pūrvārdhe'ruṇācalasthavividhatīrthavarṇanam
pārvatyuvāca
kathamagnimayaṃ liṃgamabhigamyamabhūdbhuvi ||
prāṇināmapi sarveṣāmupaśāṃtiṃ kathaṃ gataḥ
||1||कथमग्निमयं लिंगमभिगम्यमभूद्भुवि ॥
प्राणिनामपि सर्वेषामुपशांतिं कथं गतः
tīrthānāmudbhavaḥ puṇyātkathaṃ cāruṇaparvatāt ||
upasaṃhṛtasarvāṃgaḥ kathaṃ vā vada me'calaḥ
||2||तीर्थानामुद्भवः पुण्यात्कथं चारुणपर्वतात् ॥
उपसंहृतसर्वांगः कथं वा वद मेऽचलः
gautama uvāca
kṛte tvagnimayaḥ śailastretāyāṃ maṇiparvataḥ ||
dvāparaṃ hāṭakagiriḥ kalau marakatācalaḥ
||3||कृते त्वग्निमयः शैलस्त्रेतायां मणिपर्वतः ॥
द्वापरं हाटकगिरिः कलौ मरकताचलः
bahuyojanaparyaṃtaṃ kṛte vahnimaye sthite ||
bahiḥ pradakṣiṇaṃ cakruḥ praśāmyati maharṣayaḥ
||4||बहुयोजनपर्यंतं कृते वह्निमये स्थिते ॥
बहिः प्रदक्षिणं चक्रुः प्रशाम्यति महर्षयः
śanaiḥ śāṃtoruṇādrīśaḥ śrīmānabhyarthitaḥ suraiḥ ||
lokaguptyarthamatyarthamupaśāṃto'ruṇācalaḥ
||5||शनैः शांतोरुणाद्रीशः श्रीमानभ्यर्थितः सुरैः ॥
लोकगुप्त्यर्थमत्यर्थमुपशांतोऽरुणाचलः
atha gaurī muniṃ prāha kathaṃ śāṃto'ruṇācalaḥ ||
kathaṃ vā prārthayāmāsurdeveśaṃ tridaśā imam
||6||अथ गौरी मुनिं प्राह कथं शांतोऽरुणाचलः ॥
कथं वा प्रार्थयामासुर्देवेशं त्रिदशा इमम्
iti tasyā vacaḥ śrutvā gautamastvabhyabhāṣata ||
praśasya bhaktimatulāṃ tasyāstattvārthavedinīm
||7||इति तस्या वचः श्रुत्वा गौतमस्त्वभ्यभाषत ॥
प्रशस्य भक्तिमतुलां तस्यास्तत्त्वार्थवेदिनीम्
gautama uvāca
agnirūpaṃ purā śailamāsādayitumakṣamāḥ ||
purā surāḥ stutiṃ cakrurabhyarcya kratusaṃbhavaiḥ
||8||अग्निरूपं पुरा शैलमासादयितुमक्षमाः ॥
पुरा सुराः स्तुतिं चक्रुरभ्यर्च्य क्रतुसंभवैः
bhagavannaruṇādrīśa sarvalokahitāvaha ||
agnirūpo'pi saṃśāṃtaḥ prakāśasya mahītale
||9||भगवन्नरुणाद्रीश सर्वलोकहितावह ॥
अग्निरूपोऽपि संशांतः प्रकाशस्य महीतले
asau yastāmro aruṇa uta babhruḥ sumaṃgalaḥ ||
iti tvāṃ sakalā vedāḥ stuvaṃti śivavigraham
||10||असौ यस्ताम्रो अरुण उत बभ्रुः सुमंगलः ॥
इति त्वां सकला वेदाः स्तुवंति शिवविग्रहम्
namastāmrāyāruṇāya śivāya paramātmane ||
vedavedya svarūpāya somāya sukharūpiṇe
||11||नमस्ताम्रायारुणाय शिवाय परमात्मने ॥
वेदवेद्य स्वरूपाय सोमाय सुखरूपिणे
tvadrūpamakhilaṃ deva jagadetaccarācaram ||
nidhānamiva te rūpaṃ devānāmidamīkṣyate
||12||त्वद्रूपमखिलं देव जगदेतच्चराचरम् ॥
निधानमिव ते रूपं देवानामिदमीक्ष्यते
varṣatāṃ ca payodānāṃ nirjharāṇāṃ ca bhūyasām ||
salilopāyasaṃhāro yuktaste yugasaṃkṣaye
||13||वर्षतां च पयोदानां निर्झराणां च भूयसाम् ॥
सलिलोपायसंहारो युक्तस्ते युगसंक्षये
agnerāpaḥ samudbhūtāstvatto hi paramātmanaḥ ||
viśvasṛṣṭiṃ vitanvati vicitraguṇa vaibhavāt
||14||अग्नेरापः समुद्भूतास्त्वत्तो हि परमात्मनः ॥
विश्वसृष्टिं वितन्वति विचित्रगुण वैभवात्
śīto bhava mahādeva śoṇācala kṛpānidhe ||
sarveṣāmapi jīvānāmabhigamyo bhava prabho
||15||शीतो भव महादेव शोणाचल कृपानिधे ॥
सर्वेषामपि जीवानामभिगम्यो भव प्रभो
iti stutaḥ suraiḥ sarverānatairbhaktavatsalaḥ ||
sadyaḥ śītalatāṃ gacchannabhimyo'bhavatprabhuḥ
||16||इति स्तुतः सुरैः सर्वेरानतैर्भक्तवत्सलः ॥
सद्यः शीतलतां गच्छन्नभिम्योऽभवत्प्रभुः
prāvarttata punarnadyo nirjharāśca bahūdakāḥ ||
varṣatāmapi meghānāṃ na jagrāha jalaṃ bahu
||17||प्रावर्त्तत पुनर्नद्यो निर्झराश्च बहूदकाः ॥
वर्षतामपि मेघानां न जग्राह जलं बहु
tathāpi taruṇārkodyatkālāgniśatakoṭibhiḥ ||
samānadīptirabhajajjīvānāmabhigamyatām
||18||तथापि तरुणार्कोद्यत्कालाग्निशतकोटिभिः ॥
समानदीप्तिरभजज्जीवानामभिगम्यताम्
visṛjya viśvasalilaṃ nadīśca rasavikṣaraiḥ ||
saṃpūryaḥ sakalairdevaḥ sarvadā saṃprakāśate
||19||विसृज्य विश्वसलिलं नदीश्च रसविक्षरैः ॥
संपूर्यः सकलैर्देवः सर्वदा संप्रकाशते
tīrthāni tāni tānyāsanparitaḥ prārthanāvaśāt ||
dikpālānāṃ surāṇāṃ ca maharṣīṇāṃ mahātmanām
||20||तीर्थानि तानि तान्यासन्परितः प्रार्थनावशात् ॥
दिक्पालानां सुराणां च महर्षीणां महात्मनाम्
brahmovāca
iti tasya vacaḥ śrutvā gaurī kutukasaṃyutā ||
tīrthānāmudbhavaṃ sarva śrotuṃ samupacakrame
||21||इति तस्य वचः श्रुत्वा गौरी कुतुकसंयुता ॥
तीर्थानामुद्भवं सर्व श्रोतुं समुपचक्रमे
pārvatyuvāca
kāni tīrthāni jātāni śoṇādrerlokaguptaye ||
bhagavanbrūhi sakalaṃ tīrthānāmudbhavaṃ mama ||
iti tasyā vacaḥ śṛṇvangirīśātsaṃśrutaṃ purā ||
tīrthānāmudbhavaṃ sarvaṃ vyākhyātumupacakrame
||23||कानि तीर्थानि जातानि शोणाद्रेर्लोकगुप्तये ॥
भगवन्ब्रूहि सकलं तीर्थानामुद्भवं मम ॥
इति तस्या वचः शृण्वन्गिरीशात्संश्रुतं पुरा ॥
तीर्थानामुद्भवं सर्वं व्याख्यातुमुपचक्रमे
gautama uvāca
aindraṃ nāma mahātīrthamiṃdrabhāge samutthitam ||
tatra snātvā purā śakro brahmahatyāṃ vyapohayat
||24||ऐन्द्रं नाम महातीर्थमिंद्रभागे समुत्थितम् ॥
तत्र स्नात्वा पुरा शक्रो ब्रह्महत्यां व्यपोहयत्
brahmatīrthaṃ punardivyaṃ vahniḥkoṇe samutthitam ||
parastrīsaṃgamātpāpaṃ vahniḥ snātvātra cātyajat
||25||ब्रह्मतीर्थं पुनर्दिव्यं वह्निःकोणे समुत्थितम् ॥
परस्त्रीसंगमात्पापं वह्निः स्नात्वात्र चात्यजत्
yāmyaṃ nāma mahātīrthaṃ yamabhāge vijṛṃbhate ||
atra snātvā yamo'tyākṣīdbhayaṃ brahmāstrasaṃbhavam
||26||याम्यं नाम महातीर्थं यमभागे विजृंभते ॥
अत्र स्नात्वा यमोऽत्याक्षीद्भयं ब्रह्मास्त्रसंभवम्
nairṛtaṃ tu mahātīrthaṃ nairṛtyāṃ diśi śobhate ||
bhūtavetālavijayaṃ tatra snātvarṣayo gatāḥ
||27||नैर्ऋतं तु महातीर्थं नैर्ऋत्यां दिशि शोभते ॥
भूतवेतालविजयं तत्र स्नात्वर्षयो गताः
paścime vāruṇaṃ tīrthaṃ digbhāge ca prakāśate ||
śalyakośaṃ purā lebhe snātvātra varuṇo nijam
||28||पश्चिमे वारुणं तीर्थं दिग्भागे च प्रकाशते ॥
शल्यकोशं पुरा लेभे स्नात्वात्र वरुणो निजम्
vāyave vāyavīyaṃ ca tīrthamatra prakāśate ||
tatra snātvā yayau vāyurjagatprāṇatvavaibhavam
||29||वायवे वायवीयं च तीर्थमत्र प्रकाशते ॥
तत्र स्नात्वा ययौ वायुर्जगत्प्राणत्ववैभवम्
uttare cātra digbhāge somatīrthamiti smṛtam ||
tatra snātvā purā somo yakṣmarogādamuṃcata
||30||उत्तरे चात्र दिग्भागे सोमतीर्थमिति स्मृतम् ॥
तत्र स्नात्वा पुरा सोमो यक्ष्मरोगादमुंचत
aiśāne cātra digbhāge viṣṇutīrthamiti smṛtam ||
tatra snātvā purā viṣṇuḥ śriyā ca saha saṃgataḥ
||31||ऐशाने चात्र दिग्भागे विष्णुतीर्थमिति स्मृतम् ॥
तत्र स्नात्वा पुरा विष्णुः श्रिया च सह संगतः
mārkaṇḍeyaḥ purā devi prārthayāmāsa śaṃkaram ||
sadāśiva mahādeva devadeva jagatpate
||32||मार्कण्डेयः पुरा देवि प्रार्थयामास शंकरम् ॥
सदाशिव महादेव देवदेव जगत्पते
bahūnāmiha tīrthānāmekatra syātsamāgamaḥ ||
kenopāyena bhagavankṛpayā vada śaṃkara
||33||बहूनामिह तीर्थानामेकत्र स्यात्समागमः ॥
केनोपायेन भगवन्कृपया वद शंकर
iti tasya vacaḥ śrutvā devadeva umāpatiḥ ||
upāyaṃ darśayāmāsa munaye prītamānasaḥ
||34||इति तस्य वचः श्रुत्वा देवदेव उमापतिः ॥
उपायं दर्शयामास मुनये प्रीतमानसः
maheśvara uvāca
sadopahāravelāyāṃ sarvatīrthasamuccayaḥ ||
sannidhiṃ mama saṃprāptaḥ sevate gūḍharūpataḥ
||35||सदोपहारवेलायां सर्वतीर्थसमुच्चयः ॥
सन्निधिं मम संप्राप्तः सेवते गूढरूपतः
nānyadanveṣaṇīyaṃ te tīrthamatra mahāmune ||
mamopahāravelāyāṃ dṛśyate tīrthasaṃcayaḥ
||36||नान्यदन्वेषणीयं ते तीर्थमत्र महामुने ॥
ममोपहारवेलायां दृश्यते तीर्थसंचयः
tasmādbhaktiyutairnityaṃ sarvatīrthasamāgamaḥ ||
munibhiśca suraiḥ sarvairnaivedyāṃte vilokyatām
||37||तस्माद्भक्तियुतैर्नित्यं सर्वतीर्थसमागमः ॥
मुनिभिश्च सुरैः सर्वैर्नैवेद्यांते विलोक्यताम्
iti devi purā devo mārkaḍeyāya śaṃkaraḥ ||
upādiśadameyātmā tīrthasaṃdarśanakramam
||38||इति देवि पुरा देवो मार्कडेयाय शंकरः ॥
उपादिशदमेयात्मा तीर्थसंदर्शनक्रमम्
gautama uvāca
sarvāṇyapi ca puṇyāni tīrthāni śivasannidhau ||
sadopahāravelāyāṃ dṛśyāni kila mānavaiḥ
||39||सर्वाण्यपि च पुण्यानि तीर्थानि शिवसन्निधौ ॥
सदोपहारवेलायां दृश्यानि किल मानवैः
vrataṃ tīrthaṃ tapo vedā yajñāśca niyamādayaḥ ||
yogāśca śoṇaśaileśadarśanāddṛṣṭasaṃcarāḥ
||40||व्रतं तीर्थं तपो वेदा यज्ञाश्च नियमादयः ॥
योगाश्च शोणशैलेशदर्शनाद्दृष्टसंचराः
niśamya vākyaṃ munipuṃgavasya praseduṣī parvatarājaputrī ||
avocadatyadbhutametadatra tvayopadiṣṭaṃ bhuvi tīrthajālam
||41||निशम्य वाक्यं मुनिपुंगवस्य प्रसेदुषी पर्वतराजपुत्री ॥
अवोचदत्यद्भुतमेतदत्र त्वयोपदिष्टं भुवि तीर्थजालम्
ahaṃ kṛtārthā tapatāṃ variṣṭha tvatsaṃgamātsaṃprati tīrthajālam ||
prāptā namaste'stu tapoviśeṣa śivopi me'trādiśadeva kartum
||42||अहं कृतार्था तपतां वरिष्ठ त्वत्संगमात्संप्रति तीर्थजालम् ॥
प्राप्ता नमस्तेऽस्तु तपोविशेष शिवोपि मेऽत्रादिशदेव कर्तुम्
kathaṃ girīśaḥ punaratra devaḥ sphuranmahāvahnivapurdharo'pi ||
praśāṃtarūpaḥ parameśvaro'yamabhyarcanīyo bhuvi martyavargaiḥ
||43||कथं गिरीशः पुनरत्र देवः स्फुरन्महावह्निवपुर्धरोऽपि ॥
प्रशांतरूपः परमेश्वरोऽयमभ्यर्चनीयो भुवि मर्त्यवर्गैः
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ prathame māheśvarakhaṇḍe 'ruṇācalamāhātmye pūrvārdhe'ruṇācalasthavividhatīrthavarṇanaṃnāma saptamo'dhyāyaḥ || 7 ||