतरहितः शिवः शोणचलाकृतिः ॥
युवयोस्तपसा देव वरदानाय संस्थितः
sakṛtsaṃkīrtite nāmni śoṇādririti muktide ||
sannidhiḥ sarvakāmānāṃ jāyate cāghanāśanam
||4||सकृत्संकीर्तिते नाम्नि शोणाद्रिरिति मुक्तिदे ॥
सन्निधिः सर्वकामानां जायते चाघनाशनम्
śivaśabdāmṛtāsvādaḥ śivārcanakathākramaḥ ||
iti tadvacanaṃ śrutvā devadevaḥ pitāmahaḥ
||5||शिवशब्दामृतास्वादः शिवार्चनकथाक्रमः ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा देवदेवः पितामहः
uvāca karuṇāmūrtiraruṇādrīśamānaman ||
brahmovāca ||
śrūyatāṃ vatsa pārvatyāścaritaṃ yatpurātanam
||6||उवाच करुणामूर्तिररुणाद्रीशमानमन् ॥
ब्रह्मोवाच ॥
श्रूयतां वत्स पार्वत्याश्चरितं यत्पुरातनम्
aruṇādrīśamāśritya yathā sā nirvṛtābhavat ||
āsasāda mahādevaḥ kadācitpārvatīpatiḥ
||7||अरुणाद्रीशमाश्रित्य यथा सा निर्वृताभवत् ॥
आससाद महादेवः कदाचित्पार्वतीपतिः
ratnasiṃhāsanaṃ divyaṃ ratnatoraṇasaṃyutam ||
ratnapuṣpaphalopeta kalpadrumamanoharam
||8||रत्नसिंहासनं दिव्यं रत्नतोरणसंयुतम् ॥
रत्नपुष्पफलोपेत कल्पद्रुममनोहरम्
parārdhya dṛṣadāstīrṇaṃ baddhamuktāvitānakam ||
vimuktapuṣpaprakaradivyadhūporusaurabham
||9||परार्ध्य दृषदास्तीर्णं बद्धमुक्तावितानकम् ॥
विमुक्तपुष्पप्रकरदिव्यधूपोरुसौरभम्
pralaṃbamālikājālaninadadbhṛṃgasaṃkulam ||
divyatūryaghanārāvapranṛtyadguhavāhanam
||10||प्रलंबमालिकाजालनिनदद्भृंगसंकुलम् ॥
दिव्यतूर्यघनारावप्रनृत्यद्गुहवाहनम्
pārvatīsiṃhasaṃcāraparitrastamahāgajam ||
apsarobhiḥ pranarttābhirgāyaṃtībhiśca kevalam
||11||पार्वतीसिंहसंचारपरित्रस्तमहागजम् ॥
अप्सरोभिः प्रनर्त्ताभिर्गायंतीभिश्च केवलम्
āsevitapuroraṃgaṃ dikpālakaniṣevitam ||
ṛgyajuḥsāmajairmaṃtraiḥ stuvadbhirmunipuṃgavaiḥ
||12||आसेवितपुरोरंगं दिक्पालकनिषेवितम् ॥
ऋग्यजुःसामजैर्मंत्रैः स्तुवद्भिर्मुनिपुंगवैः
brahmarṣibhistathā devaiḥ siddhai rājarṣibhivṛtam ||
gaṇaiśca vividhākārairbhasmālaṃkṛtavigrahaiḥ
||13||ब्रह्मर्षिभिस्तथा देवैः सिद्धै राजर्षिभिवृतम् ॥
गणैश्च विविधाकारैर्भस्मालंकृतविग्रहैः
rudrākṣadhārasubhagairāpūrṇaṃ śivatatparaiḥ ||
vīṇāveṇumṛdaṃgāditauryatrikajanisvanaiḥ
||14||रुद्राक्षधारसुभगैरापूर्णं शिवतत्परैः ॥
वीणावेणुमृदंगादितौर्यत्रिकजनिस्वनैः
ghaṃṭāṭaṃkārasubhagairvedadhvanivimiśritaiḥ ||
manoharaṃ mahādivyamāsanaṃ pārvatīsakhaḥ
||15||घंटाटंकारसुभगैर्वेदध्वनिविमिश्रितैः ॥
मनोहरं महादिव्यमासनं पार्वतीसखः
alaṃcakāra bhagavanbhaktānugrahakāmyayā ||
āsthāya vimalaṃ rūpaṃ sarvatejomayaṃ śivam
||16||अलंचकार भगवन्भक्तानुग्रहकाम्यया ॥
आस्थाय विमलं रूपं सर्वतेजोमयं शिवम्
aṃbikāsahitaḥ śrīmānvijahāra dayānidhiḥ ||
saṃgītena kathābhedairdyūtakrīḍāvikalpanaiḥ
||17||अंबिकासहितः श्रीमान्विजहार दयानिधिः ॥
संगीतेन कथाभेदैर्द्यूतक्रीडाविकल्पनैः
gaṇānāṃ vikaṭairnṛtyai ramayāmāsa pārvatīm ||
visṛjya sakalāndevānṛṣīṃścāpi sabhāsadaḥ
||18||गणानां विकटैर्नृत्यै रमयामास पार्वतीम् ॥
विसृज्य सकलान्देवानृषींश्चापि सभासदः
varānpradāya vividhānbhaktalokāya vāñchitān ||
āgameṣu vicitreṣu sarvartukusumeṣu ca
||19||वरान्प्रदाय विविधान्भक्तलोकाय वाञ्छितान् ॥
आगमेषु विचित्रेषु सर्वर्तुकुसुमेषु च
vijahāromayā sārddhaṃ ratnaprāsādapaṃktiṣu ||
vāpikāsu manojñāsu ratnasopānapaṃktiṣu
||20||विजहारोमया सार्द्धं रत्नप्रासादपंक्तिषु ॥
वापिकासु मनोज्ञासु रत्नसोपानपंक्तिषु
keliparvataśṛṃgeṣu hemaraṃbhāvanāṃtare ||
gaṃgātaraṃgaśītena phullapaṃkajagaṃdhinā
||21||केलिपर्वतशृंगेषु हेमरंभावनांतरे ॥
गंगातरंगशीतेन फुल्लपंकजगंधिना
vātena maṃdagatinā vihāravihataśramaḥ ||
svakāmataḥ svayaṃ devaḥ preyasīmabhyanandayat
||22||वातेन मंदगतिना विहारविहतश्रमः ॥
स्वकामतः स्वयं देवः प्रेयसीमभ्यनन्दयत्
ratirūpāṃ śivāṃ devīṃ sarvasaubhāgyasundarīm ||
kadācidrahasi prītā nijājñāvaśavarttinam
||23||रतिरूपां शिवां देवीं सर्वसौभाग्यसुन्दरीम् ॥
कदाचिद्रहसि प्रीता निजाज्ञावशवर्त्तिनम्
ramaṇaṃ jānatī mugdhā paścādabhyetya sādaram ||
karābhyāṃ kamalābhābhyāṃ triṇetrāṇi jagadguroḥ
||24||रमणं जानती मुग्धा पश्चादभ्येत्य सादरम् ॥
कराभ्यां कमलाभाभ्यां त्रिणेत्राणि जगद्गुरोः
pidadhe līlayā śaṃbhoḥ kimetaditi kautukāt ||
candrādityāgnirūpeṇa pihiteṣvakṣiṣu kramāt
||25||पिदधे लीलया शंभोः किमेतदिति कौतुकात् ॥
चन्द्रादित्याग्निरूपेण पिहितेष्वक्षिषु क्रमात्
andhakāro'bhavattatra cirakālaṃ bhayaṃkaraḥ ||
nimiṣārddhena devasya jagmurvatsarakoṭayaḥ
||26||अन्धकारोऽभवत्तत्र चिरकालं भयंकरः ॥
निमिषार्द्धेन देवस्य जग्मुर्वत्सरकोटयः
devīlīlāsamutthena tamasābhūjjagatkṣayaḥ ||
tamasā pūritaṃ viśvamapāreṇa samantataḥ
||27||देवीलीलासमुत्थेन तमसाभूज्जगत्क्षयः ॥
तमसा पूरितं विश्वमपारेण समन्ततः
śūnyaṃ jyotiḥ pracāreṇa vināśaṃ pratyapadyata ||
na vyajṛṃbhata vibudhā na ca vedāścakāśire
||28||शून्यं ज्योतिः प्रचारेण विनाशं प्रत्यपद्यत ॥
न व्यजृंभत विबुधा न च वेदाश्चकाशिरे
nāpi jīvāḥ samabhavannavyaktaṃ kevalaṃ sthitam ||
jagatāmapi sarveṣāmakāle vīkṣya saṃkṣayam
||29||नापि जीवाः समभवन्नव्यक्तं केवलं स्थितम् ॥
जगतामपि सर्वेषामकाले वीक्ष्य संक्षयम्
tapasā labdhasphūrtīnāṃ vicāraḥ samapadyata ||
kimetattamaso janma bhuvanakṣayakāraṇam
||30||तपसा लब्धस्फूर्तीनां विचारः समपद्यत ॥
किमेतत्तमसो जन्म भुवनक्षयकारणम्
bhagavānapi sarvātmā na nūnaṃ kālamākṣipat ||
devī vinodarūpeṇa pidhatte purajiddṛśaḥ
||31||भगवानपि सर्वात्मा न नूनं कालमाक्षिपत् ॥
देवी विनोदरूपेण पिधत्ते पुरजिद्दृशः
tenedamakhilaṃ jātaṃ nistejo bhuvanatrayam ||
akālatamasā vyāpte sakale bhuvanatraye
||32||तेनेदमखिलं जातं निस्तेजो भुवनत्रयम् ॥
अकालतमसा व्याप्ते सकले भुवनत्रये
kā gatirlabdharājyānāṃ tapaso devajanmanām ||
na yajñāḥ saṃpravartaṃte na pūjyante surā bhuvi
||33||का गतिर्लब्धराज्यानां तपसो देवजन्मनाम् ॥
न यज्ञाः संप्रवर्तंते न पूज्यन्ते सुरा भुवि
iti niścitya manasā vīkṣya te jñānacakṣuṣā ||
nityāste sūrayo bhaktyā śaṃbhumāgamya tuṣṭuvuḥ
||34||इति निश्चित्य मनसा वीक्ष्य ते ज्ञानचक्षुषा ॥
नित्यास्ते सूरयो भक्त्या शंभुमागम्य तुष्टुवुः
namaḥ sarvajagatkartre śivāya paramātmane ||
māyayā śaktirūpeṇa pṛthagbhāvamupeyuṣe
||35||नमः सर्वजगत्कर्त्रे शिवाय परमात्मने ॥
मायया शक्तिरूपेण पृथग्भावमुपेयुषे
avinābhāvinī śaktirādyaikā śivarūpiṇī ||
līlayā jagadutpattirakṣāsaṃhṛtikāriṇī
||36||अविनाभाविनी शक्तिराद्यैका शिवरूपिणी ॥
लीलया जगदुत्पत्तिरक्षासंहृतिकारिणी
ardhāṃgī sā tava deva śivaśaktyātmakaṃ vapuḥ ||
eka eva mahādevo na pare tvadvinā vibho
||37||अर्धांगी सा तव देव शिवशक्त्यात्मकं वपुः ॥
एक एव महादेवो न परे त्वद्विना विभो
līlayā tava lokoyamakāle pralayaṃ gataḥ ||
karuṇā tava nirvyājā varddhatāṃ lokavarddhanī
||38||लीलया तव लोकोयमकाले प्रलयं गतः ॥
करुणा तव निर्व्याजा वर्द्धतां लोकवर्द्धनी
bhavato nimiṣārddhena tejasāmupasaṃhṛteḥ ||
gatānyanekavarṣāṇi jagatāṃ nāśahetave
||39||भवतो निमिषार्द्धेन तेजसामुपसंहृतेः ॥
गतान्यनेकवर्षाणि जगतां नाशहेतवे
tataḥ prasīda karuṇāmūrtte kāla sadāśiva ||
virama praṇayārabdhādamuṣmāllokasaṃkṣayāt
||40||ततः प्रसीद करुणामूर्त्ते काल सदाशिव ॥
विरम प्रणयारब्धादमुष्माल्लोकसंक्षयात्
iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā bhaktānāṃ siddhiśālinām ||
visṛjākṣoṇi gaurīti karuṇāmūrttirabravīt
||41||इति तेषां वचः श्रुत्वा भक्तानां सिद्धिशालिनाम् ॥
विसृजाक्षोणि गौरीति करुणामूर्त्तिरब्रवीत्
visasarja ca sā devī pidhānaṃ haracakṣuṣām ||
somasūryāgnirūpāṇāṃ prakāśamabhavajjagat
||42||विससर्ज च सा देवी पिधानं हरचक्षुषाम् ॥
सोमसूर्याग्निरूपाणां प्रकाशमभवज्जगत्
kiyānkālo gataśceti pṛṣṭaiḥ siddhaiśca vai nataiḥ ||
uktaṃ tvannimiṣārddhena jagmurvatsarakoṭayaḥ
||43||कियान्कालो गतश्चेति पृष्टैः सिद्धैश्च वै नतैः ॥
उक्तं त्वन्निमिषार्द्धेन जग्मुर्वत्सरकोटयः
atha devaḥ kṛpāmūrttirālokya vihasanpriyām ||
abravītparamodāraḥ paraṃ dharmārthasaṃgraham
||44||अथ देवः कृपामूर्त्तिरालोक्य विहसन्प्रियाम् ॥
अब्रवीत्परमोदारः परं धर्मार्थसंग्रहम्
avicārya kṛtaṃ mugdhe bhuvanakṣayakāraṇāt ||
ayuktamiha paśyāmi jaganmātustavaiva hi
||45||अविचार्य कृतं मुग्धे भुवनक्षयकारणात् ॥
अयुक्तमिह पश्यामि जगन्मातुस्तवैव हि
ahamapyakhilām̐llokānsaṃhariṣyāmi saṃkṣaye ||
prāpte kāle tvayā maugdhyādakāle pralayaṃ gatāḥ
||46||अहमप्यखिलाँल्लोकान्संहरिष्यामि संक्षये ॥
प्राप्ते काले त्वया मौग्ध्यादकाले प्रलयं गताः
keyaṃ vā tvādṛśī kuryādīdṛśaṃ sadvigarhitam ||
karma narmaṇyapi sadā kṛpāmūrtirna bādhate
||47||केयं वा त्वादृशी कुर्यादीदृशं सद्विगर्हितम् ॥
कर्म नर्मण्यपि सदा कृपामूर्तिर्न बाधते
iti śambhorvacaḥ śrutvā dharmalopabhayākulā ||
kiṃ kariṣyāmi tacchāṃtyā ityapṛcchatsma taṃ priyā
||48||इति शम्भोर्वचः श्रुत्वा धर्मलोपभयाकुला ॥
किं करिष्यामि तच्छांत्या इत्यपृच्छत्स्म तं प्रिया
atha devaḥ prasannātmā vyājahāra dayānidhiḥ ||
devyāstenānutāpena bhaktyā ca toṣitaḥ śivaḥ
||49||अथ देवः प्रसन्नात्मा व्याजहार दयानिधिः ॥
देव्यास्तेनानुतापेन भक्त्या च तोषितः शिवः
manmūrtestava keyaṃ vā prāyaścittirihocyate ||
athāpi dharmamārgoyaṃ tvayaiva paripālyate
||50||मन्मूर्तेस्तव केयं वा प्रायश्चित्तिरिहोच्यते ॥
अथापि धर्ममार्गोयं त्वयैव परिपाल्यते
śrutismṛtikriyākalpā vidyāśca vibudhādayaḥ ||
tvadrūpametadakhilaṃ mahadarthosmi tanmayaḥ
||51||श्रुतिस्मृतिक्रियाकल्पा विद्याश्च विबुधादयः ॥
त्वद्रूपमेतदखिलं महदर्थोस्मि तन्मयः
mānyayābhinnayā devyā bhāvyaṃ lokasisṛkṣayā
||52||मान्ययाभिन्नया देव्या भाव्यं लोकसिसृक्षया
tasmāllokānurūpaṃ te prāyaścittaṃ vidhīyate ||
ṣaḍvidho gadito dharmaḥ śrutismṛtivicārataḥ
||53||तस्माल्लोकानुरूपं ते प्रायश्चित्तं विधीयते ॥
षड्विधो गदितो धर्मः श्रुतिस्मृतिविचारतः
svāminā nānupālyeta yadi tyājyo'nujīvibhiḥ ||
na tvāṃ vihāya śaknomi kṣaṇamapyāsituṃ kvacit
||54||स्वामिना नानुपाल्येत यदि त्याज्योऽनुजीविभिः ॥
न त्वां विहाय शक्नोमि क्षणमप्यासितुं क्वचित्
ahameva tapaḥ sarvaṃ kariṣyāmyātmani sthitaḥ ||
pṛdhvī ca sakalā bhūyāttapasā saphalā tava
||55||अहमेव तपः सर्वं करिष्याम्यात्मनि स्थितः ॥
पृध्वी च सकला भूयात्तपसा सफला तव
tvatpādapadmasaṃsparśāttvattapodarśanādapi ||
nirasyaṃti svasānnidhyādduṣṭajātamupadravam
||56||त्वत्पादपद्मसंस्पर्शात्त्वत्तपोदर्शनादपि ॥
निरस्यंति स्वसान्निध्याद्दुष्टजातमुपद्रवम्
karmabhūmestvamādhikyahetave puṇyamācara ||
tvattapaścaraṇaṃ loke vīkṣya sarvopi saṃtatam
||57||कर्मभूमेस्त्वमाधिक्यहेतवे पुण्यमाचर ॥
त्वत्तपश्चरणं लोके वीक्ष्य सर्वोपि संततम्
dharme dṛḍhatarā buddhiṃ nibadhnīyānna saṃśayaḥ ||
kṛtārthayiṣyati mahīṃ dayā te dharmapālanaiḥ
||58||धर्मे दृढतरा बुद्धिं निबध्नीयान्न संशयः ॥
कृतार्थयिष्यति महीं दया ते धर्मपालनैः
tvamevaitatsakalaṃ proktā vedairdevi sanātanaiḥ ||
asti kāṃcīpurī khyātā sarvabhūtisamanvitā
||59||त्वमेवैतत्सकलं प्रोक्ता वेदैर्देवि सनातनैः ॥
अस्ति कांचीपुरी ख्याता सर्वभूतिसमन्विता
yā divaṃ devasaṃpūrṇā pratyakṣayati bhūtale ||
yatra kṛtaṃ tapaḥ kiṃcidanaṃtaphalamucyate
||60||या दिवं देवसंपूर्णा प्रत्यक्षयति भूतले ॥
यत्र कृतं तपः किंचिदनंतफलमुच्यते
devāśca munayaḥ sarve vāsaṃ vāṃchaṃti saṃtatam ||
tatra kaṃpeti vikhyātā mahāpātakanāśinī
||61||देवाश्च मुनयः सर्वे वासं वांछंति संततम् ॥
तत्र कंपेति विख्याता महापातकनाशिनी
yatra sthitānāṃ martyānāṃ kampante pāpakoṭayaḥ ||
tatra cūtadrumaścaiko rājate nityapallavaḥ
||62||यत्र स्थितानां मर्त्यानां कम्पन्ते पापकोटयः ॥
तत्र चूतद्रुमश्चैको राजते नित्यपल्लवः
saṃpūrṇaśītalacchāyaḥ prasūnaphalapallavaiḥ ||
tatra japtaṃ hutaṃ dattamanantaphaladaṃ bhavet
||63||संपूर्णशीतलच्छायः प्रसूनफलपल्लवैः ॥
तत्र जप्तं हुतं दत्तमनन्तफलदं भवेत्
gaṇāśca vividhākārā ḍākinyo yoginīgaṇāḥ ||
paritastvāṃ niṣevaṃtāṃ viṣṇumukhyāstathā parāḥ
||64||गणाश्च विविधाकारा डाकिन्यो योगिनीगणाः ॥
परितस्त्वां निषेवंतां विष्णुमुख्यास्तथा पराः
ahaṃ ca niṣkalo bhūtvā tava mānasapaṃkaje ||
sannidhāsyāmi mā bhūstvaṃ devi madvirahākulā
||65||अहं च निष्कलो भूत्वा तव मानसपंकजे ॥
सन्निधास्यामि मा भूस्त्वं देवि मद्विरहाकुला
ityuktā devadevena devī kaṃpāṃtikaṃ yayau ||
tapaḥ kartuṃ sakhīyuktā vismayākrāntalocanā
||66||इत्युक्ता देवदेवेन देवी कंपांतिकं ययौ ॥
तपः कर्तुं सखीयुक्ता विस्मयाक्रान्तलोचना
kaṃpāṃ ca vimalāṃ sindhuṃ munisamaghaniṣevitām ||
ālokya komaladalamekāmraṃ dṛṣṭivāraṇam
||67||कंपां च विमलां सिन्धुं मुनिसमघनिषेविताम् ॥
आलोक्य कोमलदलमेकाम्रं दृष्टिवारणम्
phalapuṣpasamākīrṇaṃ kokilālāpasaṃkulam ||
prasasāda punardevaṃ sasmāra ca maheśvaram
||68||फलपुष्पसमाकीर्णं कोकिलालापसंकुलम् ॥
प्रससाद पुनर्देवं सस्मार च महेश्वरम्
kāmāgniparivītāṃgī tapaḥkṣāmeva sā'bhavat ||
abhyabhāṣata sā gaurī vijayāṃ pārśvavarttinīm
||69||कामाग्निपरिवीतांगी तपःक्षामेव साऽभवत् ॥
अभ्यभाषत सा गौरी विजयां पार्श्ववर्त्तिनीम्
kāmaśokaparītāṃgī purārivirahākulā
||70||कामशोकपरीतांगी पुरारिविरहाकुला
imamaghaharamāgatāniśaṃ svayamapi pūjayituṃ tapobhirīśam ||
ayamabhinavapallavaprasūnaḥ smarayati māṃ smarabandhurekacūtaḥ
||71||इममघहरमागतानिशं स्वयमपि पूजयितुं तपोभिरीशम् ॥
अयमभिनवपल्लवप्रसूनः स्मरयति मां स्मरबन्धुरेकचूतः
kathamiva virahaḥ śivasya sahyaḥ kṣubhitadhiyātra bhṛśaṃ manobhavena ||
tadapi ca taruṇeṃducūḍapādasmaraṇamahauṣadhamekameva dṛṣṭam
||72||कथमिव विरहः शिवस्य सह्यः क्षुभितधियात्र भृशं मनोभवेन ॥
तदपि च तरुणेंदुचूडपादस्मरणमहौषधमेकमेव दृष्टम्
iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe'ruṇācalamāhātmye pūrvārddhe pārvatyāḥ śivanetramīlanena tamasā kṣubdhalokapāpabhayena kāṃcyāṃ kaṃpāsthitaikāmratale tapaścaryārthamāgamanaṃnāma tṛtīyo'dhyāyaḥ || 3 ||